અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 68

ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમ્ એવામૃતાયતે ॥ 131ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
પાણ્ડ્વ્-આમયી પિબેત્ સર્પિર્ આદૌ કલ્યાણકાહ્વયમ્ ।
પઞ્ચ-ગવ્યં મહા-તિક્તં શૃતં વારગ્વધાદિના

16.1અવ્ પાણ્ડુ-રોગી પિબેત્ સર્પિર્
દાડિમાત્ કુડવો ધાન્યાત્ કુડવાર્ધં પલં પલમ્ ।
ચિત્રકાચ્ છૃઙ્ગવેરાચ્ ચ પિપ્પલ્ય્-અર્ધ-પલં ચ તૈઃ

કલ્કિતૈર્ વિંશતિ-પલં ઘૃતસ્ય સલિલાઢકે ।
સિદ્ધં હૃત્-પાણ્ડુ-ગુલ્માર્શઃ-પ્લીહ-વાત-કફાર્તિ-નુત્

દીપનં શ્વાસ-કાસ-ઘ્નં મૂઢ-વાતાનુલોમનમ્ ।
દુઃખ-પ્રસવિનીનાં ચ વન્ધ્યાનાં ચ પ્રશસ્યતે

સ્નેહિતં વામયેત્ તીક્ષ્ણૈઃ પુનઃ સ્નિગ્ધં ચ શોધયેત્ ।
પયસા મૂત્ર-યુક્તેન બહુ-શઃ કેવલેન વા

દન્તી-ફલ-રસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિમ્ આસુતમ્ ।
દ્રાક્ષાઞ્જલિં વા મૃદિતં તત્ પિબેત્ પાણ્ડુ-રોગ-જિત્

16.6અવ્ દન્તી-પલ-રસે કોષ્ણે
મૂત્રેણ પિષ્ટાં પથ્યાં વા તત્-સિદ્ધં વા ફલ-ત્રયમ્ ।
સ્વર્ણક્ષીરી-ત્રિવૃચ્-છ્યામા-ભદ્રદારુ-મહૌષધમ્

ગો-મૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટં શૃતં તેનૈવ વા પિબેત્ ।
સાધિતં ક્ષીરમ્ એભિર્ વા પિબેદ્ દોષાનુલોમનમ્

મૂત્રે સ્થિતં વા સપ્તાહં પયસાયો-રજઃ પિબેત્ ।
જીર્ણે ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત રસેન મધુરેણ વા

શુદ્ધશ્ ચોભયતો લિહ્યાત્ પથ્યાં મધુ-ઘૃત-દ્રુતામ્ ।
વિશાલા-કટુકા-મુસ્તા-કુષ્ઠ-દારુ-કલિઙ્ગકાઃ

16.10બ્વ્ પથ્યા મધુ-ઘૃત-દ્રુતાઃ 16.10ચ્વ્ વિશાલાં કટુકાં મુસ્તાં 16.10દ્વ્
કુષ્ઠં દારુ-કલિઙ્ગકાઃ
કર્ષાંશા દ્વિ-પિચુર્ મૂર્વા કર્ષાર્ધાંશા ઘુણપ્રિયા ।
પીત્વા તચ્ ચૂર્ણમ્ અમ્ભોભિઃ સુખૈર્ લિહ્યાત્ તતો મધુ

પાણ્ડુ-રોગં જ્વરં દાહં કાસં શ્વાસમ્ અ-રોચકમ્ ।
ગુલ્માનાહામ-વાતાંશ્ ચ રક્ત-પિત્તં ચ તજ્ જયેત્

વાસા-ગુડૂચી-ત્રિ-ફલા-કટ્વી-ભૂનિમ્બ-નિમ્બ-જઃ ।
ક્વાથઃ ક્ષૌદ્ર-યુતો હન્તિ પાણ્ડુ-પિત્તાસ્ર-કામલાઃ

વ્યોષાગ્નિ-વેલ્લ-ત્રિ-ફલા-મુસ્તૈસ્ તુલ્યમ્ અયો-રજઃ ।
ચૂર્ણિતં તક્ર-મધ્વ્-આજ્ય-કોષ્ણામ્ભોભિઃ પ્રયોજિતમ્

કામલા-પાણ્ડુ-હૃદ્-રોગ-કુષ્ઠાર્શો-મેહ-નાશનમ્ ।
ગુડ-નાગર-મણ્ડૂર-તિલાંશાન્ માનતઃ સમાન્

પિપ્પલી-દ્વિ-ગુણાન્ દદ્યાદ્ ગુટિકાં પાણ્ડુ-રોગિણે ।
તાપ્યં દાર્વ્યાસ્ ત્વચં ચવ્યં ગ્રન્થિકં દેવદારુ ચ

વ્યોષાદિ-નવકં ચૈતચ્ ચૂર્ણયેદ્ દ્વિ-ગુણં તતઃ ।
મણ્ડૂરં ચાઞ્જન-નિભં સર્વતો ઽષ્ટ-ગુણે ઽથ તત્

16.17અવ્ વ્યોષાદિ-નવકં ચેતિ
પૃથગ્ વિપક્વે ગો-મૂત્રે વટકી-કરણ-ક્ષમે ।
પ્રક્ષિપ્ય વટકાન્ કુર્યાત્ તાન્ ખાદેત્ તક્ર-ભોજનઃ

એતે મણ્ડૂર-વટકાઃ પ્રાણ-દાઃ પાણ્ડુ-રોગિણામ્ ।
કુષ્ઠાન્ય્ અ-જરકં શોફમ્ ઊરુ-સ્તમ્ભમ્ અ-રોચકમ્

અર્શાંસિ કામલાં મેહાન્ પ્લીહાનં શમયન્તિ ચ ।
તાપ્યાદ્રિ-જતુ-રૌપ્યાયો-મલાઃ પઞ્ચ-પલાઃ પૃથક્

ચિત્રક-ત્રિ-ફલા-વ્યોષ-વિડઙ્ગૈઃ પાલિકૈઃ સહ ।
શર્કરાષ્ટ-પલોન્મિશ્રાશ્ ચૂર્ણિતા મધુના દ્રુતાઃ

16.21દ્વ્ ચૂર્ણિતા મધુના યુતાઃ 16.21દ્વ્ ચૂર્ણિતાઃ સ-મધુ-દ્રુતાઃ
પાણ્ડુ-રોગં વિષં કાસં યક્ષ્માણં વિષમં જ્વરમ્ ।
કુષ્ઠાન્ય્ અ-જરકં મેહં શોફં શ્વાસમ્ અ-રોચકમ્

વિશેષાદ્ ધન્ત્ય્ અપસ્મારં કામલાં ગુદ-જાનિ ચ ।
કૌટજ-ત્રિ-ફલા-નિમ્બ-પટોલ-ઘન-નાગરૈઃ

ભાવિતાનિ દશાહાનિ રસૈર્ દ્વિ-ત્રિ-ગુણાનિ વા ।
શિલા-જતુ-પલાન્ય્ અષ્ટૌ તાવતી સિત-શર્કરા

ત્વક્ક્ષીરી-પિપ્પલી-ધાત્રી-કર્કટાખ્યાઃ પલોન્મિતાઃ ।
નિદિગ્ધ્યાઃ ફલ-મૂલાભ્યાં પલં યુક્ત્યા ત્રિ-જાતકમ્

16.25ચ્વ્ નિદિગ્ધા-ફલ-મૂલાભ્યાં
મધુ-ત્રિ-પલ-સંયુક્તાન્ કુર્યાદ્ અક્ષ-સમાન્ ગુડાન્ ।
દાડિમામ્બુ-પયઃ-પક્ષિ-રસ-તોય-સુરાસવાન્

16.26અવ્ મધુ-ત્રિ-પલ-સંયુક્તં
તાન્ ભક્ષયિત્વાનુપિબેન્ નિર્-અન્નો ભુક્ત એવ વા ।
પાણ્ડુ-કુષ્ઠ-જ્વર-પ્લીહ-તમકાર્શો-ભગન્દરમ્

હૃન્-મૂત્ર-પૂતિ-શુક્રાગ્નિ-દોષ-શોષ-ગરોદરમ્ ।
કાસાસૃગ્-દર-પિત્તાસૃક્-શોફ-ગુલ્મ-ગલામયાન્

મેહ-વર્ધ્મ-ભ્રમાન્ હન્યુઃ સર્વ-દોષ-હરાઃ શિવાઃ ।
દ્રાક્ષા-પ્રસ્થં કણા-પ્રસ્થં શર્કરાર્ધ-તુલાં તથા

દ્વિ-પલં મધુકં શુણ્ઠીં ત્વક્ક્ષીરીં ચ વિચૂર્ણિતમ્ ।
ધાત્રી-ફલ-રસ-દ્રોણે તત્ ક્ષિપ્ત્વા લેહ-વત્ પચેત્

શીતાન્ મધુ-પ્રસ્થ-યુતાદ્ લિહ્યાત્ પાણિ-તલં તતઃ ।
હલીમકં પાણ્ડુ-રોગં કામલાં ચ નિયચ્છતિ

કનીયઃ-પઞ્ચ-મૂલામ્બુ શસ્યતે પાન-ભોજને ।
પાણ્ડૂનાં કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકાદ્ રસઃ

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તં પાણ્ડુ-રોગે ભિષગ્-જિતમ્ ।
વિકલ્પ્ય યોજ્યં વિદુષા પૃથગ્ દોષ-બલં પ્રતિ

16.33બ્વ્ પાણ્ડુ-રોગ-ભિષગ્-જિતમ્
સ્નેહ-પ્રાયં પવન-જે તિક્ત-શીતં તુ પૈત્તિકે ।
શ્લૈષ્મિકે કટુ-રૂક્ષોષ્ણં વિમિશ્રં સાંનિપાતિકે

16.34ચ્વ્ શ્લૈષ્મિકે કટુ-તીક્ષ્ણોષ્ણં 16.34દ્વ્ વિમિશ્રં સંનિપાત-જે
મૃદં નિર્યાપયેત્ કાયાત્ તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ પુરઃ ।
બલાધાનાનિ સર્પીંષિ શુદ્ધે કોષ્ઠે તુ યોજયેત્

16.35અવ્ મૃદં નિર્વાપયેત્ કાયાત્ 16.35દ્વ્ શુદ્ધે કોષ્ઠે નિયોજયેત્
વ્યોષ-બિલ્વ-દ્વિ-રજની-ત્રિ-ફલા-દ્વિ-પુનર્નવમ્ ।
મુસ્તાન્ય્ અયો-રજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ

વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ગી ચ સ-ક્ષીરૈસ્ તૈઃ શૃતં ઘૃતમ્ ।
સર્વાન્ પ્રશમયત્ય્ આશુ વિકારાન્ મૃત્તિકા-કૃતાન્

તદ્-વત્ કેસર-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-પિપ્પલી-ક્ષીર-શાદ્વલૈઃ ।
મૃદ્-દ્વેષણાય તલ્-લૌલ્યે વિતરેદ્ ભાવિતાં મૃદમ્

વેલ્લાગ્નિ-નિમ્બ-પ્રસવૈઃ પાઠયા મૂર્વયાથ-વા ।
મૃદ્-ભેદ-ભિન્ન-દોષાનુગમાદ્ યોજ્યં ચ ભેષજમ્

કામલાયાં તુ પિત્ત-ઘ્નં પાણ્ડુ-રોગા-વિરોધિ યત્ ।
પથ્યા-શત-રસે પથ્યા-વૃન્તાર્ધ-શત-કલ્કિતઃ

પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ ગુલ્મ-કામલા-પાણ્ડુ-રોગ-નુત્ ।
આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્ વિદાર્ય્-આમલકસ્ય વા

સ-ત્ર્ય્-ઊષણં બિલ્વ-માત્રં પાયયેત્ કામલાપહમ્ ।
પિબેન્ નિકુમ્ભ-કલ્કં વા દ્વિ-ગુડં શીત-વારિણા

16.42દ્વ્ દ્વિ-ગુણં શીત-વારિણા
કુમ્ભસ્ય ચૂર્ણં સ-ક્ષૌદ્રં ત્રૈફલેન રસેન વા ।
ત્રિ-ફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્

પ્રાતઃ પ્રાતર્ મધુ-યુતં કામલાર્તાય યોજયેત્ ।
નિશા-ગૈરિક-ધાત્રીભિઃ કામલાપહમ્ અઞ્જનમ્

16.44ચ્વ્ શિલા-ગૈરિક-ધાત્રીભિઃ
તિલ-પિષ્ટ-નિભં યસ્ તુ કામલા-વાન્ સૃજેન્ મલમ્ ।
કફ-રુદ્ધ-પથં તસ્ય પિત્તં કફ-હરૈર્ જયેત્

રૂક્ષ-શીત-ગુરુ-સ્વાદુ-વ્યાયામ-બલ-નિગ્રહૈઃ ।
કફ-સંમૂર્છિતો વાયુર્ યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્

હારિદ્ર-નેત્ર-મૂત્ર-ત્વક્ શ્વેત-વર્ચાસ્ તદા નરઃ ।
ભવેત્ સાટોપ-વિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ

દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિ-પાર્શ્વાર્તિ-હિધ્મા-શ્વાસા-રુચિ-જ્વરૈઃ ।
ક્રમેણાલ્પે ઽનુષજ્યેત પિત્તે શાખા-સમાશ્રિતે

રસૈસ્ તં રૂક્ષ-કટ્વ્-અમ્લૈઃ શિખિ-તિત્તિરિ-દક્ષ-જૈઃ ।
શુષ્ક-મૂલક-જૈર્ યૂષૈઃ કુલત્થોત્થૈશ્ ચ ભોજયેત્

ભૃશામ્લ-તીક્ષ્ણ-કટુક-લવણોષ્ણં ચ શસ્યતે ।
સ-બીજપૂરક-રસં લિહ્યાદ્ વ્યોષં તથાશયમ્

સ્વં પિત્તમ્ એતિ તેનાસ્ય શકૃદ્ અપ્ય્ અનુરજ્યતે ।
વાયુશ્ ચ યાતિ પ્રશમં સહાટોપાદ્ય્-ઉપદ્રવૈઃ

નિવૃત્તોપદ્રવસ્યાસ્ય કાર્યઃ કામલિકો વિધિઃ ।
ગો-મૂત્રેણ પિબેત્ કુમ્ભ-કામલાયાં શિલા-જતુ

માસં માક્ષિક-ધાતું વા કિટ્ટં વાથ હિરણ્ય-જમ્ ।
ગુડૂચી-સ્વ-રસ-ક્ષીર-સાધિતેન હલીમકી

મહિષી-હવિષા સ્નિગ્ધઃ પિબેદ્ ધાત્રી-રસેન તુ ।
ત્રિવૃતાં તદ્-વિરિક્તો ઽદ્યાત્ સ્વાદુ પિત્તાનિલાપહમ્

દ્રાક્ષા-લેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ ।
યાપનાન્ ક્ષીર-વસ્તીંશ્ ચ શીલયેત્ સાનુવાસનાન્

માર્દ્વીકારિષ્ટ-યોગાંશ્ ચ પિબેદ્ યુક્ત્યાગ્નિ-વૃદ્ધયે ।
કાસિકં ચાભયા-લેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્

16.56ચ્વ્ કાસિકં વાભયા-લેહં
પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથા-દોષં યથા-બલમ્ ।
પાણ્ડુ-રોગેષુ કુશલઃ શોફોક્તં ચ ક્રિયા-ક્રમમ્