અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 65

શિલા-જતુ-તુલામ્ અદ્યાત્ પ્રમેહાર્તઃ પુનર્-નવઃ ॥ 43ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
વિદ્રધિં સર્વમ્ એવામં શોફ-વત્ સમુપાચરેત્ ।
પ્રતતં ચ હરેદ્ રક્તં પક્વે તુ વ્રણ-વત્ ક્રિયા

પઞ્ચ-મૂલ-જલૈર્ ધૌતં વાતિકં લવણોત્તરૈઃ ।
ભદ્રાદિ-વર્ગ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-તિલૈર્ આલેપયેદ્ વ્રણમ્

વૈરેચનિક-યુક્તેન ત્રૈવૃતેન વિશોધ્ય ચ ।
વિદારી-વર્ગ-સિદ્ધેન ત્રૈવૃતેનૈવ રોપયેત્

ક્ષાલિતં ક્ષીરિ-તોયેન લિમ્પેદ્ યષ્ટ્ય્-અમૃતા-તિલૈઃ ।
પૈત્તં ઘૃતેન સિદ્ધેન મઞ્જિષ્ઠોશીર-પદ્મકૈઃ

પયસ્યા-દ્વિ-નિશા-શ્રેષ્ઠા-યષ્ટી-દુગ્ધૈશ્ ચ રોપયેત્ ।
ન્યગ્રોધાદિ-પ્રવાલ-ત્વક્-ફલૈર્ વા કફ-જં પુનઃ

આરગ્વધાદિના ધૌતં સક્તુ-કુમ્ભ-નિશા-તિલૈઃ ।
લિમ્પેત્ કુલત્થિકા-દન્તી -ત્રિવૃચ્-છ્યામાગ્નિ-તિલ્વકૈઃ

13.6અવ્ આરગ્વધામ્બુના ધૌતં
સ-સૈન્ધવૈઃ સ-ગો-મૂત્રૈસ્ તૈલં કુર્વીત રોપણમ્ ।
રક્તાગન્તૂદ્ભવે કાર્યા પિત્ત-વિદ્રધિ-વત્ ક્રિયા

વરુણાદિ-ગણ-ક્વાથમ્ અ-પક્વે ઽભ્યન્તરોત્થિતે ।
ઊષકાદિ-પ્રતીવાપં પૂર્વાહ્ણે વિદ્રધૌ પિબેત્

13.8બ્વ્ અ-પક્વે ઽભ્યન્તર-સ્થિતે
ઘૃતં વિરેચન-દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધં તાભ્યાં ચ પાયયેત્ ।
નિરૂહં સ્નેહ-વસ્તિં ચ તાભ્યામ્ એવ પ્રકલ્પયેત્

પાન-ભોજન-લેપેષુ મધુ-શિગ્રુઃ પ્રયોજિતઃ ।
દત્તાવાપો યથા-દોષમ્ અ-પક્વં હન્તિ વિદ્રધિમ્

ત્રાયન્તી-ત્રિ-ફલા-નિમ્બ-કટુકા-મધુકં સમમ્ ।
ત્રિવૃત્-પટોલ-મૂલાભ્યાં ચત્વારો ઽંશાઃ પૃથક્ પૃથક્

મસૂરાન્ નિસ્-તુષાદ્ અષ્ટૌ તત્-ક્વાથઃ સ-ઘૃતો જયેત્ ।
વિદ્રધિ-ગુલ્મ-વીસર્પ-દાહ-મોહ-મદ-જ્વરાન્

તૃણ્-મૂર્છા-છર્દિ-હૃદ્-રોગ-પિત્તાસૃક્-કુષ્ઠ-કામલાઃ ।
કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ સાધ્યમ્ અષ્ટ-ગુણે ઽમ્ભસિ

કુડવં તદ્-રસાદ્ ધાત્રી-સ્વ-રસાત્ ક્ષીરતો ઘૃતાત્ ।
કર્ષાંશં કલ્કિતં તિક્તા-ત્રાયન્તી-ધન્વયાસકમ્

મુસ્તા-તામલકી-વીરા-જીવન્તી-ચન્દનોત્પલમ્ ।
પચેદ્ એક-ત્ર સંયોજ્ય તદ્ ઘૃતં પૂર્વ-વદ્ ગુણૈઃ

દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં વિદારી સ-શતાવરી ।
પરૂષકાણિ ત્રિ-ફલા તત્-ક્વાથે પાચયેદ્ ઘૃતમ્

ક્ષીરેક્ષુ-ધાત્રી-નિર્યાસ-પ્રાણદા-કલ્ક-સંયુતમ્ ।
તચ્ છીતં શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-પાદિકં પૂર્વ-વદ્ ગુણૈઃ

13.17અવ્ ક્ષીરેક્ષુ-ધાત્રી-નિર્યાસે 13.17બ્વ્ પ્રાણદા-કલ્ક-સંયુતમ્
હરેચ્ છૃઙ્ગાદિભિર્ અસૃક્ સિરયા વા યથાન્તિકમ્ ।
વિદ્રધિં પચ્યમાનં ચ કોષ્ઠ-સ્થં બહિર્-ઉન્નતમ્

જ્ઞાત્વોપનાહયેત્ શૂલે સ્થિતે તત્રૈવ પિણ્ડિતે ।
તત્-પાર્શ્વ-પીડનાત્ સુપ્તૌ દાહાદિષ્વ્ અલ્પકેષુ ચ

પક્વઃ સ્યાદ્ વિદ્રધિં ભિત્ત્વા વ્રણ-વત્ તમ્ ઉપાચરેત્ ।
અન્તર્-ભાગસ્ય ચાપ્ય્ એતચ્ ચિહ્નં પક્વસ્ય વિદ્રદેઃ

પક્વઃ સ્રોતાંસિ સંપૂર્ય સ યાત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધો ઽથ-વા ।
સ્વયમ્-પ્રવૃત્તં તં દોષમ્ ઉપેક્ષેત હિતાશિનઃ

13.21બ્વ્ સ યાત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધો ઽપિ વા
દશાહં દ્વા-દશાહં વા રક્ષન્ ભિષગ્ ઉપદ્રવાત્ ।
અ-સમ્યગ્ વહતિ ક્લેદે વરુણાદિં સુખામ્ભસા

13.22બ્વ્ રક્ષેદ્ ભિષગ્ ઉપદ્રવાત્
પાયયેન્ મધુ-શિગ્રું વા યવાગૂં તેન વા કૃતામ્ ।
યવ-કોલ-કુલત્થોત્થ-યૂષૈર્ અન્નં ચ શસ્યતે

ઊર્ધ્વં દશાહાત્ ત્રાયન્તી-સર્પિષા તૈલ્વકેન વા ।
શોધયેદ્ બલતઃ શુદ્ધઃ સ-ક્ષૌદ્રં તિક્તકં પિબેત્

સર્વ-શો ગુલ્મ-વચ્ ચૈનં યથા-દોષમ્ ઉપાચરેત્ ।
સર્વાવસ્થાસુ સર્વાસુ ગુગ્ગુલું વિદ્રધીષુ ચ

13.25ચ્વ્ સર્વાવસ્થાસુ સર્વેષુ
કષાયૈર્ યૌગિકૈર્ યુઞ્જ્યાત્ સ્વૈઃ સ્વૈસ્ તદ્-વચ્ છિલા-જતુ ।
પાકં ચ વારયેદ્ યત્નાત્ સિદ્ધિઃ પક્વે હિ દૈવિકી

અપિ ચાશુ વિદાહિ-ત્વાદ્ વિદ્રધિઃ સો ઽભિધીયતે ।
સતિ ચાલોચયેન્ મેહે પ્રમેહાણાં ચિકિત્સિતમ્

શૌભાઞ્જનક-નિર્યૂહો હિઙ્ગુ-સૈન્ધવ-સંયુતઃ ।
અ-ચિરાદ્ વિદ્રધિં હન્તિ પ્રાતઃ પ્રાતર્ નિષેવિતઃ ॥ 27+1 ॥
કટુ-ત્રિકં તિક્તક-રોહિણી ઘનં કિરાતતિક્તો ઽથ શતક્રતોર્ યવાઃ ।
સ-સપ્તપર્ણાતિવિષા દુરાલભા પટોલ-મૂલં સહ ત્રાયમાણયા ॥ 27+2 ॥
ગુડૂચી-ચવ્યં સ-વિડઙ્ગ-નિમ્બં પ્રિયઙ્ગુ-નીલોત્પલ-લોધ્રમ્ અઞ્જનમ્ ।
સ-ધાતકી-મોચ-રસં ફલ-ત્રિકં સ-નાગરં બિલ્વ-કપિત્થ-શારિવાઃ ॥ 27+3 ॥
સમાઃ સ્યુર્ એતે દ્વિ-ગુણં તુ ચિત્રકં દ્વિર્ અષ્ટ-ભાગં કુટજ-ત્વચં સ્યાત્ ।
સુ-સૂક્ષ્મ-પિષ્ટં શિશિરામ્બુ-યોજિતં પિબેન્ મનુષ્યો ઽર્ધ-પલં ગુડાન્વિતમ્ ॥ 27+4 ॥
બુભુક્ષિતે સ્યાન્ મૃદુ ભોજનં હિતં શશૈઃ સ-લાવૈર્ અથ-વા ઽપિ તિત્તિરૈઃ ।
નિહન્તિ ગુલ્માન્ કફ-પિત્ત-સંભવાન્ વિરાજતે શારદ-પૂર્ણ-ચન્દ્ર-વત્ ॥ 27+5 ॥
અ-જીર્ણ-કાસં ક્ષય-પાણ્ડુ-તે તથા જ્વરાતિસાર-ગ્રહણી-ગદાપચીઃ ।
પ્રમેહ-મૂત્ર-ક્ષય-વર્ધ્મ-વિદ્રધીઞ્ જયેત્ પ્રયુક્તઃ સ-ગુડઃ કટુ-ત્રિકઃ ॥ 27+6
॥
ભૂનિમ્બાર્ધ-પલં નિશા-પલ-યુક્તં દાર્વી-પલે દ્વે તથા ॥ 27+7અ ॥
દાર્વ્ય્-અર્ધેન પુનર્નવાં કુરુ તથા દાર્વ્યા સમઃ પ્રગ્રહઃ ॥ 27+7બ્ ॥
સાર્ધં દુઃસ્પર્શતઃ પલં તુ કટુકા યોજ્યા તદ્-અર્ધેન વા ॥ 27+7ચ્ ॥
અશ્વાહ્વં નિશયા સમાનમ્ અમૃતા-પાદાધિકં સ્યાત્ પલમ્ ॥ 27+7દ્ ॥
એતદ્ વત્સક-સપ્ત-કર્ષ-સહિતં સુ-શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણી-કૃતં ॥ 27+8અ ॥
વાસાયાઃ સ્વ-રસેન પઞ્ચ ચતુરસ્ ત્રીન્ વા પિબેદ્ વાસરાન્ ॥ 27+8બ્ ॥
ભૂયસ્ તદ્ ગુડ-વારિણા પ્રતિ-દિનં પેયં પુરઃ-સ્થે રવૌ ॥ 27+8ચ્ ॥
એતદ્ વિદ્રધિ-રોગિણાં નિ-રુજ-કૃચ્ ચૂર્ણં તુ ગુહ્યોત્તમમ્ ॥ 27+8દ્ ॥
ના-પુત્રાય ન ચા-ભ્રાત્રે ના-શિષ્યાયા-હિતૈષિણે ।
આરોગ્ય-શાસ્ત્ર-સર્વ-સ્વં દેયમ્ એતત્ કથઞ્-ચ-ન ॥ 27+9 ॥
સ્તન-જે વ્રણ-વત્ સર્વં ન ત્વ્ એનમ્ ઉપનાહયેત્ ।
પાટયેત્ પાલયન્ સ્તન્ય-વાહિનીઃ કૃષ્ણ-ચૂચુકૌ

સર્વાસ્વ્ આમાદ્ય્-અવસ્થાસુ નિર્દુહીત ચ તત્ સ્તનમ્ ।
શોધયેત્ ત્રિ-વૃતા સ્નિગ્ધં વૃદ્ધૌ સ્નેહૈશ્ ચલાત્મકે

કૌશામ્ર-તિલ્વકૈરણ્ડ-સુ-કુમારક-મિશ્રકૈઃ ।
તતો ઽનિલ-ઘ્ન-નિર્યૂહ-કલ્ક-સ્નેહૈર્ નિરૂહયેત્

રસેન ભોજિતં યષ્ટી-તૈલેનાન્વાસયેદ્ અનુ ।
સ્વેદ-પ્રલેપા વાત-ઘ્નાઃ પક્વે ભિત્ત્વા વ્રણ-ક્રિયામ્

પિત્ત-રક્તોદ્ભવે વૃદ્ધાવ્ આમ-પક્વે યથા-યથમ્ ।
શોફ-વ્રણ-ક્રિયાં કુર્યાત્ પ્રતતં ચ હરેદ્ અસૃક્

ગો-મૂત્રેણ પિબેત્ કલ્કં શ્લૈષ્મિકે પીતદારુ-જમ્ ।
વિમ્લાપનાદ્ ઋતે ચાસ્ય શ્લેષ્મ-ગ્રન્થિ-ક્રમો હિતઃ

13.33ચ્વ્ વિમ્લાપનાદ્ ઋતે ચાત્ર
પક્વે ચ પાટિતે તૈલમ્ ઇષ્યતે વ્રણ-શોધનમ્ ।
સુમનો-ઽરુષ્કરાઙ્કોલ્લ-સપ્તપર્ણેષુ સાધિતમ્

પટોલ-નિમ્બ-રજની-વિડઙ્ગ-કુટજેષુ ચ ।
મેદો-જં મૂત્ર-પિષ્ટેન સુ-સ્વિન્નં સુરસાદિના

શિરો-વિરેક-દ્રવ્યૈર્ વા વર્જયન્ ફલ-સેવનીમ્ ।
દારયેદ્ વૃદ્ધિ-પત્ત્રેણ સમ્યઙ્ મેદસિ સૂદ્ધૃતે

13.36દ્વ્ સમ્યઙ્ મેદસિ ચોદ્ધૃતે
વ્રણં માક્ષિક-કાસીસ-સૈન્ધવ-પ્રતિસારિતમ્ ।
સીવ્યેદ્ અભ્યઞ્જનં ચાસ્ય યોજ્યં મેદો-વિશુદ્ધયે

મનઃશિલૈલા-સુમનો-ગ્રન્થિ-ભલ્લાતકૈઃ કૃતમ્ ।
તૈલમ્ આ-વ્રણ-સંધાનાત્ સ્નેહ-સ્વેદૌ ચ શીલયેત્

મૂત્ર-જં સ્વેદિતં સ્નિગ્ધૈર્ વસ્ત્ર-પટ્ટેન વેષ્ટિતમ્ ।
વિધ્યેદ્ અધસ્-તાત્ સેવન્યાઃ સ્રાવયેચ્ ચ યથોદરમ્

વ્રણં ચ સ્થગિકા-બદ્ધં રોપયેદ્ અન્ત્ર-હેતુકે ।
ફલ-કોશમ્ અ-સંપ્રાપ્તે ચિકિત્સા વાત-વૃદ્ધિ-વત્

પચેત્ પુનર્નવ-તુલાં તથા દશ-પલાઃ પૃથક્ ।
દશ-મૂલ-પયસ્યાશ્વગન્ધૈરણ્ડ-શતાવરીઃ

દ્વિ-દર્ભ-શર-કાશેક્ષુ-મૂલ-પોટગલાન્વિતાઃ ।
વહે ઽપામ્ અષ્ટ-ભાગ-સ્થે તત્ર ત્રિંશત્-પલં ગુડાત્

પ્રસ્થમ્ એરણ્ડ-તૈલસ્ય દ્વૌ ઘૃતાત્ પયસસ્ તથા ।
આવપેદ્ દ્વિ-પલાંશં ચ કૃષ્ણા-તન્-મૂલ-સૈન્ધવમ્

યષ્ટીમધુક-મૃદ્વીકા-યવાની-નાગરાણિ ચ ।
તત્-સિદ્ધં સુ-કુમારાખ્યં સુ-કુમારં રસાયનમ્

વાતાતપાધ્વ-યાનાદિ-પરિહાર્યેષ્વ્ અ-યન્ત્રણમ્ ।
પ્રયોજ્યં સુ-કુમારાણામ્ ઈશ્વરાણામ્ સુખાત્મનામ્

નૃણાં સ્ત્રી-વૃન્દ-ભર્તૄણામ્ અ-લક્ષ્મી-કલિ-નાશનમ્ ।
સર્વ-કાલોપયોગેન કાન્તિ-લાવણ્ય-પુષ્ટિ-દમ્

વર્ધ્મ-વિદ્રધિ-ગુલ્માર્શો-યોનિ-મેઢ્રાનિલાર્તિષુ ।
શોફોદર-ખુડ-પ્લીહ-વિડ્-વિબન્ધેષુ ચોત્તમમ્

રાસ્ના-યષ્ટ્ય્-અમૃતૈરણ્ડ-બલા-ગોક્ષુર-સાધિતઃ ।
ક્વાથો ઽન્ત્ર-વૃદ્ધિં હન્ત્ય્ આશુ રુબુ-તૈલેન મિશ્રિતઃ ॥ 47+1 ॥
યાયાદ્ વર્ધ્મ ન ચેચ્ છાન્તિં સ્નેહ-રેકાનુવાસનૈઃ ।
વસ્તિ-કર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણ-સ્થં તતો દહેત્

અગ્નિના માર્ગ-રોધાર્થં મરુતો ઽર્ધેન્દુ-વક્રયા ।
અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુ-સમં ચ યત્

ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્ તિર્યગ્ દહેચ્ છિત્ત્વા યતો ગદઃ ।
તતો ઽન્ય-પાર્શ્વે ઽન્યે ત્વ્ આહુર્ દહેદ્ વાનામિકાઙ્ગુલેઃ

ગુલ્મે ઽન્યૈર્ વાત-કફ-જે પ્લીહ્નિ ચાયં વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્ વિશ્વાચ્યાં ચ યતો ગદઃ