અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 63

ચિકિત્સાસ્થાન
લિઙ્ગાગ્ર-સુષિરે સમ્યગ્ યોન્યાં વા સંપ્રવેશયેત્ ।
મૂત્ર-દુઃખ-હરં મુખ્યં કર્પૂરં પરિસંક્ષિપેત્ ॥ 0+1 ॥
કૃચ્છ્રે વાત-ઘ્ન-તૈલાક્તમ્ અધો નાભેઃ સમીર-જે ।
સુ-સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેદ્ અઙ્ગં પિણ્ડ-સેકાવગાહનૈઃ

દશ-મૂલ-બલૈરણ્ડ-યવાભીરુ-પુનર્નવૈઃ ।
કુલત્થ-કોલ-પત્તૂર-વૃશ્ચીવોપલભેદકૈઃ

તૈલ-સર્પિર્-વરાહર્ક્ષ-વસાઃ ક્વથિત-કલ્કિતૈઃ ।
સ-પઞ્ચ-લવણાઃ સિદ્ધાઃ પીતાઃ શૂલ-હરાઃ પરમ્

દ્રવ્યાણ્ય્ એતાનિ પાનાન્ને તથા પિણ્ડોપનાહને ।
સહ તૈલફલૈર્ યુઞ્જ્યાત્ સામ્લાનિ સ્નેહ-વન્તિ ચ

સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં પિબેન્ મૂત્ર-રુજાપહામ્ ।
પૈત્તે યુઞ્જીત શિશિરં સેક-લેપાવગાહનમ્

પિબેદ્ વરીં ગોક્ષુરકં વિદારીં સ-કસેરુકામ્ ।
તૃણાખ્યં પઞ્ચ-મૂલં ચ પાક્યં સ-મધુ-શર્કરમ્

વૃષકં ત્રપુસૈર્વારુ-લટ્વા-બીજાનિ કુઙ્કુમમ્ ।
દ્રાક્ષામ્ભોભિઃ પિબન્ સર્વાન્ મૂત્રાઘાતાન્ અપોહતિ

એર્વારુ-બીજ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-દાર્વીર્ વા તણ્ડુલામ્બુના ।
તોયેન કલ્કં દ્રાક્ષાયાઃ પિબેત્ પર્યુષિતેન વા

કફ-જે વમનં સ્વેદં તીક્ષ્ણોષ્ણ-કટુ-ભોજનમ્ ।
યવાનાં વિકૃતીઃ ક્ષારં કાલશેયં ચ શીલયેત્

પિબેન્ મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલાં ધાત્રી-ફલ-રસેન વા ।
સારસાસ્થિ-શ્વદંષ્ટ્રૈલા-વ્યોષં વા મધુ-મૂત્ર-વત્

સ્વ-રસં કણ્ટકાર્યા વા પાયયેન્ માક્ષિકાન્વિતમ્ ।
શિતિવારક-બીજં વા તક્રેણ શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણિતમ્

ધવ-સપ્તાહ્વ-કુટજ-ગુડૂચી-ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
કેમ્બુકૈલા-કરઞ્જં ચ પાક્યં સ-મધુ સાધિતામ્

11.12ચ્વ્ કટુકૈલા-કરઞ્જં ચ
તૈર્ વા પેયાં પ્રવાલં વા ચૂર્ણિતં તણ્ડુલામ્બુના ।
સ-તૈલં પાટલા-ક્ષારં સપ્ત-કૃત્વો ઽથ-વા સ્રુતમ્

પાટલી-યાવ-શૂકાભ્યાં પારિભદ્રાત્ તિલાદ્ અપિ ।
ક્ષારોદકેન મદિરાં ત્વગ્-એલોષણ-સંયુતામ્

પિબેદ્ ગુડોપદંશાન્ વા લિહ્યાદ્ એતાન્ પૃથક્ પૃથક્ ।
સંનિપાતાત્મકે સર્વં યથાવસ્થમ્ ઇદં હિતમ્

અશ્મન્ય્ અપ્ય્ અ-ચિરોત્થાને વાત-વસ્ત્ય્-આદિકેષુ ચ ।
અશ્મરી દારુણો વ્યાધિર્ અન્તક-પ્રતિમો મતઃ

11.16બ્વ્ વાત-વસ્ત્ય્-આદિકેષ્વ્ અપિ
તરુણો ભેષજૈઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્ છેદમ્ અર્હતિ ।
તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિ-ક્રમ ઇષ્યતે

પાષાણભેદો વસુકો વશિરો ઽશ્મન્તકો વરી ।
કપોતવઙ્કાતિબલા-ભલ્લૂકોશીર-કચ્છકમ્

11.18દ્વ્ -ભલ્લૂકોશીર-કન્તકમ્
વૃક્ષાદની શાક-ફલં વ્યાઘ્ર્યૌ ગુણ્ઠસ્ ત્રિકણ્ટકઃ ।
યવાઃ કુલત્થાઃ કોલાનિ વરુણઃ કતકાત્ ફલમ્

ઊષકાદિ-પ્રતીવાપમ્ એષાં ક્વાથે શૃતં ઘૃતમ્ ।
ભિનત્તિ વાત-સંભૂતાં તત્ પીતં શીઘ્રમ્ અશ્મરીમ્

ગન્ધર્વહસ્ત-બૃહતી-વ્યાઘ્રી-ગોક્ષુરકેક્ષુરાત્ ।
મૂલ-કલ્કં પિબેદ્ દધ્ના મધુરેણાશ્મ-ભેદનમ્

કુશઃ કાશઃ શરો ગુણ્ઠ ઇત્કટો મોરટો ઽશ્મભિત્ ।
દર્ભો વિદારી વારાહી શાલિ-મૂલં ત્રિકણ્ટકઃ

ભલ્લૂકઃ પાટલી પાઠા પત્તૂરઃ સ-કુરણ્ટકઃ ।
પુનર્નવે શિરીષશ્ ચ તેષાં ક્વાથે પચેદ્ ઘૃતમ્

પિષ્ટેન ત્રપુસાદીનાં બીજેનેન્દીવરેણ ચ ।
મધુકેન શિલા-જેન તત્ પિત્તાશ્મરિ-ભેદનમ્

વરુણાદિઃ સમીર-ઘ્નૌ ગણાવ્ એલા હરેણુકા ।
ગુગ્ગુલુર્ મરિચં કુષ્ઠં ચિત્રકઃ સ-સુરાહ્વયઃ

તૈઃ કલ્કિતૈઃ કૃતાવ્ આપમ્ ઊષકાદિ-ગણેન ચ ।
ભિનત્તિ કફ-જામ્ આશુ સાધિતં ઘૃતમ્ અશ્મરીમ્

ક્ષાર-ક્ષીર-યવાગ્વ્-આદિ દ્રવ્યૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ ચ કલ્પયેત્ ।
પિચુકાઙ્કોલ્લ-કતક-શાકેન્દીવર-જૈઃ ફલૈઃ

પીતમ્ ઉષ્ણામ્બુ સ-ગુડં શર્કરા-પાતનં પરમ્ ।
ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્ર-રાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલપત્ત્રિકા

11.28અવ્ પીતમ્ ઉષ્ણામ્બુ સ-ઘૃતં
અજમોદા કદમ્બસ્ય મૂલં વિશ્વસ્ય ચૌષધમ્ ।
પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા

11.29બ્વ્ મૂલં બિલ્વસ્ય ચૌષધમ્
નૃત્યકુણ્ડક-બીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિક-સંયુતમ્ ।
અવિ-ક્ષીરેણ સપ્તાહં પીતમ્ અશ્મરિ-પાતનઃ

11.30અવ્ નૃત્યકુણ્ડલ-બીજાનાં 11.30અવ્ મર્કટકસ્ય બીજાનાં
ક્વાથશ્ ચ શિગ્રુ-મૂલોત્થઃ કદ્-ઉષ્ણો ઽશ્મરી-પાતનઃ ।
તિલાપામાર્ગ-કદલી-પલાશ-યવ-સંભવઃ

ક્ષારઃ પેયો ઽવિ-મૂત્રેણ શર્કરાસ્વ્ અશ્મરીષુ ચ ।
કપોતવઙ્કા-મૂલં વા પિબેદ્ એકં સુરાદિભિઃ

તત્-સિદ્ધં વા પિબેત્ ક્ષીરં વેદનાભિર્ ઉપદ્રુતઃ ।
હરીતક્ય્-અસ્થિ-સિદ્ધં વા સાધિતં વા પુનર્નવૈઃ

ક્ષીરાન્ન-ભુગ્ બર્હિ-શિખા-મૂલં વા તણ્ડુલામ્બુના ।
મૂત્રાઘાતેષુ વિભજેદ્ અતઃ શેષેષ્વ્ અપિ ક્રિયામ્

બૃહત્ય્-આદિ-ગણે સિદ્ધં દ્વિ-ગુણી-કૃત-ગોક્ષુરે ।
તોયં પયો વા સર્પિર્ વા સર્વ-મૂત્ર-વિકાર-જિત્

દેવદારું ઘનં મૂર્વાં યષ્ટીમધુ હરીતકીમ્ ।
મૂત્રાઘાતેષુ સર્વેષુ સુરા-ક્ષીર-જલૈઃ પિબેત્

રસં વા ધન્વયાસસ્ય કષાયં કકુભસ્ય વા ।
સુખામ્ભસા વા ત્રિ-ફલાં પિષ્ટાં સૈન્ધવ-સંયુતામ્

વ્યાઘ્રી-ગોક્ષુરક-ક્વાથે યવાગૂં વા સ-ફાણિતામ્ ।
ક્વાથે વીરતરાદેર્ વા તામ્ર-ચૂડ-રસે ઽપિ વા

અદ્યાદ્ વીરતરાદ્યેન ભાવિતં વા શિલા-જતુ ।
મદ્યં વા નિગદં પીત્વા રથેનાશ્વેન વા વ્રજેત્

11.39ચ્વ્ મદ્યં વા નિર્-ગદં પીત્વા
શીઘ્ર-વેગેન સંક્ષોભાત્ તથાસ્ય ચ્યવતે ઽશ્મરી ।
સર્વ-થા ચોપયોક્તવ્યો વર્ગો વીરતરાદિકઃ

રેકાર્થં તૈલ્વકં સર્પિર્ વસ્તિ-કર્મ ચ શીલયેત્ ।
વિશેષાદ્ ઉત્તરાન્ વસ્તીઞ્ છુક્રાશ્મર્યાં તુ શોધિતે

11.41દ્વ્ છુક્રાશ્મર્યાં ચ શોધિતે
તૈર્ મૂત્ર-માર્ગે બલ-વાન્ શુક્રાશય-વિશુદ્ધયે ।
પુમાન્ સુ-તૃપ્તો વૃષ્યાણાં માંસાનાં કુક્કુટસ્ય ચ

કામં સ-કામઃ સેવેત પ્રમદા મદ-દાયિનીઃ ।
સિદ્ધૈર્ ઉપક્રમૈર્ એભિર્ ન ચેચ્ છાન્તિસ્ તદા ભિષક્

11.43દ્વ્ ન ચેચ્ છાન્તિસ્ તતો ભિષક્
ઇતિ રાજાનમ્ આપૃચ્છ્ય શસ્ત્રં સાધ્વ્ અવચારયેત્ ।
અ-ક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્

નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુ-શઃ સિદ્ધ-કર્મણઃ ।
અથાતુરમ્ ઉપસ્નિગ્ધ-શુદ્ધમ્ ઈષચ્ ચ કર્શિતમ્

11.45ચ્વ્ અથાતુરમ્ ઉપસ્નિગ્ધં 11.45દ્વ્ -શુદ્ધમ્ ઈષચ્ ચ કર્ષિતમ્ 11.45દ્વ્
શુદ્ધમ્ ઈષચ્ ચ કર્શિતમ્
અભ્યક્ત-સ્વિન્ન-વપુષમ્ અ-ભુક્તં કૃત-મઙ્ગલમ્ ।
આ-જાનુ-ફલક-સ્થસ્ય નરસ્યાઙ્કે વ્યપાશ્રિતમ્

પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં નિષણ્ણં વસ્ત્ર-ચુમ્ભલે ।
તતો ઽસ્યાકુઞ્ચિતે જાનુ-કૂર્પરે વાસસા દૃઢમ્

સહાશ્રય-મનુષ્યેણ બદ્ધસ્યાશ્વાસિતસ્ય ચ ।
નાભેઃ સમન્તાદ્ અભ્યજ્યાદ્ અધસ્ તસ્યાશ્ ચ વામતઃ

મૃદિત્વા મુષ્ટિનાક્રામેદ્ યાવદ્ અશ્મર્ય્ અધો-ગતા ।
તૈલાક્તે વર્ધિત-નખે તર્જની-મધ્યમે તતઃ

અ-દક્ષિણે ગુદે ઽઙ્ગુલ્યૌ પ્રણિધાયાનુ-સેવનિ ।
આસાદ્ય બલ-યત્નાભ્યામ્ અશ્મરીં ગુદ-મેઢ્રયોઃ

11.50બ્વ્ પ્રણિધાયાનુ-સેવનીમ્
કૃત્વાન્તરે તથા વસ્તિં નિર્-વલીકમ્ અન્-આયતમ્ ।
ઉત્પીડયેદ્ અઙ્ગુલીભ્યાં યાવદ્ ગ્રન્થિર્ ઇવોન્નતમ્

શલ્યં સ્યાત્ સેવનીં મુક્ત્વા યવ-માત્રેણ પાટયેત્ ।
અશ્મ-માનેન ન યથા ભિદ્યતે સા તથાહરેત્

સમગ્રં સર્પ-વક્ત્રેણ સ્ત્રીણાં વસ્તિસ્ તુ પાર્શ્વ-ગઃ ।
ગર્ભાશયાશ્રયસ્ તાસાં શસ્ત્રમ્ ઉત્સઙ્ગ-વત્ તતઃ

ન્યસેદ્ અતો ઽન્ય-થા હ્ય્ આસાં મૂત્ર-સ્રાવી વ્રણો ભવેત્ ।
મૂત્ર-પ્રસેક-ક્ષણનાન્ નરસ્યાપ્ય્ અપિ ચૈક-ધા

વસ્તિ-ભેદો ઽશ્મરી-હેતુઃ સિદ્ધિં યાતિ ન તુ દ્વિ-ધા ।
વિ-શલ્યમ્ ઉષ્ણ-પાનીય-દ્રોણ્યાં તમ્ અવગાહયેત્

તથા ન પૂર્યતે ઽસ્રેણ વસ્તિઃ પૂર્ણે તુ પીડયેત્ ।
મેઢ્રાન્તઃ ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ મૂત્ર-સંશુદ્ધયે તતઃ

11.56ચ્વ્ મેઢ્રતઃ ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ 11.56ચ્વ્ મેઢ્રે ઽન્તઃ ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ
કુર્યાદ્ ગુડસ્ય સૌહિત્યં મધ્વ્-આજ્યાક્ત-વ્રણઃ પિબેત્ ।
દ્વૌ કાલૌ સ-ઘૃતાં કોષ્ણાં યવાગૂં મૂત્ર-શોધનૈઃ

ત્ર્ય્-અહં દશાહં પયસા ગુડાઢ્યેનાલ્પમ્ ઓદનમ્ ।
ભુઞ્જીતોર્ધ્વં ફલામ્લૈશ્ ચ રસૈર્ જાઙ્ગલ-ચારિણામ્

ક્ષીરિ-વૃક્ષ-કષાયેણ વ્રણં પ્રક્ષાલ્ય લેપયેત્ ।
પ્રપૌણ્ડરીક-મઞ્જિષ્ઠા-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-નયનૌષધૈઃ

વ્રણાભ્યઙ્ગે પચેત્ તૈલમ્ એભિર્ એવ નિશાન્વિતૈઃ ।
દશાહં સ્વેદયેચ્ ચૈનં સ્વ-માર્ગં સપ્ત-રાત્રતઃ

11.60ચ્વ્ દશાહં સ્વેદયેચ્ ચૈવ 11.60ચ્વ્ દશાહં સ્વેદયેચ્ ચૈવં
મૂત્રે ત્વ્ અ-ગચ્છતિ દહેદ્ અશ્મરી-વ્રણમ્ અગ્નિના ।
સ્વ-માર્ગ-પ્રતિપત્તૌ તુ સ્વાદુ-પ્રાયૈર્ ઉપાચરેત્

તં વસ્તિભિર્ ન ચારોહેદ્ વર્ષં રૂઢ-વ્રણો ઽપિ સઃ ।
નગ-નાગાશ્વ-વૃક્ષ-સ્ત્રી-રથાન્ નાપ્સુ પ્લવેત ચ

મૂત્ર-શુક્ર-વહૌ વસ્તિ-વૃષણૌ સેવનીં ગુદમ્ ।
મૂત્ર-પ્રસેકં યોનિં ચ શસ્ત્રેણાષ્ટૌ વિવર્જયેત્