અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 62

ચિકિત્સાસ્થાન
ગ્રહણીમ્ આશ્રિતં દોષમ્ અ-જીર્ણ-વદ્ ઉપાચરેત્ ।
અતીસારોક્ત-વિધિના તસ્યામં ચ વિપાચયેત્

અન્ન-કાલે યવાગ્વ્-આદિ પઞ્ચ-કોલાદિભિર્ યુતમ્ ।
વિતરેત્ પટુ-લઘ્વ્-અન્નં પુનર્ યોગાંશ્ ચ દીપનાન્

દદ્યાત્ સાતિવિષાં પેયામ્ આમે સામ્લાં સ-નાગરામ્ ।
પાને ઽતીસાર-વિહિતં વારિ તક્રં સુરાદિ ચ

ગ્રહણી-દોષિણાં તક્રં દીપન-ગ્રાહિ-લાઘવાત્ ।
પથ્યં મધુર-પાકિ-ત્વાન્ ન ચ પિત્ત-પ્રદૂષણમ્

કષાયોષ્ણ-વિકાશિ-ત્વાદ્ રૂક્ષ-ત્વાચ્ ચ કફે હિતમ્ ।
વાતે સ્વાદ્વ્-અમ્લ-સાન્દ્ર-ત્વાત્ સદ્યસ્કમ્ અ-વિદાહિ તત્

10.5અવ્ કષાયોષ્ણ-વિકાષિ-ત્વાદ્
ચતુર્ણાં પ્રસ્થમ્ અમ્લાનાં ત્ર્ય્-ઊષણાચ્ ચ પલ-ત્રયમ્ ।
લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્

તચ્ ચૂર્ણં શાક-સૂપાન્ન-રાગાદિષ્વ્ અવચારયેત્ ।
કાસા-જીર્ણા-રુચિ-શ્વાસ-હૃત્-પાણ્ડુ-પ્લીહ-ગુલ્મ-નુત્

10.7દ્વ્ -હૃત્-પાર્શ્વામય-શૂલ-નુત્ 10.7દ્વ્ -હૃત્-પાણ્ડ્વ્-આમય-શૂલ-નુત્
નાગરાતિવિષા-મુસ્તં પાક્યમ્ આમ-હરં પિબેત્ ।
ઉષ્ણામ્બુના વા તત્-કલ્કં નાગરં વાથ-વાભયામ્

સ-સૈન્ધવં વચાદિં વા તદ્-વન્ મદિરયાથ-વા ।
વર્ચસ્ય્ આમે સ-પ્રવાહે પિબેદ્ વા દાડિમામ્બુના

વિડેન લવણં પિષ્ટં બિલ્વ-ચિત્રક-નાગરમ્ ।
સામે કફાનિલે કોષ્ઠ-રુક્-કરે કોષ્ણ-વારિણા

કલિઙ્ગ-હિઙ્ગ્વ્-અતિવિષા-વચા-સૌવર્ચલાભયમ્ ।
છર્દિ-હૃદ્-રોગ-શૂલેષુ પેયમ્ ઉષ્ણેન વારિણા

પથ્યા-સૌવર્ચલાજાજી-ચૂર્ણં મરિચ-સંયુતમ્ ।
પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં શારિવાં બૃહતી-દ્વયમ્

ચિત્રકં કૌટજં ક્ષારં તથા લવણ-પઞ્ચકમ્ ।
ચૂર્ણી-કૃતં દધિ-સુરા-તન્-મણ્ડોષ્ણામ્બુ-કાઞ્જિકૈઃ

પિબેદ્ અગ્નિ-વિવૃદ્ધ્ય્-અર્થં કોષ્ઠ-વાત-હરં પરમ્ ।
પટૂનિ પઞ્ચ દ્વૌ ક્ષારૌ મરિચં પઞ્ચ-કોલકમ્

દીપ્યકં હિઙ્ગુ ગુટિકા બીજપૂર-રસે કૃતા ।
કોલ-દાડિમ-તોયે વા પરં પાચન-દીપની

તાલીશ-પત્ત્ર-ચવિકા-મરિચાનાં પલં પલમ્ ।
કૃષ્ણા-તન્-મૂલયોર્ દ્વે દ્વે પલે શુણ્ઠી-પલ-ત્રયમ્

ચતુર્-જાતમ્ ઉશીરં ચ કર્ષાંશં શ્લક્ષ્ણ-ચૂર્ણિતમ્ ।
ગુડેન વટકાન્ કૃત્વા ત્રિ-ગુણેન સદા ભજેત્

મદ્ય-યૂષ-રસારિષ્ટ-મસ્તુ-પેયા-પયો-ઽનુપઃ ।
વાત-શ્લેષ્માત્મનાં છર્દિ-ગ્રહણી-પાર્શ્વ-હૃદ્-રુજામ્

જ્વર-શ્વયથુ-પાણ્ડુ-ત્વ-ગુલ્મ-પાનાત્યયાર્શસામ્ ।
પ્રસેક-પીનસ-શ્વાસ-કાસાનાં ચ નિવૃત્તયે

અભયાં નાગર-સ્થાને દદ્યાત્ તત્રૈવ વિડ્-ગ્રહે ।
છર્દ્ય્-આદિષુ ચ પૈત્તેષુ ચતુર્-ગુણ-સિતાન્વિતાઃ

10.20બ્વ્ દદ્યાદ્ અત્રૈવ વિડ્-ગ્રહે
પક્વેન વટકાઃ કાર્યા ગુડેન સિતયાપિ વા ।
પરં હિ વહ્નિ-સંપર્કાલ્ લઘિમાનં ભજન્તિ તે

અથૈનં પરિપક્વામં મારુત-ગ્રહણી-ગદમ્ ।
દીપનીય-યુતં સર્પિઃ પાયયેદ્ અલ્પ-શો ભિષક્

10.22અવ્ અથૈનં પરિપક્વામ- 10.22બ્વ્ -મારુત-ગ્રહણી-ગદમ્
કિઞ્-ચિત્-સંધુક્ષિતે ત્વ્ અગ્નૌ સક્ત-વિણ્-મૂત્ર-મારુતમ્ ।
દ્વ્ય્-અહં ત્ર્ય્-અહં વા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નાભ્યક્તં નિરૂહયેત્

તત એરણ્ડ-તૈલેન સર્પિષા તૈલ્વકેન વા ।
સ-ક્ષારેણાનિલે શાન્તે સ્રસ્ત-દોષં વિરેચયેત્

શુદ્ધ-રૂક્ષાશયં બદ્ધ-વર્ચસ્કં ચાનુવાસયેત્ ।
દીપનીયામ્લ-વાત-ઘ્ન-સિદ્ધ-તૈલેન તં તતઃ

નિરૂઢં ચ વિરિક્તં ચ સમ્યક્ ચાપ્ય્ અનુવાસિતમ્ ।
લઘ્વ્-અન્ન-પ્રતિસંયુક્તં સર્પિર્ અભ્યાસયેત્ પુનઃ

10.26બ્વ્ સમ્યગ્ વાપ્ય્ અનુવાસિતમ્
પઞ્ચ-મૂલાભયા-વ્યોષ-પિપ્પલી-મૂલ-સૈન્ધવૈઃ ।
રાસ્ના-ક્ષાર-દ્વયાજાજી-વિડઙ્ગ-શઠિભિર્ ઘૃતમ્

શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વ-રસેનાર્દ્રકસ્ય ચ ।
શુષ્ક-મૂલક-કોલામ્લ-ચુક્રિકા-દાડિમસ્ય ચ

તક્ર-મસ્તુ-સુરા-મણ્ડ-સૌવીરક-તુષોદકૈઃ ।
કાઞ્જિકેન ચ તત્ પક્વમ્ અગ્નિ-દીપ્તિ-કરં પરમ્

શૂલ-ગુલ્મોદર-શ્વાસ-કાસાનિલ-કફાપહમ્ ।
સ-બીજપૂરક-રસં સિદ્ધં વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્

તૈલમ્ અભ્યઞ્જનાર્થં ચ સિદ્ધમ્ એભિશ્ ચલાપહમ્ ।
એતેષામ્ ઔષધાનાં વા પિબેચ્ ચૂર્ણં સુખામ્બુના

વાતે શ્લેષ્માવૃતે સામે કફે વા વાયુનોદ્ધતે ।
અગ્નેર્ નિર્વાપકં પિત્તં રેકેણ વમનેન વા

હત્વા તિક્ત-લઘુ-ગ્રાહિ-દીપનૈર્ અ-વિદાહિભિઃ ।
અન્નૈઃ સંધુક્ષયેદ્ અગ્નિં ચૂર્ણૈઃ સ્નેહૈશ્ ચ તિક્તકૈઃ

પટોલ-નિમ્બ-ત્રાયન્તી-તિક્તા-તિક્તક-પર્પટમ્ ।
કુટજ-ત્વક્-ફલં મૂર્વા મધુ-શિગ્રુ-ફલં વચા

દાર્વી-ત્વક્-પદ્મકોશીર-યવાની-મુસ્ત-ચન્દનમ્ ।
સૌરાષ્ટ્ર્ય્-અતિવિષા-વ્યોષ-ત્વગ્-એલા-પત્ત્ર-દારુ ચ

ચૂર્ણિતં મધુના લેહ્યં પેયં મદ્યૈર્ જલેન વા ।
હૃત્-પાણ્ડુ-ગ્રહણી-રોગ-ગુલ્મ-શૂલા-રુચિ-જ્વરાન્

કામલાં સંનિપાતં ચ મુખ-રોગાંશ્ ચ નાશયેત્ ।
ભૂનિમ્બ-કટુકા-મુસ્તા-ત્ર્ય્-ઊષણેન્દ્રયવાન્ સમાન્

દ્વૌ ચિત્રકાદ્ વત્સક-ત્વગ્-ભાગાન્ ષો-ડશ ચૂર્ણયેત્ ।
ગુડ-શીતામ્બુના પીતં ગ્રહણી-દોષ-ગુલ્મ-નુત્

કામલા-જ્વર-પાણ્ડુ-ત્વ-મેહા-રુચ્ય્-અતિસાર-જિત્ ।
નાગરાતિવિષા-મુસ્તા-પાઠા-બિલ્વં રસાઞ્જનમ્

10.39બ્વ્ -મેહા-રુચ્ય્-અતિસાર-નુત્
કુટજ-ત્વક્-ફલં તિક્તા ધાતકી ચ કૃતં રજઃ ।
ક્ષૌદ્ર-તણ્ડુલ-વારિભ્યાં પૈત્તિકે ગ્રહણી-ગદે

પ્રવાહિકાર્શો-ગુદ-રુગ્-રક્તોત્થાનેષુ ચેષ્યતે ।
ચન્દનં પદ્મકોશીરં પાઠાં મૂર્વાં કુટન્નટમ્

ષડ્ગ્રન્થા-શારિવાસ્ફોતા-સપ્તપર્ણાટરૂષકાન્ ।
પટોલોદુમ્બરાશ્વત્થ-વટ-પ્લક્ષ-કપીતનાન્

10.42દ્વ્ -વટ-પ્લક્ષ-કપીતનમ્
કટુકાં રોહિણીં મુસ્તાં નિમ્બં ચ દ્વિ-પલાંશકાન્ ।
દ્રોણે ઽપાં સાધયેત્ તેન પચેત્ સર્પિઃ પિચૂન્મિતૈઃ

કિરાતતિક્તેન્દ્રયવ-વીરા-માગધિકોત્પલૈઃ ।
પિત્ત-ગ્રહણ્યાં તત્ પેયં કુષ્ઠોક્તં તિક્તકં ચ યત્

ગ્રહણ્યાં શ્લેષ્મ-દુષ્ટાયાં તીક્ષ્ણૈઃ પ્રચ્છર્દને કૃતે ।
કટ્વ્-અમ્લ-લવણ-ક્ષારૈઃ ક્રમાદ્ અગ્નિં વિવર્ધયેત્

પઞ્ચ-કોલાભયા-ધાન્ય-પાઠા-ગન્ધ-પલાશકૈઃ ।
બીજપૂર-પ્રગાઢૈશ્ ચ સિદ્ધૈઃ પેયાદિ કલ્પયેત્

દ્રોણં મધૂક-પુષ્પાણાં વિડઙ્ગં ચ તતો ઽર્ધતઃ ।
ચિત્રકસ્ય તતો ઽર્ધં ચ તથા ભલ્લાતકાઢકમ્

મઞ્જિષ્ઠાષ્ટ-પલં ચૈતજ્ જલ-દ્રોણ-ત્રયે પચેત્ ।
દ્રોણ-શેષં શૃતં શીતં મધ્વ્-અર્ધાઢક-સંયુતમ્

એલા-મૃણાલાગુરુભિશ્ ચન્દનેન ચ રૂષિતે ।
કુમ્ભે માસં સ્થિતં જાતમ્ આસવં તં પ્રયોજયેત્

10.49ચ્વ્ કુમ્ભે માસ-સ્થિતં જાતમ્
ગ્રહણીં દીપયત્ય્ એષ બૃંહણઃ પિત્ત-રક્ત-નુત્ ।
શોષ-કુષ્ઠ-કિલાસાનાં પ્રમેહાણાં ચ નાશનઃ

10.50બ્વ્ બૃંહણો રક્ત-પિત્ત-નુત્
મધૂક-પુષ્પ-સ્વ-રસં શૃતમ્ અર્ધ-ક્ષયી-કૃતમ્ ।
ક્ષૌદ્ર-પાદ-યુતં શીતં પૂર્વ-વત્ સંનિધાપયેત્

10.51અવ્ મધૂક-પુષ્પ-કુડવં
તત્ પિબન્ ગ્રહણી-દોષાન્ જયેત્ સર્વાન્ હિતાશનઃ ।
તદ્-વદ્ દ્રાક્ષેક્ષુ-ખર્જૂર-સ્વ-રસાન્ આસુતાન્ પિબેત્

હિઙ્ગુ-તિક્તા-વચા-માદ્રી-પાઠેન્દ્રયવ-ગોક્ષુરમ્ ।
પઞ્ચ-કોલં ચ કર્ષાંશં પલાંશં પટુ-પઞ્ચકમ્

ઘૃત-તૈલ-દ્વિ-કુડવે દધ્નઃ પ્રસ્થ-દ્વયે ચ તત્ ।
આપોથ્ય ક્વાથયેદ્ અગ્નૌ મૃદાવ્ અનુગતે રસે

અન્તર્-ધૂમં તતો દગ્ધ્વા ચૂર્ણી-કૃત્ય ઘૃતાપ્લુતમ્ ।
પિબેત્ પાણિ-તલં તસ્મિઞ્ જીર્ણે સ્યાન્ મધુરાશનઃ

વાત-શ્લેષ્મામયાન્ સર્વાન્ હન્યાદ્ વિષ-ગરાંશ્ ચ સઃ ।
ભૂનિમ્બં રોહિણીં તિક્તાં પટોલં નિમ્બ-પર્પટમ્

દગ્ધ્વા માહિષ-મૂત્રેણ પિબેદ્ અગ્નિ-વિવર્ધનમ્ ।
દ્વે હરિદ્રે વચા કુષ્ઠં ચિત્રકઃ કટુ-રોહિણી

મુસ્તા ચ ચ્છાગ-મૂત્રેણ સિદ્ધઃ ક્ષારો ઽગ્નિ-વર્ધનઃ ।
ચતુઃ-પલં સુધા-કાણ્ડાત્ ત્રિ-પલં લવણ-ત્રયાત્

10.58દ્વ્ ત્રિ-ફલા-લવણાનિ ચ
વાર્તાક-કુડવં ચાર્કાદ્ અષ્ટૌ દ્વે ચિત્રકાત્ પલે ।
દગ્ધ્વા રસેન વાર્તાકાદ્ ગુટિકા ભોજનોત્તરાઃ

10.59અવ્ વાર્તાકાત્ કુડવં ચાર્કાદ્
ભુક્તમ્ અન્નં પચન્ત્ય્ આશુ કાસ-શ્વાસાર્શસાં હિતાઃ ।
વિષૂચિકા-પ્રતિશ્યાય-હૃદ્-રોગ-શમનાશ્ ચ તાઃ

માતુલુઙ્ગ-શઠી-રાસ્ના-કટુ-ત્રય-હરીતકિ ।
સ્વર્જિકા-યાવ-શૂકાખ્યૌ ક્ષારૌ પઞ્ચ-પટૂનિ ચ

10.61બ્વ્ -કટુ-ત્રય-હરીતકીઃ
સુખામ્બુ-પીતં તચ્-ચૂર્ણં બલ-વર્ણાગ્નિ-વર્ધનમ્ ।
શ્લૈષ્મિકે ગ્રહણી-દોષે સ-વાતે તૈર્ ઘૃતં પચેત્

ધાન્વન્તરં ષટ્-પલં ચ ભલ્લાતક-ઘૃતાભયમ્ ।
વિડ-કાચોષ-લવણ-સ્વર્જિકા-યાવ-શૂક-જાન્

સપ્તલાં કણ્ટકારીં ચ ચિત્રકં ચૈકતો દહેત્ ।
સપ્ત-કૃત્વઃ સ્રુતસ્યાસ્ય ક્ષારસ્યાર્ધાઢકે પચેત્

આઢકં સર્પિષઃ પેયં તદ્ અગ્નિ-બલ-વૃદ્ધયે ।
નિચયે પઞ્ચ કર્માણિ યુઞ્જ્યાચ્ ચૈતદ્ યથા-બલમ્

પ્રસેકે શ્લૈષ્મિકે ઽલ્પાગ્નેર્ દીપનં રૂક્ષ-તિક્તકમ્ ।
યોજ્યં કૃશસ્ય વ્યત્યાસાત્ સ્નિગ્ધ-રૂક્ષં કફોદયે

ક્ષીણ-ક્ષામ-શરીરસ્ય દીપનં સ્નેહ-સંયુતમ્ ।
દીપનં બહુ-પિત્તસ્ય તિક્તં મધુરકૈર્ યુતમ્

સ્નેહો ઽમ્લ-લવણૈર્ યુક્તો બહુ-વાતસ્ય શસ્યતે ।
સ્નેહમ્ એવ પરં વિદ્યાદ્ દુર્-બલાનલ-દીપનમ્

નાલં સ્નેહ-સમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુ-ગુર્વ્ અપિ ।
યો ઽલ્પાગ્નિ-ત્વાત્ કફે ક્ષીણે વર્ચઃ પક્વમ્ અપિ શ્લથમ્

મુઞ્ચેત્ પટ્વ્-ઔષધ-યુતં સ પિબેદ્ અલ્પ-શો ઘૃતમ્ ।
તેન સ્વ-માર્ગમ્ આનીતઃ સ્વ-કર્મણિ નિયોજિતઃ

સમાનો દીપયત્ય્ અગ્નિમ્ અગ્નેઃ સંધુક્ષકો હિ સઃ ।
પુરીષં યશ્ ચ કૃચ્છ્રેણ કઠિન-ત્વાદ્ વિમુઞ્ચતિ

10.71બ્વ્ અગ્નેઃ સંધુક્ષકો હ્ય્ અસૌ
સ ઘૃતં લવણૈર્ યુક્તં નરો ઽન્નાવગ્રહં પિબેત્ ।
રૌક્ષ્યાન્ મન્દે ઽનલે સર્પિસ્ તૈલં વા દીપનૈઃ પિબેત્

ક્ષાર-ચૂર્ણાસવારિષ્ટન્ મન્દે સ્નેહાતિ-પાનતઃ ।
ઉદાવર્તાત્ તુ યોક્તવ્યા નિરૂહ-સ્નેહ-વસ્તયઃ

10.73ચ્વ્ ઉદાવર્તાત્ પ્રયોક્તવ્યા
દોષાતિ-વૃદ્ધ્યા મન્દે ઽગ્નૌ સંશુદ્ધો ઽન્ન-વિધિં ચરેત્ ।
વ્યાધિ-મુક્તસ્ય મન્દે ઽગ્નૌ સર્પિર્ એવ તુ દીપનમ્

10.74બ્વ્ સંશુદ્ધો ઽન્ન-વિધિં ભજેત્
અધ્વોપવાસ-ક્ષામ-ત્વૈર્ યવાગ્વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્ ।
અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃંહણં ચ તત્

દીર્ઘ-કાલ-પ્રસઙ્ગાત્ તુ ક્ષામ-ક્ષીણ-કૃશાન્ નરાન્ ।
પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ ભોજયેત્ પિશિતાશિનામ્

લઘૂષ્ણ-કટુ-શોધિ-ત્વાદ્ દીપયન્ત્ય્ આશુ તે ઽનલમ્ ।
માંસોપચિત-માંસ-ત્વાત્ પરં ચ બલ-વર્ધનાઃ

10.77અવ્ લઘૂષ્ણ-કટુ-શોધિ-ત્વૈર્
સ્નેહાસવ-સુરારિષ્ટ-ચૂર્ણ-ક્વાથ-હિતાશનૈઃ ।
સમ્યક્-પ્રયુક્તૈર્ દેહસ્ય બલમ્ અગ્નેશ્ ચ વર્ધતે

દીપ્તો યથૈવ સ્થાણુશ્ ચ બાહ્યો ઽગ્નિઃ સાર-દારુભિઃ ।
સ-સ્નેહૈર્ જાયતે તદ્-વદ્ આહારૈઃ કોષ્ઠ-ગો ઽનલઃ

ના-ભોજનેન કાયાગ્નિર્ દીપ્યતે નાતિ-ભોજનાત્ ।
યથા નિર્-ઇન્ધનો વહ્નિર્ અલ્પો વાતીન્ધનાવૃતઃ

10.80દ્વ્ અલ્પો વાતીન્ધનાન્વિતઃ
યદા ક્ષીણે કફે પિત્તં સ્વ-સ્થાને પવનાનુગમ્ ।
પ્રવૃદ્ધં વર્ધયત્ય્ અગ્નિં તદાસૌ સાનિલો ઽનલઃ

પક્ત્વાન્નમ્ આશુ ધાતૂંશ્ ચ સર્વાન્ ઓજશ્ ચ સંક્ષિપન્ ।
મારયેત્ સ્યાત્ સ ના સ્વસ્થો ભુક્તે જીર્ણે તુ તામ્યતિ

10.82ચ્વ્ મારયેત્ તં સ ના સ્વસ્થો
તૃટ્-કાસ-દાહ-મૂર્છાદ્યા વ્યાધયો ઽત્ય્-અગ્નિ-સંભવાઃ ।
તમ્ અત્ય્-અગ્નિં ગુરુ-સ્નિગ્ધ-મન્દ-સાન્દ્ર-હિમ-સ્થિરૈઃ

અન્ન-પાનૈર્ નયેચ્ છાન્તિં દીપ્તમ્ અગ્નિમ્ ઇવામ્બુભિઃ ।
મુહુર્ મુહુર્ અ-જીર્ણે ઽપિ ભોજ્યાન્ય્ અસ્યોપહારયેત્

10.84દ્વ્ ભોજ્યાન્ય્ અસ્યોપકલ્પયેત્
નિર્-ઇન્ધનો ઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્ ।
કૃશરાં પાયસં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડ-વૈકૃતમ્

10.85બ્વ્ તથૈનં ન વિપાદયેત્
અશ્નીયાદ્ ઔદકાનૂપ-પિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ ।
મત્સ્યાન્ વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્ સ્થિર-તોય-ચરાશ્ ચ યે

આવિકં સુ-ભૃતં માંસમ્ અદ્યાદ્ અત્ય્-અગ્નિ-વારણમ્ ।
પયઃ સહ-મધૂચ્છિષ્ટં ઘૃતં વા તૃષિતઃ પિબેત્

ગોધૂમ-ચૂર્ણં પયસા બહુ-સર્પિઃ-પરિપ્લુતમ્ ।
આનૂપ-રસ-યુક્તાન્ વા સ્નેહાંસ્ તૈલ-વિવર્જિતાન્

શ્યામા-ત્રિવૃદ્-વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્ વિરેચનમ્ ।
અ-સકૃત્ પિત્ત-હરણં પાયસ-પ્રતિભોજનમ્

યત્ કિઞ્-ચિદ્ ગુરુ મેદ્યં ચ શ્લેષ્મ-કારિ ચ ભોજનમ્ ।
સર્વં તદ્ અત્ય્-અગ્નિ-હિતં ભુક્ત્વા ચ સ્વપનં દિવા

આહારમ્ અગ્નિઃ પચતિ દોષાન્ આહાર-વર્જિતઃ ।
ધાતૂન્ ક્ષીણેષુ દોષેષુ જીવિતં ધાતુ-સંક્ષયે

એતત્ પ્રકૃત્યૈવ વિરુદ્ધમ્ અન્નં સંયોગ-સંસ્કાર-વશેન ચેદમ્ ।
ઇત્ય્-આદિ અ-વિજ્ઞાય યથેષ્ટ-ચેષ્ટાશ્ ચરન્તિ યત્ સાગ્નિ-બલસ્ય શક્તિઃ

તસ્માદ્ અગ્નિં પાલયેત્ સર્વ-યત્નૈસ્ તસ્મિન્ નષ્ટે યાતિ ના નાશમ્ એવ ।
દોષૈર્ ગ્રસ્તે ગ્રસ્યતે રોગ-સંઘૈર્ યુક્તે તુ સ્યાન્ ની-રુજો દીર્ઘ-જીવી