અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 6

સૂત્રસ્થાન
રક્તો મહાન્ સ-કલમસ્ તૂર્ણકઃ શકુનાહૃતઃ ।
સારા-મુખો દીર્ઘશૂકો લોધ્રશૂકઃ સુગન્ધિકઃ

પુણ્ડ્રઃ પાણ્ડુઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રમોદો ગૌર-શારિવૌ ।
કાઞ્ચનો મહિષઃ શૂકઃ દૂષકઃ કુસુમાણ્ડકઃ

6.2અવ્ પાણ્ડુકઃ પુણ્ડરીકશ્ ચ 6.2અવ્ પૌણ્ડ્રકઃ પુણ્ડરીકશ્ ચ 6.2બ્વ્
પ્રમોદો ગૌર-શાલિકઃ
લાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યાઃ કર્દમાઃ શીતભીરુકાઃ ।
પતઙ્ગાસ્ તપનીયાશ્ ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ

6.3અવ્ જાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યાઃ 6.3અવ્ લાઙ્ગલા લોહવાલાશ્ ચ 6.3અવ્ લાઙ્ગલો
લોહવાલાખ્યઃ
6.3બ્વ્ કર્દમઃ શીતભીરુકઃ
સ્વાદુ-પાક-રસાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા બદ્ધાલ્પ-વર્ચસઃ ।
કષાયાનુ-રસાઃ પથ્યા લઘવો મૂત્રલા હિમાઃ

શૂક-જેષુ વરસ્ તત્ર રક્તસ્ તૃષ્ણા-ત્રિ-દોષ-હા ।
મહાંસ્ તમ્ અનુ કલમસ્ તં ચાપ્ય્ અનુ તતઃ પરે

6.5ચ્વ્ મહાંસ્ તસ્યાનુ કલમસ્
યવકા હાયનાઃ પાંસુ-બાષ્પ-નૈષધકાદયઃ ।
સ્વાદૂષ્ણા ગુરવઃ સ્નિગ્ધાઃ પાકે ઽમ્લાઃ શ્લેષ્મ-પિત્તલાઃ

6.6બ્વ્ -વાપ્ય-નૈષધકાદયઃ
સૃષ્ટ-મૂત્ર-પુરીષાશ્ ચ પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ ।
સ્નિગ્ધો ગ્રાહી લઘુઃ સ્વાદુસ્ ત્રિ-દોષ-ઘ્નઃ સ્થિરો હિમઃ

ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠો ગૌરશ્ ચાસિત-ગૌરતઃ ।
તતઃ ક્રમાન્ મહા-વ્રીહિ-કૃષ્ણ-વ્રીહિ-જતૂમુખાઃ

કુક્કુટાણ્ડક-લાવાખ્ય-પારાવતક-શૂકરાઃ ।
વરકોદ્દાલકોજ્જ્વાલ-ચીન-શારદ-દર્દુરાઃ

6.9અવ્ કુક્કુટાણ્ડક-પાલાક્ષ- 6.9અવ્ કુક્કુટાણ્ડક-પાલાખ્ય- 6.9અવ્
કુક્કુટાણ્ડક-લાવાક્ષ-
6.9દ્વ્ -ચીન-શારદ-દુર્દરાઃ
ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ ચ ગુણૈર્ અલ્પાન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।
સ્વાદુર્ અમ્લ-વિપાકો ઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્ત-કરો ગુરુઃ

બહુ-મૂત્ર-પુરીષોષ્મા ત્રિ-દોષસ્ ત્વ્ એવ પાટલઃ ।
કઙ્ગુ-કોદ્રવ-નીવાર-શ્યામાકાદિ હિમં લઘુ

તૃણ-ધાન્યં પવન-કૃલ્ લેખનં કફ-પિત્ત-હૃત્ ।
ભગ્ન-સંધાન-કૃત્ તત્ર પ્રિયઙ્ગુર્ બૃંહણી ગુરુઃ

કોરદૂષઃ પરં ગ્રાહી સ્પર્શો શીતો વિષાપહઃ ।
રૂક્ષઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુઃ સરો વિડ્-વાત-કૃદ્ યવઃ

6.13બ્વ્ સ્પર્શો શીતો ગરાપહઃ 6.13બ્વ્ સ્પર્શ-શીતો વિષાપહઃ
વૃષ્યઃ સ્થૈર્ય-કરો મૂત્ર-મેદઃ-પિત્ત-કફાઞ્ જયેત્ ।
પીનસ-શ્વાસ-કાસોરુ-સ્તમ્ભ-કણ્ઠ-ત્વગ્-આમયાન્

ન્યૂનો યવાદ્ અનુ-યવો રૂક્ષોષ્ણો વંશ-જો યવઃ ।
વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો જીવનો વાત-પિત્ત-હા

6.15અવ્ ન્યૂનો યાવદ્ અન્ય-યવો
સંધાન-કારી મધુરો ગોધૂમઃ સ્થૈર્ય-કૃત્ સરઃ ।
પથ્યા નન્દીમુખી શીતા કષાય-મધુરા લઘુઃ

નિઃ-સારા વાતલા રૂક્ષા જૂર્ણાધ્માન-કરા સરા ॥ 16+1 ॥
મુદ્ગાઢકી-મસૂરાદિ શિમ્બી-ધાન્યં વિબન્ધ-કૃત્ ।
કષાયં સ્વાદુ સંગ્રાહિ કટુ-પાકં હિમં લઘુ

મેદઃ-શ્લેષ્માસ્ર-પિત્તેષુ હિતં લેપોપસેકયોઃ ।
વરો ઽત્ર મુદ્ગો ઽલ્પ-ચલઃ કલાયસ્ ત્વ્ અતિ-વાતલઃ

અસૃક્-પિત્ત-હરો રૂક્ષો વાતલશ્ ચણકઃ સ્મૃતઃ ॥ 18.1+1 ॥
રાજ-માષો ઽનિલ-કરો રૂક્ષો બહુ-શકૃદ્ ગુરુઃ ।
ઉષ્ણાઃ કુલત્થાઃ પાકે ઽમ્લાઃ શુક્રાશ્મ-શ્વાસ-પીનસાન્

કાસાર્શઃ-કફ-વાતાંશ્ ચ ઘ્નન્તિ પિત્તાસ્ર-દાઃ પરમ્ ।
નિષ્પાવો વાત-પિત્તાસ્ર-સ્તન્ય-મૂત્ર-કરો ગુરુઃ

6.20ચ્વ્ નિષ્પાવો વાત-પિત્તાસૃક્-
સરો વિદાહી દૃક્-શુક્ર-કફ-શોફ-વિષાપહઃ ।
માષઃ સ્નિગ્ધો બલ-શ્લેષ્મ-મલ-પિત્ત-કરઃ સરઃ

ગુરૂષ્ણો ઽનિલ-હા સ્વાદુઃ શુક્ર-વૃદ્ધિ-વિરેક-કૃત્ ।
ફલાનિ માષ-વદ્ વિદ્યાત્ કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોઃ

ઉષ્ણસ્ ત્વચ્યો હિમઃ સ્પર્શે કેશ્યો બલ્યસ્ તિલો ગુરુઃ ।
અલ્પ-મૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાગ્નિ-કફ-પિત્ત-કૃત્

6.23અવ્ ઉષ્ણસ્ ત્વચ્યો હિમ-સ્પર્શઃ
સ્નિગ્ધોમા સ્વાદુ-તિક્તોષ્ણા કફ-પિત્ત-કરી ગુરુઃ ।
દૃક્-શુક્ર-હૃત્ કટુઃ પાકે તદ્-વદ્ બીજં કુસુમ્ભ-જમ્

માષો ઽત્ર સર્વેષ્વ્ અવરો યવકઃ શૂક-જેષુ ચ ।
નવં ધાન્યમ્ અભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્

6.25બ્વ્ યવકઃ શૂક-જેષ્વ્ અપિ 6.25દ્વ્ લઘુ વર્ષોષિતં ચ યત્
શીઘ્ર-જન્મ તથા સૂપ્યં નિસ્-તુષં યુક્તિ-ભર્જિતમ્ ।
મણ્ડ-પેયા-વિલેપીનામ્ ઓદનસ્ય ચ લાઘવમ્

યવ-ગોધૂમ-માષાશ્ ચ તિલાશ્ ચાભિનવા હિતાઃ ।
પુરાણા વિ-રસાઃ સૂક્ષ્મા ન તથાર્થ-કરા મતાઃ ॥ 26.1+1 ॥
યથા-પૂર્વં શિવસ્ તત્ર મણ્ડો વાતાનુલોમનઃ ।
તૃડ્-ગ્લાનિ-દોષ-શેષ-ઘ્નઃ પાચનો ધાતુ-સામ્ય-કૃત્

સ્રોતો-માર્દવ-કૃત્ સ્વેદી સંધુક્ષયતિ ચાનલમ્ ।
ક્ષુત્-તૃષ્ણા-ગ્લાનિ-દૌર્બલ્ય-કુક્ષિ-રોગ-જ્વરાપહા

મલાનુલોમની પથ્યા પેયા દીપન-પાચની ।
વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણા-ઘ્ની દીપની હિતા

વ્રણાક્ષિ-રોગ-સંશુદ્ધ-દુર્-બલ-સ્નેહ-પાયિનામ્ ।
સુ-ધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નો ઽ-ત્યક્તોષ્મા ચૌદનો લઘુઃ

યશ્ ચાગ્નેયૌષધ-ક્વાથ-સાધિતો ભૃષ્ટ-તણ્ડુલઃ ।
વિપરીતો ગુરુઃ ક્ષીર-માંસાદ્યૈર્ યશ્ ચ સાધિતઃ

6.31અવ્ યશ્ ચાગ્નેયૌષધ-ક્વાથે 6.31બ્વ્ સાધિતો ભૃષ્ટ-તણ્ડુલૈઃ
ઇતિ દ્રવ્ય-ક્રિયા-યોગ-માનાદ્યૈઃ સર્વમ્ આદિશેત્ ।
બૃંહણઃ પ્રીણનો વૃષ્યશ્ ચક્ષુષ્યો વ્રણ-હા રસઃ

મૌદ્ગસ્ તુ પથ્યઃ સંશુદ્ધ-વ્રણ-કણ્ઠાક્ષિ-રોગિણામ્ ।
વાતાનુલોમી કૌલત્થો ગુલ્મ-તૂણી-પ્રતૂણિ-જિત્

અ-કૃતં કૃત-યૂષં ચ તનુ સંસ્કારિતં રસમ્ ।
સૂપમ્ અમ્લમ્ અન્-અમ્લં ચ ગુરુ વિદ્યાદ્ યથોત્તરમ્ ॥ 33+1 ॥
તિલ-પિણ્યાક-વિકૃતિઃ શુષ્ક-શાકં વિરૂઢકમ્ ।
શાણ્ડાકી-વટકં દૃઙ્-ઘ્નં દોષલં ગ્લપનં ગુરુ

રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિ-પ્રદા ।
શ્રમ-ક્ષુત્-તૃટ્-ક્લમ-હરં પાનકં પ્રીણનં ગુરુ

વિષ્ટમ્ભિ મૂત્રલં હૃદ્યં યથા-દ્રવ્ય-ગુણં ચ તત્ ।
લાજાસ્ તૃટ્-છર્દ્ય્-અતીસાર-મેહ-મેદઃ-કફ-ચ્છિદઃ

કાસ-પિત્તોપશમના દીપના લઘવો હિમાઃ ।
પૃથુકા ગુરવો બલ્યાઃ કફ-વિષ્ટમ્ભ-કારિણઃ

ધાના વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષા તર્પણી લેખની ગુરુઃ ।
સક્તવો લઘવઃ ક્ષુત્-તૃટ્-શ્રમ-નેત્રામય-વ્રણાન્

6.38દ્વ્ -શ્રમ-નેત્ર-ગલામયાન્
ઘ્નન્તિ સંતર્પણાઃ પાનાત્ સદ્ય એવ બલ-પ્રદાઃ ।
નોદકાન્તરિતાન્ ન દ્વિર્ ન નિશાયાં ન કેવલાન્

ન ભુક્ત્વા ન દ્વિ-જૈશ્ છિત્ત્વા સક્તૂન્ અદ્યાન્ ન વા બહૂન્ ।
પિણ્યાકો ગ્લપનો રૂક્ષો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિ-દૂષણઃ

રૌક્ષ્યાદ્ વિષ્ટમ્ભતે કોષ્ઠે વિષ્ટમ્ભિ-ત્વાદ્ વિદહ્યતે ।
વિદાહાત્ કુરુતે ગ્લાનિં પિણ્યાકો નિશિ સેવિતઃ ॥ 40+1 ॥
વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચય-વર્ધનઃ ।
મુદ્ગાદિ-જાસ્ તુ ગુરવો યથા-દ્રવ્ય-ગુણાનુગાઃ

કુકૂલ-કર્પર-ભ્રાષ્ટ્ર-કન્દ્વ્-અઙ્ગાર-વિપાચિતાન્ ।
એક-યોનીō̃ લઘૂન્ વિદ્યાદ્ અપૂપાન્ ઉત્તરોત્તરમ્

6.42અવ્ કુકૂલ-ખર્પર-ભ્રાષ્ટ્ર- 6.42બ્વ્ -કટ્વ્-અઙ્ગાર-વિપાચિતાન્ 6.42દ્વ્
અપૂપાંસ્ તુ યથોત્તરમ્
હરિણૈણ-કુરઙ્ગર્ક્ષ-ગોકર્ણ-મૃગમાતૃકાઃ ।
શશ-શમ્બર-ચારુષ્ક-શરભાદ્યા મૃગાઃ સ્મૃતાઃ

લાવ-વાર્તીક-વર્તીર-રક્તવર્ત્મક-કુક્કુભાઃ ।
કપિઞ્જલોપચક્રાખ્ય-ચકોર-કુરુબાહવઃ

6.44બ્વ્ -રક્તવર્ત્મક-કુર્કુભાઃ
વર્તકો વર્તિકા ચૈવ તિત્તિરિઃ ક્રકરઃ શિખી ।
તામ્ર-ચૂડાખ્ય-બકર-ગોનર્દ-ગિરિ-વર્તિકાઃ

6.45ચ્વ્ કુક્કુટો બકરઃ કઙ્ક- 6.45ચ્વ્ તામ્ર-ચૂડાખ્ય-વરક-
તથા શારપદેન્દ્રાભ-વરટાદ્યાશ્ ચ વિષ્કિરાઃ ।
જીવઞ્જીવક-દાત્યૂહ-ભૃઙ્ગાહ્વ-શુક-સારિકાઃ

6.46બ્વ્ -વારટાદ્યાશ્ ચ વિષ્કિરાઃ 6.46બ્વ્ -વારટાશ્ ચેતિ વિષ્કિરાઃ 6.46બ્વ્ -વરટાશ્
ચેતિ વિષ્કિરાઃ
લટ્વા-કોકિલ-હારીત-કપોત-ચટકાદયઃ ।
પ્રતુદા ભેક-ગોધાહિ-શ્વાવિદ્-આદ્યા બિલે-શયાઃ

ગો-ખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વ-દ્વીપિ-સિંહર્ક્ષ-વાનરાઃ ।
માર્જાર-મૂષક-વ્યાઘ્ર-વૃક-બભ્રુ-તરક્ષવઃ

લોપાક-જમ્બુક-શ્યેન-ચાષ-વાન્તાદ-વાયસાઃ ।
શશઘ્ની-ભાસ-કુરર-ગૃધ્રોલૂક-કુલિઙ્ગકાઃ

6.49ચ્વ્ શશારિ-ભાસ-કુરર-
ધૂમિકા મધુહા ચેતિ પ્રસહા મૃગ-પક્ષિણઃ ।
વરાહ-મહિષ-ન્યઙ્કુ-રુરુ-રોહિત-વારણાઃ

સૃમરશ્ ચમરઃ ખડ્ગો ગવયશ્ ચ મહા-મૃગાઃ ।
હંસ-સારસ-કાદમ્બ-બક-કારણ્ડવ-પ્લવાઃ

બલાકોત્ક્રોશ-ચક્રાહ્વ-મદ્ગુ-ક્રૌઞ્ચાદયો ઽપ્-ચરાઃ ।
મત્સ્યા રોહિત-પાઠીન-કૂર્મ-કુમ્ભીર-કર્કટાઃ

શુક્તિ-શઙ્ખોદ્ર-શમ્બૂક-શફરી-વર્મિ-ચન્દ્રિકાઃ ।
ચુલૂકી-નક્ર-મકર-શિશુમાર-તિમિઙ્ગિલાઃ

6.53અવ્ શુક્તિ-શઙ્ખોદ્રુ-શમ્બૂક- 6.53ચ્વ્ ચુલ્લકી-નક્ર-મકર-
રાજી-ચિલિચિમાદ્યાશ્ ચ માંસમ્ ઇત્ય્ આહુર્ અષ્ટ-ધા ।
યોનિષ્વ્ અજાવી વ્યામિશ્ર-ગો-ચર-ત્વાદ્ અ-નિશ્ચિતે

મૃગ્યં વૈષ્કિરિકં કિં ચ પ્રાતુદં ચ બિલે-શયમ્ ।
પ્રાસહં ચ મહા-મૃગ્યમ્ અપ્-ચરં માત્સ્યમ્ અષ્ટ-ધા ॥ 54.1+1 ॥
આદ્યાન્ત્યા જાઙ્ગલાનૂપા મધ્યૌ સાધારણૌ સ્મૃતૌ ।
તત્ર બદ્ધ-મલાઃ શીતા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ

પિત્તોત્તરે વાત-મધ્યે સંનિપાતે કફાનુગે ।
દીપનઃ કટુકઃ પાકે ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ

ઈષદ્-ઉષ્ણ-ગુરુ-સ્નિગ્ધા બૃંહણા વર્તકાદયઃ ।
તિત્તિરિસ્ તેષ્વ્ અપિ વરો મેધાગ્નિ-બલ-શુક્ર-કૃત્

ગ્રાહી વર્ણ્યો ઽનિલોદ્રિક્ત-સંનિપાત-હરઃ પરમ્ ।
નાતિ-પથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્ર-સ્વર-વયો-દૃશામ્

તદ્-વચ્ ચ કુક્કુટો વૃષ્યો ગ્રામ્યસ્ તુ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ ।
મેધાનલ-કરા હૃદ્યાઃ ક્રકરાઃ સોપચક્રકાઃ

ગુરુઃ સ-લવણઃ કાણ-કપોતઃ સર્વ-દોષ-કૃત્ ।
ચટકાઃ શ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધા વાત-ઘ્નાઃ શુક્રલાઃ પરમ્

6.60દ્વ્ વાત-ઘ્નાઃ શુક્રલાઃ ભૃશમ્
ગુરૂષ્ણ-સ્નિગ્ધ-મધુરા વર્ગાશ્ ચાતો યથોત્તરમ્ ।
મૂત્ર-શુક્ર-કૃતો બલ્યા વાત-ઘ્નાઃ કફ-પિત્તલાઃ

શીતા મહા-મૃગાસ્ તેષુ ક્રવ્યાદ-પ્રસહાઃ પુનઃ ।
લવણાનુ-રસાઃ પાકે કટુકા માંસ-વર્ધનાઃ

6.62બ્વ્ ક્રવ્યાદાઃ પ્રસહાઃ પુનઃ
જીર્ણાર્શો-ગ્રહણી-દોષ-શોષાર્તાનાં પરં હિતાઃ ।
નાતિ-શીત-ગુરુ-સ્નિગ્ધં માંસમ્ આજમ્ અ-દોષલમ્

6.63ચ્વ્ નાતિ-શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધં
શરીર-ધાતુ-સામાન્યાદ્ અન્-અભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્ ।
વિપરીતમ્ અતો જ્ઞેયમ્ આવિકં બૃંહણં તુ તત્

શુષ્ક-કાસ-શ્રમાત્ય્-અગ્નિ-વિષમ-જ્વર-પીનસાન્ ।
કાર્શ્યં કેવલ-વાતાંશ્ ચ ગો-માંસં સંનિયચ્છતિ

ઉષ્ણો ગરીયાન્ મહિષઃ સ્વપ્ન-દાર્ઢ્ય-બૃહત્-ત્વ-કૃત્ ।
તદ્-વદ્ વરાહઃ શ્રમ-હા રુચિ-શુક્ર-બલ-પ્રદઃ

મત્સ્યાઃ પરં કફ-કરાશ્ ચિલિચીમસ્ ત્રિ-દોષ-કૃત્ ।
લાવ-રોહિત-ગોધૈણાઃ સ્વે સ્વે વર્ગે વરાઃ પરમ્

મત્સ્યાદિ-પક્ષિણાં ચૈવ ગુરૂણ્ય્ અણ્ડાનિ ચાદિશેત્ ।
તાનિ સ્નિગ્ધાનિ વૃષ્યાણિ સ્વાદુ-પાક-રસાનિ ચ ॥ 67.1+1 ॥
6.67.1+1બ્વ્ ગુરૂણ્ય્ અણ્ડાન્ય્ અતો દિશેત્ 6.67.1+1બ્વ્ ગુરૂણ્ય્ અણ્ડાનિ ચાન્યતો
માંસં સદ્યો-હતં શુદ્ધં વયઃ-સ્થં ચ ભજેત્ ત્યજેત્ ।
મૃતં કૃશં ભૃશં મેદ્યં વ્યાધિ-વારિ-વિષૈર્ હતમ્

પું-સ્ત્રિયોઃ પૂર્વ-પશ્ચાર્ધે ગુરુણી ગર્ભિણી ગુરુઃ ।
લઘુર્ યોષિચ્ ચતુષ્-પાત્સુ વિહઙ્ગેષુ પુનઃ પુમાન્

શિરઃ-સ્કન્ધોરુ-પૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્નોશ્ ચ ગૌરવમ્ ।
તથામ-પક્વાશયયોર્ યથા-પૂર્વં વિનિર્દિશેત્

શોણિત-પ્રભૃતીનાં ચ ધાતૂનામ્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
માંસાદ્ ગરીયો વૃષણ-મેઢ્ર-વૃક્ક-યકૃદ્-ગુદમ્

શાકં પાઠા-શઠી-સૂષા-સુનિષણ્ણ-સતીન-જમ્ ।
ત્રિ-દોષ-ઘ્નં લઘુ ગ્રાહિ સ-રાજ-ક્ષવ-વાસ્તુકમ્

6.72અવ્ શાકં પાઠા-શઠી-શૂષા-
સુનિષણ્ણો ઽગ્નિ-કૃદ્ વૃષ્યસ્ તેષુ રાજ-ક્ષવઃ પરમ્ ।
ગ્રહણ્ય્-અર્શો-વિકાર-ઘ્નો વર્ચો-ભેદિ તુ વાસ્તુકમ્

હન્તિ દોષ-ત્રયં કુષ્ઠં વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયની ।
કાકમાચી સરા સ્વર્યા ચાઙ્ગેર્ય્ અમ્લાગ્નિ-દીપની

6.74બ્વ્ વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયનમ્
ગ્રહણ્ય્-અર્શો-ઽનિલ-શ્લેષ્મન્-હિતોષ્ણા ગ્રાહિણી લઘુઃ ।
પટોલ-સપ્તલારિષ્ટ-શાર્ઙ્ગષ્ટાવલ્ગુજામૃતાઃ

6.75ચ્વ્ પટોલં સપ્તલારિષ્ટ-
વેત્રાગ્ર-બૃહતી-વાસા-કુતિલી-તિલપર્ણિકાઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણી-કર્કોટ-કારવેલ્લક-પર્પટાઃ

6.76અવ્ વેત્રાગ્રં બૃહતી-વાસા- 6.76બ્વ્ -કુન્તિલી-તિલપર્ણિકાઃ 6.76બ્વ્
-કુન્તલી-તિલપર્ણિકાઃ
નાડી-કલાય-ગોજિહ્વા-વાર્તાકં વનતિક્તકમ્ ।
કરીરં કુલકં નન્દી કુચૈલા શકુલાદની

કઠિલ્લં કેમ્બુકં શીતં સ-કોશાતક-કર્કશમ્ ।
તિક્તં પાકે કટુ ગ્રાહિ વાતલં કફ-પિત્ત-જિત્

6.78અવ્ કઠિલ્લ-કેમ્બુકં શીતં
હૃદ્યં પટોલં કૃમિ-નુત્ સ્વાદુ-પાકં રુચિ-પ્રદમ્ ।
પિત્તલં દીપનં ભેદિ વાત-ઘ્નં બૃહતી-દ્વયમ્

વૃષં તુ વમિ-કાસ-ઘ્નં રક્ત-પિત્ત-હરં પરમ્ ।
કારવેલ્લં સ-કટુકં દીપનં કફ-જિત્ પરમ્

વાર્તાકં કટુ-તિક્તોષ્ણં મધુરં કફ-વાત-જિત્ ।
સ-ક્ષારમ્ અગ્નિ-જનનં હૃદ્યં રુચ્યમ્ અ-પિત્તલમ્

કરીરમ્ આધ્માન-કરં કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્ ।
કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવ્ અગ્નિ-દીપનૌ

6.82દ્વ્ ભેદનાવ્ અગ્નિ-દીપનૌ
તણ્ડુલીયો હિમો રૂક્ષઃ સ્વાદુ-પાક-રસો લઘુઃ ।
મદ-પિત્ત-વિષાસ્ર-ઘ્નો મુઞ્જાતં વાત-પિત્ત-જિત્

સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ સ્વાદુ બૃંહણં શુક્ર-કૃત્ પરમ્ ।
ગુર્વી સરા તુ પાલઙ્ક્યા મદ-ઘ્ની ચાપ્ય્ ઉપોદકા

પાલઙ્ક્યા-વત્ સ્મૃતશ્ ચઞ્ચુઃ સ તુ સંગ્રહણાત્મકઃ ।
વિદારી વાત-પિત્ત-ઘ્ની મૂત્રલા સ્વાદુ-શીતલા

6.85અવ્ પાલઙ્ક્યા-વત્ સ્મૃતશ્ ચુચ્ચુઃ 6.85અવ્ પાલઙ્ક્યા-વત્ સ્મૃતશ્ ચુઞ્ચુઃ
જીવની બૃંહણી કણ્ઠ્યા ગુર્વી વૃષ્યા રસાયનમ્ ।
ચક્ષુષ્યા સર્વ-દોષ-ઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા

કૂષ્માણ્ડ-તુમ્બ-કાલિઙ્ગ-કર્કાર્વ્-એર્વારુ-તિણ્ડિશમ્ ।
તથા ત્રપુસ-ચીનાક-ચિર્ભટં કફ-વાત-કૃત્

ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્ય્ અભિષ્યન્દિ સ્વાદુ-પાક-રસં ગુરુ ।
વલ્લી-ફલાનાં પ્રવરં કૂષ્માણ્ડં વાત-પિત્ત-જિત્

વસ્તિ-શુદ્ધિ-કરં વૃષ્યં ત્રપુસં ત્વ્ અતિ-મૂત્રલમ્ ।
તુમ્બં રૂક્ષ-તરં ગ્રાહિ કાલિઙ્ગૈર્વારુ-ચિર્ભટમ્

બાલં પિત્ત-હરં શીતં વિદ્યાત્ પક્વમ્ અતો ઽન્ય-થા ।
શીર્ણવૃન્તં તુ સ-ક્ષારં પિત્તલં કફ-વાત-જિત્

રોચનં દીપનં હૃદ્યમ્ અષ્ઠીલાનાહ-નુલ્ લઘુ ।
મૃણાલ-બિસ-શાલૂક-કુમુદોત્પલ-કન્દકમ્

નન્દી-માષક-કેલૂટ-શૃઙ્ગાટક-કસેરુકમ્ ।
ક્રૌઞ્ચાદનં કલોડ્યં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ

કદમ્બ-નાલિકા-માર્ષ-કુટિઞ્જર-કુતુમ્બકમ્ ।
ચિલ્લી-લટ્વાક-લોણીકા-કુરૂટક-ગવેધુકમ્

6.93અવ્ કલમ્બુ-નાલિકા-માર્ષ- 6.93બ્વ્ -કુટિઞ્જર-કુરુમ્બકમ્ 6.93બ્વ્
-કુલિઞ્જર-કુરુમ્બકમ્
6.93દ્વ્ -કુરૂઢક-ગવેધુકાઃ 6.93દ્વ્ -કુરણ્ટક-ગવેધુકાઃ 6.93દ્વ્
-કુરણ્ટક-ગવેધુકમ્
જીવન્ત-ઝુઞ્ઝ્વ્-એડગજ-યવ-શાક-સુવર્ચલાઃ ।
આલુકાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ લક્ષ્મણમ્

6.94બ્વ્ -યવ-શાક-સુવર્ચલમ્ 6.94દ્વ્ તથા સૂપ્યાનિ લાક્ષ્મણમ્ 6.94દ્વ્ તથા
સૂપ્યાનિ લક્ષ્મણા
સ્વાદુ રૂક્ષં સ-લવણં વાત-શ્લેષ્મ-કરં ગુરુ ।
શીતલં સૃષ્ટ-વિણ્-મૂત્રં પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ

સ્વિન્નં નિષ્પીડિત-રસં સ્નેહાઢ્યં નાતિ-દોષલમ્ ।
લઘુ-પત્ત્રા તુ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુક-સમા મતા

તર્કારી-વરુણં સ્વાદુ સ-તિક્તં કફ-વાત-જિત્ ।
વર્ષાભ્વૌ કાલ-શાકં ચ સ-ક્ષારં કટુ-તિક્તકમ્

6.97અવ્ તર્કારી-વરણં સ્વાદુ
દીપનં ભેદનં હન્તિ ગર-શોફ-કફાનિલાન્ ।
દીપનાઃ કફ-વાત-ઘ્નાશ્ ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ સરાઃ

સંગ્રાહિ શાલ્મલી-પુષ્પં પિત્તાસ્ર-ઘ્નં વિશેષતઃ ॥ 98.1+1 ॥
શતાવર્ય્-અઙ્કુરાસ્ તિક્તા વૃષ્યા દોષ-ત્રયાપહાઃ ।
રૂક્ષો વંશ-કરીરસ્ તુ વિદાહી વાત-પિત્તલઃ

પત્તૂરો દીપનસ્ તિક્તઃ પ્લીહાર્શઃ-કફ-વાત-જિત્ ।
કૃમિ-કાસ-કફોત્ક્લેદાન્ કાસમર્દો જયેત્ સરઃ

રૂક્ષોષ્ણમ્ અમ્લં કૌસુમ્ભં ગુરુ પિત્ત-કરં સરમ્ ।
ગુરૂષ્ણં સાર્ષપં બદ્ધ-વિણ્-મૂત્રં સર્વ-દોષ-કૃત્

યદ્ બાલમ્ અ-વ્યક્ત-રસં કિઞ્-ચિત્-ક્ષારં સ-તિક્તકમ્ ।
તન્ મૂલકં દોષ-હરં લઘુ સોષ્ણં નિયચ્છતિ

ગુલ્મ-કાસ-ક્ષય-શ્વાસ-વ્રણ-નેત્ર-ગલામયાન્ ।
સ્વરાગ્નિ-સાદોદાવર્ત-પીનસાંશ્ ચ મહત્ પુનઃ

રસે પાકે ચ કટુકમ્ ઉષ્ણ-વીર્યં ત્રિ-દોષ-કૃત્ ।
ગુર્વ્ અભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધ-સિદ્ધં તદ્ અપિ વાત-જિત્

6.104દ્વ્ -સ્વિન્નં તદ્ અપિ વાત-જિત્
વાત-શ્લેષ્મ-હરં શુષ્કં સર્વમ્ આમં તુ દોષલમ્ ।
કટૂષ્ણો વાત-કફ-હા પિણ્ડાલુઃ પિત્ત-વર્ધનઃ

કુઠેર-શિગ્રુ-સુરસ-સુમુખાસુરિ-ભૂસ્તૃણમ્ ।
ફણિજ્જાર્જક-જમ્બીર-પ્રભૃતિ ગ્રાહિ શાલનમ્

વિદાહિ કટુ રૂક્ષોષ્ણં હૃદ્યં દીપન-રોચનમ્ ।
દૃક્-શુક્ર-કૃમિ-હૃત્ તીક્ષ્ણં દોષોત્ક્લેશ-કરં લઘુ

હિધ્મા-કાસ-વિષ-શ્વાસ-પાર્શ્વ-રુક્-પૂતિ-ગન્ધ-હા ।
સુરસઃ સુમુખો નાતિ-વિદાહી ગર-શોફ-હા

6.108અવ્ હિધ્મા-કાસ-વમિ-શ્વાસ- 6.108અવ્ હિધ્મા-કાસ-શ્રમ-શ્વાસ-
આર્દ્રિકા તિક્ત-મધુરા મૂત્રલા ન ચ પિત્ત-કૃત્ ।
લશુનો ભૃશ-તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કટુ-પાક-રસઃ સરઃ

હૃદ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્ વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધો રોચન-દીપનઃ ।
ભગ્ન-સંધાન-કૃદ્ બલ્યો રક્ત-પિત્ત-પ્રદૂષણઃ

6.110બ્વ્ સ્નિગ્ધો દીપન-પાચનઃ
કિલાસ-કુષ્ઠ-ગુલ્માર્શો-મેહ-કૃમિ-કફાનિલાન્ ।
સ-હિધ્મા-પીનસ-શ્વાસ-કાસાન્ હન્તિ રસાયનમ્

6.111દ્વ્ -કાસાન્ હન્ત્ય્ અસ્ર-પિત્ત-કૃત્
પલાણ્ડુસ્ તદ્-ગુણ-ન્યૂનઃ શ્લેષ્મલો નાતિ-પિત્તલઃ ।
કફ-વાતાર્શસાં પથ્યઃ સ્વેદે ઽભ્યવહૃતૌ તથા

તીક્ષ્ણો ગૃઞ્જનકો ગ્રાહી પિત્તિનાં હિત-કૃન્ ન સઃ ।
દીપનઃ સૂરણો રુચ્યઃ કફ-ઘ્નો વિશદો લઘુઃ

વિશેષાદ્ અર્શસાં પથ્યો ભૂ-કન્દસ્ ત્વ્ અતિ-દોષલઃ ।
પત્ત્રે પુષ્પે ફલે નાલે કન્દે ચ ગુરુ-તા ક્રમાત્

6.114ચ્વ્ પુષ્પે પત્ત્રે ફલે નાલે
વરા શાકેષુ જીવન્તી સાર્ષપં ત્વ્ અવરં પરમ્ ।
દ્રાક્ષા ફલોત્તમા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા સૃષ્ટ-મૂત્ર-વિટ્

6.115બ્વ્ સાર્ષપસ્ ત્વ્ અવરઃ પરમ્ 6.115બ્વ્ સર્ષપાસ્ ત્વ્ અવરાઃ પરમ્
સ્વાદુ-પાક-રસા સ્નિગ્ધા સ-કષાયા હિમા ગુરુઃ ।
નિહન્ત્ય્ અનિલ-પિત્તાસ્ર-તિક્તાસ્ય-ત્વ-મદાત્યયાન્

6.116ચ્વ્ નિહન્ત્ય્ અનિલ-પિત્તાસૃક્-
તૃષ્ણા-કાસ-શ્રમ-શ્વાસ-સ્વર-ભેદ-ક્ષત-ક્ષયાન્ ।
ઉદ્રિક્ત-પિત્તાઞ્ જયતિ ત્રીન્ દોષાન્ સ્વાદુ દાડિમમ્

પિત્તા-વિરોધિ નાત્ય્-ઉષ્ણમ્ અમ્લં વાત-કફાપહમ્ ।
સર્વં હૃદ્યં લઘુ સ્નિગ્ધં ગ્રાહિ રોચન-દીપનમ્

મોચ-ખર્જૂર-પનસ-નારિકેલ-પરૂષકમ્ ।
આમ્રાત-તાલ-કાશ્મર્ય-રાજાદન-મધૂક-જમ્

સૌવીર-બદરાઙ્કોલ્લ-ફલ્ગુ-શ્લેષ્માતકોદ્ભવમ્ ।
વાતામાભિષુકાક્ષોટ-મુકૂલક-નિકોચકમ્

ઉરુમાણં પ્રિયાલં ચ બૃંહણં ગુરુ શીતલમ્ ।
દાહ-ક્ષત-ક્ષય-હરં રક્ત-પિત્ત-પ્રસાદનમ્

સ્વાદુ-પાક-રસં સ્નિગ્ધં વિષ્ટમ્ભિ કફ-શુક્ર-કૃત્ ।
ફલં તુ પિત્તલં તાલં સરં કાશ્મર્ય-જં હિમમ્

6.122બ્વ્ શ્લેષ્મલં વાત-પિત્ત-જિત્
શકૃન્-મૂત્ર-વિબન્ધ-ઘ્નં કેશ્યં મેધ્યં રસાયનમ્ ।
વાતામાદ્ય્ ઉષ્ણ-વીર્યં તુ કફ-પિત્ત-કરં સરમ્

પરં વાત-હરં સ્નિગ્ધમ્ અન્-ઉષ્ણં તુ પ્રિયાલ-જમ્ ।
પ્રિયાલ-મજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ

કોલ-મજ્જા ગુણૈસ્ તદ્-વત્ તૃટ્-છર્દિઃ-કાસ-જિચ્ ચ સઃ ।
પક્વં સુ-દુર્-જરં બિલ્વં દોષલં પૂતિ-મારુતમ્

દીપનં કફ-વાત-ઘ્નં બાલં ગ્રાહ્ય્ ઉભયં ચ તત્ ।
કપિત્થમ્ આમં કણ્ઠ-ઘ્નં દોષલં દોષ-ઘાતિ તુ

6.126બ્વ્ બાલં ગ્રાહ્ય્ ઉભયં તુ તત્
પક્વં હિધ્મા-વમથુ-જિત્ સર્વં ગ્રાહિ વિષાપહમ્ ।
જામ્બવં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલં ભૃશ-વાતલમ્

સંગ્રાહિ મૂત્ર-શકૃતોર્ અ-કણ્ઠ્યં કફ-પિત્ત-જિત્ ।
વાત-પિત્તાસ્ર-કૃદ્ બાલં બદ્ધાસ્થિ કફ-પિત્ત-કૃત્

6.128બ્વ્ અ-કણ્ઠ્યં કફ-પિત્ત-નુત્
ગુર્વ્ આમ્રં વાત-જિત્ પક્વં સ્વાદ્વ્ અમ્લં કફ-શુક્ર-કૃત્ ।
વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાત-શ્લેષ્મ-હરં લઘુ

તૃષ્ણા-ઘ્નમ્ ઉષ્ણમ્ અમ્લાયાઃ ફલં પિત્ત-કરં સરમ્ ॥ 129.1+1 ॥
શમ્યા ગુરૂષ્ણં કેશ-ઘ્નં રૂક્ષં પીલુ તુ પિત્તલમ્ ।
કફ-વાત-હરં ભેદિ પ્લીહાર્શઃ-કૃમિ-ગુલ્મ-નુત્

સ-તિક્તં સ્વાદુ યત્ પીલુ નાત્ય્-ઉષ્ણં તત્ ત્રિ-દોષ-જિત્ ।
ત્વક્ તિક્ત-કટુકા સ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાત-જિત્

બૃંહણં મધુરં માંસં વાત-પિત્ત-હરં ગુરુ ।
લઘુ તત્-કેસરં કાસ-શ્વાસ-હિધ્મા-મદાત્યયાન્

આસ્ય-શોષાનિલ-શ્લેષ્મ-વિબન્ધ-ચ્છર્દ્ય્-અ-રોચકાન્ ।
ગુલ્મોદરાર્શઃ-શૂલાનિ મન્દાગ્નિ-ત્વં ચ નાશયેત્

મધુરં કિઞ્-ચિદ્ અમ્લં ચ હૃદ્યં ભક્ત-પ્રરોચકમ્ ।
ગુરુ વાત-પ્રશમનં વિદ્યાન્ નારઙ્ગ-જં ફલમ્ ॥ 133+1 ॥
ભલ્લાતકસ્ય ત્વઙ્-માંસં બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
તદ્-અસ્થ્ય્-અગ્નિ-સમં મેધ્યં કફ-વાત-હરં પરમ્

સ્વાદ્વ્ અમ્લં શીતમ્ ઉષ્ણં ચ દ્વિ-ધા પાલેવતં ગુરુ ।
રુચ્યમ્ અત્ય્-અગ્નિ-શમનં રુચ્યં મધુરમ્ આરુકમ્

6.135દ્વ્ હૃદ્યં મધુરમ્ આરુકમ્
પક્વમ્ આશુ જરાં યાતિ નાત્ય્-ઉષ્ણ-ગુરુ-દોષલમ્ ।
દ્રાક્ષા-પરૂષકં ચાર્દ્રમ્ અમ્લં પિત્ત-કફ-પ્રદમ્

6.136બ્વ્ નાત્ય્-ઉષ્ણં ગુરુ દોષલમ્
ગુરૂષ્ણ-વીર્યં વાત-ઘ્નં સરં સ-કરમર્દકમ્ ।
તથામ્લં કોલ-કર્કન્ધુ-લિકુચામ્રાતકારુકમ્

6.137ચ્વ્ તદ્-વચ્ ચ કોલ-કર્કન્ધુ- 6.137દ્વ્ -લિકુચામ્રાતમ્ આરુકમ્
ઐરાવતં દન્તશઠં સ-તૂદં મૃગલિણ્ડિકમ્ ।
નાતિ-પિત્ત-કરં પક્વં શુષ્કં ચ કરમર્દકમ્

દીપનં ભેદનં શુષ્કમ્ અમ્લીકા-કોલયોઃ ફલમ્ ।
તૃષ્ણા-શ્રમ-ક્લમ-ચ્છેદિ લઘ્વ્ ઇષ્ટં કફ-વાતયોઃ

સ્વાદ્વ્ અમ્લં લઘુ કોલં તુ શુષ્કં જીર્ણં ચ દીપનમ્ ॥ 139.1+1 ॥
ફલાનામ્ અવરં તત્ર લિકુચં સર્વ-દોષ-કૃત્ ।
હિમાનલોષ્ણ-દુર્-વાત-વ્યાલ-લાલાદિ-દૂષિતમ્

6.140ચ્વ્ હિમાનિલોષ્ણ-દુર્-વાત-
વાત-ઘ્નં દુર્-જરં પ્રોક્તં નારઙ્ગં કફ-કૃદ્ ગુરુ ।
તૃષ્ણા-શૂલ-કફોત્ક્લેદ-ચ્છર્દિ-શ્વાસ-નિવારણમ્ ॥ 140.1+1 ॥
નારિકેલં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્ત-ઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
બલ-માંસ-કરં હૃદ્યં બૃંહણં વસ્તિ-શોધનમ્ ॥ 140.1+2 ॥
જન્તુ-જુષ્ટં જલે મગ્નમ્ અ-ભૂમિ-જમ્ અન્-આર્તવમ્ ।
અન્ય-ધાન્ય-યુતં હીન-વીર્યં જીર્ણ-તયાતિ ચ

6.141દ્વ્ -વીર્યં જીર્ણ-તયાપિ ચ
ધાન્યં ત્યજેત્ તથા શાકં રૂક્ષ-સિદ્ધમ્ અ-કોમલમ્ ।
અ-સંજાત-રસં તદ્-વચ્ છુષ્કં ચાન્ય-ત્ર મૂલકાત્

પ્રાયેણ ફલમ્ અપ્ય્ એવં તથામં બિલ્વ-વર્જિતમ્ ।
વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટ-મલં વિદુઃ

6.143દ્વ્ સૂક્ષ્મં સૃષ્ટ-મલં મૃદુ
વાત-ઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફ-પિત્ત-કૃત્ ।
સૈન્ધવં તત્ર સ-સ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિ-દોષ-નુત્

લઘ્વ્ અન્-ઉષ્ણં દૃશઃ પથ્યમ્ અ-વિદાહ્ય્ અગ્નિ-દીપનમ્ ।
લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુ-ગન્ધ્ય્ ઉદ્ગાર-શોધનમ્

કટુ-પાકં વિબન્ધ-ઘ્નં દીપનીયં રુચિ-પ્રદમ્ ।
ઊર્ધ્વાધઃ-કફ-વાતાનુલોમનં દીપનં વિડમ્

6.146અવ્ કટુ પાકે વિબન્ધ-ઘ્નં
વિબન્ધાનાહ-વિષ્ટમ્ભ-શૂલ-ગૌરવ-નાશનમ્ ।
વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મ-વિવર્ધનમ્

સ-તિક્ત-કટુક-ક્ષારં તીક્ષ્ણમ્ ઉત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્ ।
કૃષ્ણે સૌવર્ચલ-ગુણા લવણે ગન્ધ-વર્જિતાઃ

રોમકં લઘુ પાંસૂત્થં સ-ક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ ।
લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદિ પ્રયોજયેત્

6.149દ્વ્ સૈન્ધવાદીન્ પ્રયોજયેત્
ગુલ્મ-હૃદ્-ગ્રહણી-પાણ્ડુ-પ્લીહાનાહ-ગલામયાન્ ।
શ્વાસાર્શઃ-કફ-કાસાંશ્ ચ શમયેદ્ યવ-શૂક-જઃ

6.150ચ્વ્ શ્વાસાર્શઃ-કફ-વાતાંશ્ ચ 6.150દ્વ્ શમયેદ્ યાવ-શૂક-જઃ
ક્ષારઃ સર્વશ્ ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિ-જિલ્ લઘુઃ ।
પિત્તાસૃગ્-દૂષણઃ પાકી છેદ્ય્ અ-હૃદ્યો વિદારણઃ

અ-પથ્યઃ કટુ-લાવણ્યાચ્ છુક્રૌજઃ-કેશ-ચક્ષુષામ્ ।
હિઙ્ગુ વાત-કફાનાહ-શૂલ-ઘ્નં પિત્ત-કોપનમ્

કટુ-પાક-રસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ ।
કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિ-લવણા લઘુઃ

દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્ ।
ઉષ્ણ-વીર્યા સરાયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિય-બલ-પ્રદા

કુષ્ઠ-વૈવર્ણ્ય-વૈસ્વર્ય-પુરાણ-વિષમ-જ્વરાન્ ।
શિરો-ઽક્ષિ-પાણ્ડુ-હૃદ્-રોગ-કામલા-ગ્રહણી-ગદાન્

સ-શોષ-શોફાતીસાર-મેદ-મોહ-વમિ-કૃમીન્ ।
શ્વાસ-કાસ-પ્રસેકાર્શઃ-પ્લીહાનાહ-ગરોદરમ્

6.156બ્વ્ -મેહ-મોહ-વમિ-કૃમીન્
વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમ્ ઊરુ-સ્તમ્ભમ્ અ-રોચકમ્ ।
હરીતકી જયેદ્ વ્યાધીંસ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ કફ-વાત-જાન્

તદ્-વદ્ આમલકં શીતમ્ અમ્લં પિત્ત-કફાપહમ્ ।
કટુ પાકે હિમં કેશ્યમ્ અક્ષમ્ ઈષચ્ ચ તદ્-ગુણમ્

6.158ચ્વ્ કટુ પાકે ઽ-હિમં કેશ્યમ્
ઇયં રસાયન-વરા ત્રિ-ફલાક્ષ્ય્-આમયાપહા ।
રોપણી ત્વગ્ ગદ-ક્લેદ-મેદો-મેહ-કફાસ્ર-જિત્

સ-કેસરં ચતુર્-જાતં ત્વક્-પત્ત્રૈલં ત્રિ-જાતકમ્ ।
પિત્ત-પ્રકોપિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચન-દીપનમ્

સુ-ગન્ધિ સર્વ-પેયાનાં વ્યઞ્જનાનાં ચ વાસનમ્ ।
લેહાનાં ખાદ્ય-પાકાનાં ચૂર્ણાનાં ચ પ્રયોજયેત્ ॥ 160.1+1 ॥
રસે પાકે ચ કટુકં કફ-ઘ્નં મરિચં લઘુ ।
શ્લેષ્મલા સ્વાદુ-શીતાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી

સા શુષ્કા વિપરીતાતઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ ।
સ્વાદુ-પાકાનિલ-શ્લેષ્મ-શ્વાસ-કાસાપહા સરા

ન તામ્ અત્ય્ ઉપયુઞ્જીત રસાયન-વિધિં વિના ।
નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધ-નુત્

રુચ્યં લઘુ સ્વાદુ-પાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફ-વાત-જિત્ ।
તદ્-વદ્ આર્દ્રકમ્ એતચ્ ચ ત્રયં ત્રિ-કટુકં જયેત્

સ્થૌલ્યાગ્નિ-સદન-શ્વાસ-કાસ-શ્લીપદ-પીનસાન્ ।
ચવિકા-પિપ્પલી-મૂલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ

ચિત્રકો ઽગ્નિ-સમઃ પાકે શોફાર્શઃ-કૃમિ-કુષ્ઠ-હા ।
પઞ્ચ-કોલકમ્ એતચ્ ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્

6.166ચ્વ્ પઞ્ચ-કોલકમ્ એતત્ તુ
ગુલ્મ-પ્લીહોદરાનાહ-શૂલ-ઘ્નં દીપનં પરમ્ ।
બિલ્વ-કાશ્મર્ય-તર્કારી-પાટલા-ટુણ્ટુકૈર્ મહત્

6.167બ્વ્ -શૂલ-ઘ્નં દીપનં લઘુ
જયેત્ કષાય-તિક્તોષ્ણં પઞ્ચ-મૂલં કફાનિલૌ ।
હ્રસ્વં બૃહત્ય્-અંશુમતી-દ્વય-ગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્

6.168અવ્ જયેત્ કષાય-તીક્ષ્ણોષ્ણં
સ્વાદુ-પાક-રસં નાતિ-શીતોષ્ણં સર્વ-દોષ-જિત્ ।
બલા-પુનર્નવૈરણ્ડ-શૂર્પપર્ણી-દ્વયેન તુ

6.169ચ્વ્ બલા-પુનર્નવૈરણ્ડૈઃ 6.169દ્વ્ -શૂર્પપર્ણી-દ્વયેન ચ 6.169દ્વ્
શૂર્પપર્ણી-દ્વયેન ચ
6.169દ્વ્ શૂર્પપર્ણી-દ્વયેન તુ
મધ્યમં કફ-વાત-ઘ્નં નાતિ-પિત્ત-કરં સરમ્ ।
અભીરુ-વીરા-જીવન્તી-જીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્

જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્ ।
તૃણાખ્યં પિત્ત-જિદ્ દર્ભ-કાશેક્ષુ-શર-શાલિભિઃ

6.171અવ્ જીવનાખ્યં ચ ચક્ષુષ્યં
શૂક-શિમ્બી-જ-પક્વાન્ન-માંસ-શાક-ફલૌષધૈઃ ।
વર્ગિતૈર્ અન્ન-લેશો ઽયમ્ ઉક્તો નિત્યોપયોગિકઃ