Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 5
Sūtrasthāna
jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhi-prabodhanam |
tanv a-vyakta-rasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghv amṛtopamam
gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tv arkendu-mārutaiḥ |
hitā-hita-tve tad bhūyo deśa-kālāv apekṣate
yenābhivṛṣṭam a-malaṃ śāly-annaṃ rājate sthitam |
a-klinnam a-vi-varṇaṃ ca tat peyaṃ gāṅgam anya-thā
5.3bv śāly-annaṃ rājata-sthitam 5.3cv a-klinnam a-vi-varṇaṃ syāt 5.3cv
a-klinnam a-vivarṇaṃ vā
5.3dv tat toyaṃ gāṅgam anya-thā
sāmudraṃ tan na pātavyaṃ māsād āśvayujād vinā |
aindram ambu su-pātra-stham a-vipannaṃ sadā pibet
tad-a-bhāve ca bhūmi-ṣṭham āntarikṣānukāri yat |
śuci-pṛthv-asita-śvete deśe 'rka-pavanāhatam
5.5av tad-a-bhāve ca bhūyiṣṭham 5.5av tad-a-bhāve pibed bhaumam
na pibet paṅka-śaivāla-tṛṇa-parṇāvilāstṛtam |
sūryendu-pavanā-dṛṣṭam abhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru
phenilaṃ jantu-mat taptaṃ danta-grāhy ati-śaityataḥ |
an-ārtavaṃ ca yad divyam ārtavaṃ prathamaṃ ca yat
lūtādi-tantu-viṇ-mūtra-viṣa-saṃśleṣa-dūṣitam |
paścimoda-dhi-gāḥ śīghra-vahā yāś cā-malodakāḥ
pathyāḥ samāsāt tā nadyo viparītās tv ato 'nya-thā |
upalāsphālanākṣepa-vicchedaiḥ kheditodakāḥ
5.9av pathyāḥ samāsato nadyo
himavan-malayodbhūtāḥ pathyās tā eva ca sthirāḥ |
kṛmi-ślīpada-hṛt-kaṇtha-śiro-rogān prakurvate
prācyāvanty-aparāntotthā dur-nāmāni mahendra-jāḥ |
udara-ślīpadātaṅkān sahya-vindhyodbhavāḥ punaḥ
5.11bv sahya-vindhya-bhavāḥ punaḥ
kuṣṭha-pāṇḍu-śiro-rogān doṣa-ghnyaḥ pāriyātra-jāḥ |
bala-pauruṣa-kāriṇyaḥ sāgarāmbhas tri-doṣa-kṛt
5.12dv sāgarāmbu tri-doṣa-kṛt
āvilaṃ sa-malaṃ nīlaṃ ghanaṃ pītam athāpi ca |
sa-kṣāraṃ picchilaṃ caiva sāmudraṃ tan nigadyate || 12+1 ||
vidyāt kūpa-taḍāgādīn jāṅgalānūpa-śailataḥ |
nāmbu peyam a-śaktyā vā sv-alpam alpāgni-gulmibhiḥ
pāṇḍūdarātisārārśo-grahaṇī-śoṣa-śothibhiḥ |
ṛte śaran-nidāghābhyāṃ pibet svastho 'pi cālpa-śaḥ
5.14bv -grahaṇī-doṣa-śothibhiḥ
sama-sthūla-kṛśā bhukta-madhyānta-prathamāmbu-pāḥ |
śītaṃ madātyaya-glāni-mūrchā-chardi-śrama-bhramān
5.15av sama-sthūla-kṛśā bhakta-
tṛṣṇoṣṇa-dāha-pittāsra-viṣāṇy ambu niyacchati |
dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ vasti-śodhanam
5.16av tṛṣṇoṣma-dāha-pittāsra-
hidhmādhmānānila-śleṣma-sadyaḥ-śuddhi-nava-jvare |
kāsāma-pīnasa-śvāsa-pārśva-rukṣu ca śasyate
5.17bv -sadyaḥ-śuddhe nava-jvare
an-abhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathita-śītalam |
pitta-yukte hitaṃ doṣe vyuṣitaṃ tat tri-doṣa-kṛt
5.18av rūkṣam an-abhiṣyandi 5.18bv laghu kvathita-śītalam 5.18cv
'dhyuṣitaṃ tat tri-doṣa-kṛt
nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu |
tṛṣṇā-pittānila-haraṃ dīpanaṃ vasti-śodhanam
varṣāsu divya-nādeye paraṃ toye varāvare |
svādu-pāka-rasaṃ snigdham ojasyaṃ dhātu-vardhanam
vāta-pitta-haraṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam |
prāyaḥ payo 'tra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam
kṣata-kṣīṇa-hitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanya-karaṃ saram |
śrama-bhrama-madā-lakṣmī-śvāsa-kāsāti-tṛṭ-kṣudhaḥ
5.22dv -śvāsa-kāsārti-tṛṭ-kṣudhaḥ 5 .22dv -śvāsa-kāsādhi-tṛṭ-kṣudhaḥ
jīrṇa-jvaraṃ mūtra-kṛcchraṃ rakta-pittaṃ ca nāśayet |
hitam aty-agny-a-nidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam
alpāmbu-pāna-vyāyāma-kaṭu-tiktāśanair laghu |
ājaṃ śoṣa-jvara-śvāsa-rakta-pittātisāra-jit
īṣad-rūkṣoṣṇa-lavaṇam auṣṭrākam dīpanaṃ laghu |
śastaṃ vāta-kaphānāha-kṛmi-śophodarārśasām
mānuṣaṃ vāta-pittāsṛg-abhighātākṣi-roga-jit |
tarpaṇāścyotanair nasyair a-hṛdyaṃ tūṣṇam āvikam
vāta-vyādhi-haraṃ hidhmā-śvāsa-pitta-kapha-pradam |
hastinyāḥ sthairya-kṛd bāḍham uṣṇaṃ tv aikaśaphaṃ laghu
śākhā-vāta-haraṃ sāmla-lavaṇaṃ jaḍa-tā-karam |
payo 'bhiṣyandi gurv āmaṃ yuktyā śṛtam ato 'nya-thā
vinā tu vanitā-stanyam āmam eva hitaṃ hi tat || 28+1ab ||
bhaved garīyo 'ti-śṛtaṃ dhāroṣṇam amṛtopamam |
amla-pāka-rasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vāta-jit
medaḥ-śukra-bala-śleṣma-pitta-raktāgni-śopha-kṛt |
rociṣṇu śastam a-rucau śītake viṣama-jvare
pīnase mūtra-kṛcchre ca rūkṣaṃ tu grahaṇī-gade |
naivādyān niśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇa-śaratsu na
5.31cv śarad-grīṣma-vasanteṣu 5.31dv nādyān noṣṇaṃ na rātriṣu
nā-mudga-sūpaṃ nā-kṣaudraṃ tan nā-ghṛta-sitopalam |
na cān-āmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandam anya-thā
jvarāsṛk-pitta-vīsarpa-kuṣṭha-pāṇḍu-bhrama-pradam |
takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kapha-vāta-jit
śophodarārśo-grahaṇī-doṣa-mūtra-grahā-rucīḥ |
plīha-gulma-ghṛta-vyāpad-gara-pāṇḍv-āmayāñ jayet
tad-van mastu saraṃ srotaḥ-śodhi viṣṭambha-jil laghu |
nava-nītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ varṇa-balāgni-kṛt
saṃgrāhi vāta-pittāsṛk-kṣayārśo-'rdita-kāsa-jit |
kṣīrodbhavaṃ tu saṃgrāhi rakta-pittākṣi-roga-jit
śastaṃ dhī-smṛti-medhāgni-balāyuḥ-śukra-cakṣuṣām |
bāla-vṛddha-prajā-kānti-saukumārya-svarārthinām
kṣata-kṣīṇa-parīsarpa-śastrāgni-glapitātmanām |
vāta-pitta-viṣonmāda-śoṣā-lakṣmī-jvarāpaham
snehānām uttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param |
sahasra-vīryaṃ vidhibhir ghṛtaṃ karma-sahasra-kṛt
5.39cv sahasra-vīryaṃ vidhi-vad
madāpasmāra-mūrchāya-śiraḥ-karṇākṣi-yoni-jān |
purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇa-śodhana-ropaṇam
balyāḥ kilāṭa-pīyūṣa-kūrcikā-moraṇādayaḥ |
śukra-nidrā-kapha-karā viṣṭambhi-guru-doṣalāḥ
5.41bv -kūcikā-moraṇādayaḥ
gavye kṣīra-ghṛte śreṣṭhe nindite cāvi-saṃbhave |
ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kapha-mūtra-kṛt
vṛṣyaḥ śīto 'sra-pitta-ghnaḥ svādu-pāka-raso rasaḥ |
so 'gre sa-lavaṇo danta-pīḍitaḥ śarkarā-samaḥ
mūlāgra-jantu-jagdhādi-pīḍanān mala-saṃkarāt |
kiñ-cit-kālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ
5.44cv kiñ-cit-kāla-vidhṛtyā ca
vidāhī guru-viṣṭambhī tenāsau tatra pauṇḍrakaḥ |
śaitya-prasāda-mādhuryair varas tam anu vāṃśikaḥ
5.45av gurur vidāhī viṣṭambhī
śataparvaka-kāntāra-naipālādyās tataḥ kramāt |
sa-kṣārāḥ sa-kaṣāyāś ca soṣṇāḥ kiñ-cid-vidāhinaḥ
5.46av śātaparvaka-kāntāra- 5.46bv -nepālādyās tataḥ kramāt
phāṇitaṃ gurv abhiṣyandi caya-kṛn mūtra-śodhanam |
nāti-śleṣma-karo dhautaḥ sṛṣṭa-mūtra-śakṛd guḍaḥ
prabhūta-kṛmi-majjāsṛṅ-medo-māṃsa-kapho 'paraḥ |
hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaś ca navaḥ śleṣmāgni-sāda-kṛt
vṛṣyāḥ kṣīṇa-kṣata-hitā rakta-pittānilāpahāḥ |
matsyaṇḍikā-khaṇḍa-sitāḥ krameṇa guṇa-vat-tamāḥ
tad-guṇā tikta-madhurā kaṣāyā yāsa-śarkarā |
dāha-tṛṭ-chardi-mūrchāsṛk-pitta-ghnyaḥ sarva-śarkarāḥ
śarkarekṣu-vikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare |
cakṣuṣyaṃ chedi tṛṭ-śleṣma-viṣa-hidhmāsra-pitta-nut
meha-kuṣṭha-kṛmi-cchardi-śvāsa-kāsātisāra-jit |
vraṇa-śodhana-saṃdhāna-ropaṇaṃ vātalaṃ madhu
rūkṣaṃ kaṣāya-madhuraṃ tat-tulyā madhu-śarkarā |
uṣṇam uṣṇārtam uṣṇe ca yuktaṃ coṣṇair nihanti tat
yakṣmārśo-'rdita-pittāsṛṅ-nāśanaṃ grāhi dīpanam || 53.1+1 ||
pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate |
a-labdha-pākam āśv eva tayor yasmān nivartate
5.54cv a-labdha-pākam evāśu
tailaṃ sva-yoni-vat tatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca |
tvag-doṣa-kṛd a-cakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kapha-kṛn na ca
kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca |
baddha-viṭkaṃ kṛmi-ghnaṃ ca saṃskārāt sarva-roga-jit
5.56dv saṃskārāt sarva-doṣa-jit
sa-tiktoṣaṇam airaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru |
vardhma-gulmānila-kaphān udaraṃ viṣama-jvaram
ruk-śophau ca kaṭī-guhya-koṣṭha-pṛṣṭhāśrayau jayet |
tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ raktairaṇḍodbhavaṃ tv ati
kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kapha-śukrānilāpaham |
laghu pittāsra-kṛt koṭha-kuṣṭhārśo-vraṇa-jantu-jit
ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham |
nāty-uṣṇaṃ nimba-jaṃ tiktaṃ kṛmi-kuṣṭha-kapha-praṇut
umā-kusumbha-jaṃ coṣṇaṃ tvag-doṣa-kapha-pitta-kṛt |
vasā majjā ca vāta-ghnau bala-pitta-kapha-pradau
kaṣāya-tikta-kaṭukaṃ kārañjaṃ vraṇa-śodhanam || 61.1+1 ||
māṃsānuga-sva-rūpau ca vidyān medo 'pi tāv iva |
dīpanaṃ rocanaṃ madhyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭi-puṣṭi-dam
sa-svādu-tikta-kaṭukam amla-pāka-rasaṃ saram |
sa-kaṣāyaṃ svarārogya-pratibhā-varṇa-kṛl laghu
naṣṭa-nidrāti-nidrebhyo hitaṃ pittāsra-dūṣaṇam |
kṛśa-sthūla-hitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ sroto-viśodhanam
vāta-śleṣma-haraṃ yuktyā pītaṃ viṣa-vad anya-thā |
guru tad-doṣa-jananaṃ navaṃ jīrṇam ato 'nya-thā
drākṣekṣavaḥ sa-kharjūrāḥ śāli-piṣṭam yavasya ca |
pañca madyākārāḥ śreṣṭhā drākṣā teṣāṃ viśiṣyate || 65.1+1 ||
5.65.1+1bv śāleḥ piṣṭam yavasya ca
peyaṃ noṣṇopacāreṇa na virikta-kṣudhāturaiḥ |
nāty-artha-tīkṣṇa-mṛdv-alpa-saṃbhāraṃ kaluṣaṃ na ca
gulmodarārśo-grahaṇī-śoṣa-hṛt snehanī guruḥ |
surānila-ghnī medo-'sṛk-stanya-mūtra-kaphāvahā
tad-guṇā vāruṇī hṛdyā laghus tīkṣṇā nihanti ca |
śūla-kāsa-vami-śvāsa-vibandhādhmāna-pīnasān
nāti-tīvra-madā laghvī pathyā vaibhītakī surā |
vraṇe pāṇḍv-āmaye kuṣṭhe na cāty-arthaṃ virudhyate
viṣṭambhinī yava-surā gurvī rūkṣā tri-doṣalā |
yathā-dravya-guṇo 'riṣṭaḥ sarva-madya-guṇādhikaḥ
grahaṇī-pāṇḍu-kuṣṭhārśaḥ-śopha-śoṣodara-jvarān |
hanti gulma-kṛmi-plīhnaḥ kaṣāya-kaṭu-vātalaḥ
5.71dv kaṣāyaḥ kaṭu-vātalaḥ
mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nāty-uṣṇaṃ madhuraṃ saram |
alpa-pittānilaṃ pāṇḍu-mehārśaḥ-kṛmi-nāśanam
asmād alpāntara-guṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru |
śārkaraḥ surabhiḥ svādu-hṛdyo nāti-mado laghuḥ
5.73cv śārkaraṃ surabhi svādu 5.73dv hṛdyaṃ nāti-madaṃ laghu
sṛṣṭa-mūtra-śakṛd-vāto gauḍas tarpaṇa-dīpanaḥ |
vāta-pitta-karaḥ sīdhuḥ sneha-śleṣma-vikāra-hā
medaḥ-śophodarārśo-ghnas tatra pakva-raso varaḥ |
chedī madhv-āsavas tīkṣṇo meha-pīnasa-kāsa-jit
rakta-pitta-kaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam |
bhṛśoṣṇa-tīkṣṇa-rūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ ruci-karaṃ saram
5.76dv hṛdyaṃ ruci-karaṃ param
dīpanaṃ śiśira-sparśaṃ pāṇḍu-dṛk-kṛmi-nāśanam |
guḍekṣu-madya-mārdvīka-śuktaṃ laghu yathottaram
5.77bv pāṇḍu-hṛt kṛmi-nāśanam 5.77cv guḍekṣu-madya-mādhvīka-
kanda-mūla-phalādyaṃ ca tad-vad vidyāt tad-āsutam |
śāṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pitta-kṛt sparśa-śītalam |
śrama-klama-haraṃ rucyaṃ dīpanaṃ vasti-śūla-nut
śastam āsthāpane hṛdyaṃ laghu vāta-kaphāpaham |
ebhir eva guṇair yukte sauvīraka-tuṣodake
gaṇḍūṣa-dhāraṇād vaktra-mala-daurgandhya-śoṣa-jit || 80.1+1 ||
kṛmi-hṛd-roga-gulmārśaḥ-pāṇḍu-roga-nibarhaṇe |
te kramād vi-tuṣair vidyāt sa-tuṣaiś ca yavaiḥ kṛte
5.81av kṛmi-hṛd-roga-gulmārśo- 5.81bv -grahaṇī-pāṇḍu-nāśane
mūtraṃ go-'jāvi-mahiṣī-gajāśvoṣṭra-kharodbhavam |
pittalaṃ rūkṣa-tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānu-rasaṃ kaṭu
kṛmi-śophodarānāha-śūla-pāṇḍu-kaphānilān |
gulmā-ruci-viṣa-śvitra-kuṣṭhārśāṃsi jayel laghu
5.83bv -śūla-pāṇḍu-kaphāmayān
toya-kṣīrekṣu-tailānāṃ vargair madyasya ca kramāt |
iti dravaika-deśo 'yaṃ yathā-sthūlam udāhṛtaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0