Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 58
5.83dv madyaṃ māṃsaṃ su-śīla-tā
daiva-vyapāśrayaṃ tat tad atharvoktaṃ ca pūjitam || 83ū̆ab ||
Cikitsāsthāna
āmāśayotkleśa-bhavāḥ prāyaś chardyo hitaṃ tataḥ |
laṅghanaṃ prāg ṛte vāyor vamanaṃ tatra yojayet
6.1bv prāyaś chardyo hitaṃ matam
balino bahu-doṣasya vamataḥ pratataṃ bahu |
tato virekaṃ krama-śo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ
kṣīrair vā saha sa hy ūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayaty adhaḥ |
śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣa-dur-balasya tad eva tu
pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyam annaṃ laghu ca śasyate |
upavāsas tathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ
śākāni lehā bhojyāni rāga-ṣāḍava-pānakāḥ |
bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāś ca phalāni snāna-gharṣaṇam
gandhāḥ su-gandhayo gandha-phala-puṣpānna-pāna-jāḥ |
bhukta-mātrasya sahasā mukhe śītāmbu-secanam
hanti māruta-jāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sa-saindhavam |
kiñ-cid-uṣṇaṃ viśeṣeṇa sa-kāsa-hṛdaya-dravām
vyoṣa-tri-lavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā |
sa-śuṇṭhī-dadhi-dhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ
6.8dv śṛtaṃ tulyāmbunā payaḥ 6.8dv pītaṃ tulyāmbunā payaḥ
vyakta-saindhava-sarpir vā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ |
snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhī-dadhi-dāḍima-sādhitam
koṣṇaṃ sa-lavaṇaṃ cātra hitaṃ sneha-virecanam |
pitta-jāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣu-sva-rasais trivṛt
sarpir vā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣma-dhāma-gam |
ūrdhvam eva haret pittaṃ svādu-tiktair viśuddhi-mān
piben manthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ sa-madhu-śarkarām |
mudga-jāṅgala-jair adyād vyañjanaiḥ śāli-ṣaṣṭikam
6.12bv lājaiḥ sa-madhu-śarkaraiḥ
mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭa-prabhavaṃ su-śītaṃ salilaṃ pibet |
mudgośīra-kaṇā-dhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām
drākṣā-rasaṃ rasaṃ vekṣor guḍūcy-ambu payo 'pi vā |
jambv-āmra-pallavośīra-vaṭa-śuṅgāvaroha-jaḥ
6.14av drākṣā-rasaṃ rasaṃ cekṣor 6.14dv -vaṭa-śṛṅgāvaroha-jaḥ
kvāthaḥ kṣaudra-yutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati |
chardiṃ jvaram atīsāraṃ mūrchāṃ tṛṣṇāṃ ca dur-jayām
dhātrī-rasena vā śītaṃ piben mudga-dalāmbu vā |
kola-majja-sitā-lājā-makṣikā-viṭ-kaṇāñjanam
6.16cv kola-majja-sitā-lākṣā- 6.16dv -makṣikā-viṭ-rasāñjanam
lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā |
kapha-jāyāṃ vamen nimba-kṛṣṇā-piṇḍīta-sarṣapaiḥ
yuktena koṣṇa-toyena dur-balaṃ copavāsayet |
āragvadhādi-niryūhaṃ śītaṃ kṣaudra-yutaṃ pibet
6.18cv āragvadhāder niryūhaṃ
manthān yavair vā bahu-śaś chardi-ghnauṣadha-bhāvitaiḥ |
kapha-ghnam annaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjaka-bhūstṛṇāḥ
līḍhaṃ manaḥśilā-kṛṣṇā-maricaṃ bījapūrakāt |
sva-rasena kapitthasya sa-kṣaudreṇa vamiṃ jayet
khādet kapitthaṃ sa-vyoṣaṃ madhunā vā durālabhām |
lihyān marica-cocailā-go-śakṛd-rasa-mākṣikam
anukūlopacāreṇa yāti dviṣṭārtha-jā śamam |
kṛmi-jā kṛmi-hṛd-roga-gaditaiś ca bhiṣag-jitaiḥ
yathā-svaṃ pariśeṣāś ca tat-kṛtāś ca tathāmayāḥ || 22ū̆ab ||
chardi-prasaṅgena hi mātariśvā dhātu-kṣayāt kopam upaity avaśyam |
kuryād ato 'smin vamanāti-yoga-proktaṃ vidhiṃ stambhana-bṛṃhaṇīyam
6.23cv kuryād ato 'smin vamanāti-yoge 6.23dv proktaṃ vidhiṃ
stambhana-bṛṃhaṇīyam
sarpir-guḍā māṃsa-rasā ghṛtāni kalyāṇaka-try-ūṣaṇa-jīvanāni |
payāṃsi pathyopahitāni lehāś chardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti
6.24av sarpir guḍo māṃsa-rasā ghṛtāni
iti chardi-cikitsitam atha hṛd-roga-cikitsitam || 24+1 ||
hṛd-roge vāta-je tailaṃ mastu-sauvīra-takra-vat
tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ sa-mūtrāmlaṃ tathā-guṇam
pibet sukhoṣṇaṃ sa-viḍaṃ gulmānāhārti-jic ca tat |
tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ sa-mūtrāmlaṃ tathā-guṇam
bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām |
kulatthān pañca-mūlaṃ ca paktvā tasmin pacej jale
tailaṃ tan nāvane pāne vastau ca viniyojayet |
śuṇṭhī-vayaḥsthā-lavaṇa-kāyasthā-hiṅgu-pauṣkaraiḥ
6.28cv śuṇṭhī-kayasthā-lavaṇa- 6.28cv -vayaḥsthā-hiṅgu-pauṣkaraiḥ
pathyayā ca śṛtaṃ pārśva-hṛd-rujā-gulma-jid ghṛtam |
sauvarcalasya dvi-pale pathyā-pañcāśad-anvite
ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛd-roga-śvāsa-gulma-jit |
dāḍimaṃ kṛṣṇa-lavaṇaṃ śuṇṭhī-hiṅgv-amla-vetasam
6.30bv hṛd-roga-śvāsa-gulma-hṛt 6.30dv śuṇṭhī hiṅgv amla-vetasaḥ
apatantraka-hṛd-roga-śvāsa-ghnaṃ cūrṇam uttamam |
puṣkarāhva-śaṭhī-śuṇṭhī-bījapūra-jaṭābhayāḥ
pītāḥ kalkī-kṛtāḥ kṣāra-ghṛtāmla-lavaṇair yutāḥ |
vikartikā-śūla-harāḥ kvāthaḥ koṣṇaś ca tad-guṇaḥ
yavānī-lavaṇa-kṣāra-vacājājy-auṣadhaiḥ kṛtaḥ |
sa-pūtidāru-bījāhva-palāśa-śaṭhi-pauṣkaraiḥ
6.33cv sa pūtidāru-bījāhva- 6.33dv -vijayā-śaṭhi-pauṣkaraiḥ
yava-kṣāro yavānī ca pibed uṣṇena vāriṇā |
etena vāta-jaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva cirotthitam || 33+(1) ||
bhidyate sapta-rātreṇa pavanena yathā ghanaḥ || 33+(1ū̆)ab ||
pañca-kola-śaṭhī-pathyā-guḍa-bījāhva-pauṣkaram |
vāruṇī-kalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam
hṛt-pārśva-yoni-śūleṣu khāded gulmodareṣu ca |
snigdhāś ceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca
6.35dv saṃskṛtāni ghṛtāni tu
laghunā pañca-mūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam |
vāruṇī-dadhi-maṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibet tṛṣi
6.36cv vāruṇīṃ dadhi-maṇḍaṃ vā
sāyāma-stambha-śūlāme hṛdi māruta-dūṣite |
kriyaiṣā sa-dravāyāma-pramohe tu hitā rasāḥ
snehāḍhyās tittiri-krauñca-śikhi-vartaka-dakṣa-jāḥ |
balā-tailaṃ sa-hṛd-rogaḥ pibed vā su-kumārakam
6.38av snehādyās tittiri-krauñca-
yaṣṭy-āhva-śata-pākaṃ vā mahā-snehaṃ tathottamam |
rāsnā-jīvaka-jīvantī-balā-vyāghrī-punarnavaiḥ
bhārgī-sthirā-vacā-vyoṣair mahā-snehaṃ vipācayet |
dadhi-pādaṃ tathāmlaiś ca lābhataḥ sa niṣevitaḥ
tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vāta-hṛd-roga-nāśanaḥ |
dīpte 'gnau sa-dravāyāme hṛd-roge vātike hitam
kṣīraṃ dadhi guḍaḥ sarpir audakānūpam āmiṣam |
etāny eva ca varjyāni hṛd-rogeṣu caturṣv api
śeṣeṣu stambha-jāḍyāma-saṃyukte 'pi ca vātike |
kaphānubandhe tasmiṃs tu rūkṣoṣṇām ācaret kriyām
paitte drākṣekṣu-niryāsa-sitā-kṣaudra-parūṣakaiḥ |
yukto vireko hṛdyaḥ syāt kramaḥ śuddhe ca pitta-hā
6.44cv yukto vireco hṛdyaḥ syāt
kṣata-pitta-jvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam |
kaṭvī-madhuka-kalkaṃ ca pibet sa-sitam ambhasā
śreyasī-śarkarā-drākṣā-jīvakarṣabhakotpalaiḥ |
balā-kharjūra-kākolī-medā-yugmaiś ca sādhitam
sa-kṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pitta-hṛd-roga-nāśanam |
prapauṇḍarīka-madhuka-bisa-granthi-kaserukāḥ
sa-śuṇṭhī-śaivalās tābhiḥ sa-kṣīraṃ vipaced ghṛtam |
śītaṃ sa-madhu tac ceṣṭaṃ svādu-varga-kṛtaṃ ca yat
vastiṃ ca dadyāt sa-kṣaudraṃ tailaṃ madhuka-sādhitam |
kaphodbhave vamet svinnaḥ picumanda-vacāmbhasā
6.49av vastiṃ ca dadyāt sa-kṣaudra- 6.49bv -tailaṃ madhuka-sādhitam 6.49dv
picumanda-vacāmbunā
kulattha-dhanvottha-rasa-tīkṣṇa-madya-yavāśanaḥ |
pibec cūrṇaṃ vacā-hiṅgu-lavaṇa-dvaya-nāgarāt
sailā-yavānaka-kaṇā-yava-kṣārāt sukhāmbunā |
phala-dhānyāmla-kaulattha-yūṣa-mūtrāsavais tathā
6.51av sailā-yavānika-kaṇā-
puṣkarāhvābhayā-śuṇṭhī-śaṭhī-rāsnā-vacā-kaṇāt |
kvāthaṃ tathābhayā-śuṇṭhī-mādrī-pītadru-kaṭphalāt
6.52bc -śaṭhī-rāsnā-vacā-kaṇā- 6.52cc -kvāthaṃ tathābhayā-śuṇṭhī-
kvāthe rohītakāśvattha-khadirodumbarārjune |
sa-palāśa-vaṭe vyoṣa-trivṛc-cūrṇānvite kṛtaḥ
sukhodakānu-pānaś ca lehaḥ kapha-vikāra-hā |
śleṣma-gulmoditājyāni kṣārāṃś ca vividhān pibet
6.54av sukhodakānu-pānasya
prayojayec chilāhvaṃ vā brāhmaṃ vātra rasāyanam |
tathāmalaka-lehaṃ vā prāśaṃ vāgastya-nirmitam
6.55bv brāhmaṃ cātra rasāyanam 6.55dv prāśyaṃ vāgastya-nirmitam 6.55dv
prāśyaṃ cāgastya-nirmitam
syāc chūlaṃ yasya bhukte 'ti jīryaty alpaṃ jarāṃ gate |
śāmyet sa kuṣṭha-kṛmijil-lavaṇa-dvaya-tilvakaiḥ
6.56av syāc chūlaṃ yasya bhukte 'nne
sa-devadārv-ativiṣaiś cūrṇam uṣṇāmbunā pibet |
yasya jīrṇe 'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ phalaiḥ punaḥ
jīryaty anne tathā mūlais tīkṣṇaiḥ śūle sadādhike |
prāyo 'nilo ruddha-gatiḥ kupyaty āmāśaye gataḥ
6.58dv kupyaty āmāśaye tataḥ 6.58dv kupyaty āmāśaye yataḥ
tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhi-laṅghana-pācanaiḥ |
kṛmi-ghnam auṣadhaṃ sarvaṃ kṛmi-je hṛdayāmaye
6.59dv kṛmi-je ca hṛd-āmaye
tṛṣṇāsu vāta-pitta-ghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate |
sarvāsu śīto bāhyāntas tathā śamana-śodhanaḥ
6.60bv vidhiḥ prāyeṇa yujyate 6.60dv tathā śamana-śodhanam
divyāmbu śītaṃ sa-kṣaudraṃ tad-vad bhaumaṃ ca tad-guṇam |
nirvāpitaṃ tapta-loṣṭa-kapāla-sikatādibhiḥ
sa-śarkaraṃ vā kvathitaṃ pañca-mūlena vā jalam |
darbha-pūrveṇa manthaś ca praśasto lāja-saktubhiḥ
vāṭyaś cāma-yavaiḥ śītaḥ śarkarā-mākṣikānvitaḥ |
yavāgūḥ śālibhis tad-vat kodravaiś ca ciran-tanaiḥ
śītena śīta-vīryaiś ca dravyaiḥ siddhena bhojanam |
himāmbu-pariṣiktasya payasā sa-sitā-madhu
rasaiś cān-amla-lavaṇair jāṅgalair ghṛta-bharjitaiḥ |
mudgādīnāṃ tathā yūṣair jīvanīya-rasānvitaiḥ
6.65av rasaiś cān-alpa-lavaṇair
nasyaṃ kṣīra-ghṛtaṃ siddhaṃ śītair ikṣos tathā rasaḥ |
nirvāpaṇāś ca gaṇḍūṣāḥ sūtra-sthānoditā hitāḥ
6.66bv śītair ikṣos tathā rasaiḥ 6.66bv śītair ikṣos tathā rase
dāha-jvaroktā lepādyā nirīha-tvaṃ mano-ratiḥ |
mahā-sarid-dhradādīnāṃ darśana-smaraṇāni ca
6.67dv darśana-smaraṇādi ca
tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ sa-guḍaṃ dadhi śasyate |
rasāś ca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāry-ādi-gaṇāmbu ca
6.68dv vidāry-ādi-gaṇāmbu vā
pitta-jāyāṃ sitā-yuktaḥ pakvodumbara-jo rasaḥ |
tat-kvātho vā himas tad-vac chārivādi-gaṇāmbu vā
tad-vidhaiś ca gaṇaiḥ śīta-kaṣāyān sa-sitā-madhūn |
madhurair auṣadhais tad-vat kṣīri-vṛkṣaiś ca kalpitān
bījapūraka-mṛdvīkā-vaṭa-vetasa-pallavān |
mūlāni kuśa-kāśānāṃ yaṣṭy-āhvaṃ ca jale śṛtam
jvaroditaṃ vā drākṣādi pañca-sārāmbu vā pibet |
kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimba-prasava-vāriṇā
bilvāḍhakī-pañca-kola-darbha-pañcaka-sādhitam |
jalaṃ pibed rajanyā vā siddhaṃ sa-kṣaudra-śarkaram
6.73bv -darbha-kacchaka-sādhitam 6.73cv jalaṃ pibed rajanyāṃ vā
mudga-yūṣaṃ ca sa-vyoṣa-paṭolī-nimba-pallavam |
yavānnaṃ tīkṣṇa-kavaḍa-nasya-lehāṃś ca śīlayet
sarvair āmāc ca tad dhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā |
try-ūṣaṇāruṣkara-vacā-phalāmloṣṇāmbu-mastubhiḥ
annātyayān maṇḍam uṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kāla-vit |
tṛṣi śramān māṃsa-rasaṃ manthaṃ vā sa-sitaṃ pibet
6.76dv madyaṃ vā sa-sitaṃ pibet
ātapāt sa-sitaṃ manthaṃ yava-kola-ja-saktubhiḥ |
sarvāṇy aṅgāni limpec ca tila-piṇyāka-kāñjikaiḥ
śīta-snānāc ca madyāmbu pibet tṛṇ-mān guḍāmbu vā |
madyād ardha-jalaṃ madyaṃ snāto 'mla-lavaṇair yutam
6.78av śīta-snānāt tu madyāmbu 6.78bv pibet tṛḍ-vān guḍāmbu vā 6.78dv
snāto 'mla-lavaṇāyutam
sneha-tīkṣṇa-tarāgnis tu sva-bhāva-śiśiraṃ jalam |
snehād uṣṇāmbv a-jīrṇāt tu jīrṇān maṇḍaṃ pipāsitaḥ
6.79av snehāt tīkṣṇa-tarāgnis tu
pibet snigdhānna-tṛṣito hima-spardhi guḍodakam |
gurv-ādy-annena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tad ullikhet
kṣaya-jāyāṃ kṣaya-hitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇam auṣadham |
kṛśa-dur-bala-rūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso 'tha-vā
kṣīraṃ ca sordhva-vātāyāṃ kṣaya-kāsa-haraiḥ śṛtam |
rogopasargāj jātāyāṃ dhānyāmbu sa-sitā-madhu
6.82cv rogopasarga-jātāyāṃ
pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādy-apekṣayā |
tṛṣyan pūrvāmaya-kṣīṇo na labheta jalaṃ yadi
6.83cv tṛṣṇan pūrvāmaya-kṣīṇo 6.83cc tṛṣṇak pūrvāmaya-kṣīṇo
maraṇaṃ dīrgha-rogaṃ vā prāpnuyāt tvaritaṃ tataḥ |
sātmyānna-pāna-bhaiṣajyais tṛṣṇāṃ tasya jayet purā
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0