અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 59

6.84દ્વ્ તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્ પુરસ્
તસ્યાં જિતાયામ્ અન્યો ઽપિ વ્યાધિઃ શક્યશ્ ચિકિત્સિતુમ્ ॥ 84ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
યં દોષમ્ અધિકં પશ્યેત્ તસ્યાદૌ પ્રતિકારયેત્ ।
કફ-સ્થાનાનુપૂર્વ્યા ચ તુલ્ય-દોષે મદાત્યયે

7.1ચ્વ્ કફ-સ્થાનાનુપૂર્વ્યા તુ
પિત્ત-મારુત-પર્ય્-અન્તઃ પ્રાયેણ હિ મદાત્યયઃ ।
હીન-મિથ્યાતિ-પીતેન યો વ્યાધિર્ ઉપજાયતે

સમ-પીતેન તેનૈવ સ મદ્યેનોપશામ્યતિ ।
મદ્યસ્ય વિષ-સાદૃશ્યાદ્ વિષં તૂત્કર્ષ-વૃત્તિભિઃ

તીક્ષ્ણાદિભિર્ ગુણૈર્ યોગાદ્ વિષાન્તરમ્ અપેક્ષતે ।
તીક્ષ્ણોષ્ણેનાતિ-માત્રેણ પીતેનામ્લ-વિદાહિના

મદ્યેનાન્ન-રસ-ક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષાર-તાં ગતઃ ।
યાન્ કુર્યાન્ મદ-તૃણ્-મોહ-જ્વરાન્તર્-દાહ-વિભ્રમાન્

મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ રુદ્ધઃ સ્રોતઃસુ મારુતઃ ।
સુ-તીવ્રા વેદના યાશ્ ચ શિરસ્ય્ અસ્થિષુ સંધિષુ

જીર્ણામ-મદ્ય-દોષસ્ય પ્રકાઙ્ક્ષા-લાઘવે સતિ ।
યૌગિકં વિધિ-વદ્ યુક્તં મદ્યમ્ એવ નિહન્તિ તાન્

ક્ષારો હિ યાતિ માધુર્યં શીઘ્રમ્ અમ્લોપસંહિતઃ ।
મદ્યમ્ અમ્લેષુ ચ શ્રેષ્ઠં દોષ-વિષ્યન્દનાદ્ અલમ્

7.8દ્વ્ દોષ-વિસ્રાવણાદ્ અલમ્
તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તૈર્ દીપનાદ્યૈસ્ તથા ગુણૈઃ ।
સાત્મ્ય-ત્વાચ્ ચ તદ્ એવાસ્ય ધાતુ-સામ્ય-કરં પરમ્

સપ્તાહમ્ અષ્ટ-રાત્રં વા કુર્યાત્ પાનાત્યયૌષધમ્ ।
જીર્યત્ય્ એતાવતા પાનં કાલેન વિ-પથાશ્રિતમ્

પરં તતો ઽનુબધ્નાતિ યો રોગસ્ તસ્ય ભેષજમ્ ।
યથા-યથં પ્રયુઞ્જીત કૃત-પાનાત્યયૌષધઃ

7.11દ્વ્ કૃત-પાનાત્યયૌષધમ્
તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યં દદ્યાત્ પિષ્ટ-કૃતં યુતમ્ ।
બીજપૂરક-વૃક્ષામ્લ-કોલ-દાડિમ-દીપ્યકૈઃ

યવાની-હપુષાજાજી-વ્યોષ-ત્રિ-લવણાર્દ્રકૈઃ ।
શૂલ્ય-માંસૈર્ હરીતકૈઃ સ્નેહ-વદ્ભિશ્ ચ સક્તુભિઃ

7.13બ્વ્ -વ્યોષ-ત્રિ-લવણાર્જકૈઃ 7.13ચ્વ્ શૂલ્ય-માંસૈર્ હરિતકૈઃ
ઉષ્ણ-સ્નિગ્ધામ્લ-લવણા મેદ્ય-માંસ-રસા હિતાઃ ।
આમ્રામ્રાતક-પેશીભિઃ સંસ્કૃતા રાગ-ષાડવાઃ

7.14અવ્ ઉષ્ણાઃ સ્નિગ્ધામ્લ-લવણા 7.14બ્વ્ મદ્ય-માંસ-રસા હિતાઃ 7.14દ્વ્
સંસ્કૃતા રાગ-ખાણ્ડવાઃ
ગોધૂમ-માષ-વિકૃતિર્ મૃદુશ્ ચિત્રા મુખ-પ્રિયા ।
આર્દ્રિકાર્દ્રક-કુલ્માષ-શુક્ત-માંસાદિ-ગર્ભિણી

સુરભિર્ લવણા શીતા નિર્-ગદા વાચ્છ-વારુણી ।
સ્વ-રસો દાડિમાત્ ક્વાથઃ પઞ્ચ-મૂલાત્ કનીયસઃ

7.16બ્વ્ નિગદા વાચ્છ-વારુણી
શુણ્ઠી-ધાન્યાત્ તથા મસ્તુ શુક્તામ્ભો-ઽચ્છામ્લ-કાઞ્જિકમ્ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તન-સ્નાનમ્ ઉષ્ણં પ્રાવરણં ઘનમ્

ઘનશ્ ચાગુરુ-જો ધૂપઃ પઙ્કશ્ ચાગુરુ-કુઙ્કુમઃ ।
કુચોરુ-શ્રોણિ-શાલિન્યો યૌવનોષ્ણાઙ્ગ-યષ્ટયઃ

હર્ષેણાલિઙ્ગને યુક્તાઃ પ્રિયાઃ સંવાહનેષુ ચ ।
પિત્તોલ્બણે બહુ-જલં શાર્કરં મધુ વા યુતમ્

રસૈર્ દાડિમ-ખર્જૂર-ભવ્ય-દ્રાક્ષા-પરૂષ-જૈઃ ।
સુ-શીતં સ-સિતા-સક્તુ યોજ્યં તાદૃક્ ચ પાનકમ્

7.20બ્વ્ -ભવ્ય-દ્રાક્ષા-પરૂષકૈઃ 7.22બ્વ્ -પટોલી-દાડિમૈર્ અપિ
સ્વાદુ-વર્ગ-કષાયૈર્ વા યુક્તં મદ્યં સ-માક્ષિકમ્ ।
શાલિ-ષષ્ટિકમ્ અશ્નીયાચ્ છશાજૈણ-કપિઞ્જલૈઃ

સતીન-મુદ્ગામલક-પટોલી-દાડિમૈ રસૈઃ ।
કફ-પિત્તં સમુત્ક્લિષ્ટમ્ ઉલ્લિખેત્ તૃડ્-વિદાહ-વાન્

પીત્વામ્બુ શીતં મદ્યં વા ભૂરીક્ષુ-રસ-સંયુતમ્ ।
દ્રાક્ષા-રસં વા સંસર્ગી તર્પણાદિઃ પરં હિતઃ

તથાગ્નિર્ દીપ્યતે તસ્ય દોષ-શેષાન્ન-પાચનઃ ।
કાસે સ-રક્ત-નિષ્ઠીવે પાર્શ્વ-સ્તન-રુજાસુ ચ

તૃષ્ણાયાં સ-વિદાહાયાં સોત્ક્લેશે હૃદયોરસિ ।
ગુડૂચી-ભદ્ર-મુસ્તાનાં પટોલસ્યાથ-વા રસમ્

સ-શૃઙ્ગવેરં યુઞ્જીત તિત્તિરિ-પ્રતિભોજનમ્ ।
તૃષ્યતે ચાતિ બલ-વદ્ વાત-પિત્તે સમુદ્ધતે

7.26અવ્ સ-નાગરં યોજયેત
દદ્યાદ્ દ્રાક્ષા-રસં પાનં શીતં દોષાનુલોમનમ્ ।
જીર્ણે ઽદ્યાન્ મધુરામ્લેન ચ્છાગ-માંસ-રસેન ચ

તૃષ્ય્ અલ્પ-શઃ પિબેન્ મદ્યં મદં રક્ષન્ બહૂદકમ્ ।
મુસ્ત-દાડિમ-લાજામ્બુ જલં વા પર્ણિની-શૃતમ્

પાટલ્ય્-ઉત્પલ-કન્દૈર્ વા સ્વ-ભાવાદ્ એવ વા હિમમ્ ।
મદ્યાતિ-પાનાદ્ અબ્-ધાતૌ ક્ષીણે તેજસિ ચોદ્ધતે

7.29અવ્ પટોલ્ય્-ઉત્પલ-કન્દૈર્ વા
યઃ શુષ્ક-ગલ-તાલ્વ્-ઓષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે ।
પાયયેત્ કામતો ઽમ્ભસ્ તં નિશીથ-પવનાહતમ્

કોલ-દાડિમ-વૃક્ષામ્લ-ચુક્રીકા-ચુક્રિકા-રસઃ ।
પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યસ્ તૃષ્ણાં નિયચ્છતિ

ત્વચં પ્રાપ્તશ્ ચ પાનોષ્મા પિત્ત-રક્તાભિમૂર્છિતઃ ।
દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં તત્રાતિ-શિશિરો વિધિઃ

7.32અવ્ ત્વચં પ્રાપ્તસ્ તુ પાનોષ્મા 7.32અવ્ ત્વચં પ્રાપ્તઃ સ પાનોષ્મા
અ-શામ્યતિ રસૈસ્ તૃપ્તે રોહિણીં વ્યધયેત્ સિરામ્ ।
ઉલ્લેખનોપવાસાભ્યાં જયેચ્ છ્લેષ્મોલ્બણં પિબેત્

શીતં શુણ્ઠી-સ્થિરોદીચ્ય-દુઃસ્પર્શાન્ય-તમોદકમ્ ।
નિર્-આમં ક્ષુધિતં કાલે પાયયેદ્ બહુ-માક્ષિકમ્

શાર્કરં મધુ વા જીર્ણમ્ અરિષ્ટં સીધુમ્ એવ વા ।
રૂક્ષ-તર્પણ-સંયુક્તં યવાની-નાગરાન્વિતમ્

યૂષેણ યવ-ગોધૂમં તનુનાલ્પેન ભોજયેત્ ।
ઉષ્ણામ્લ-કટુ-તિક્તેન કૌલત્થેનાલ્પ-સર્પિષા

7.36ચ્વ્ ઉષ્ણામ્બુ-કટુ-તિક્તેન
શુષ્ક-મૂલક-જૈશ્ છાગૈ રસૈર્ વા ધન્વ-ચારિણામ્ ।
સામ્લ-વેતસ-વૃક્ષામ્લ-પટોલી-વ્યોષ-દાડિમૈઃ

7.37દ્વ્ -પાટલી-વ્યોષ-દાડિમૈઃ
પ્રભૂત-શુણ્ઠી-મરિચ-હરિતાર્દ્રક-પેશિકમ્ ।
બીજપૂર-રસાદ્ય્-અમ્લ-ભૃષ્ટ-ની-રસ-વર્તિતમ્

કરીર-કરમર્દાદિ રોચિષ્ણુ બહુ-શાલનમ્ ।
પ્રવ્યક્તાષ્ટાઙ્ગ-લવણં વિકલ્પિત-નિમર્દકમ્

7.39દ્વ્ વિકલ્પિત-વિમર્દકમ્
યથાગ્નિ ભક્ષયન્ માંસં માધવં નિગદં પિબેત્ ।
સિતા-સૌવર્ચલાજાજી-તિન્તિડીકામ્લ-વેતસમ્

7.40બ્વ્ માધવં નિર્-ગદં પિબેત્
ત્વગ્-એલા-મરિચાર્ધાંશમ્ અષ્ટાઙ્ગ-લવણં હિતમ્ ।
સ્રોતો-વિશુદ્ધ્ય્-અગ્નિ-કરં કફ-પ્રાયે મદાત્યયે

રૂક્ષોષ્ણોદ્વર્તનોદ્ઘર્ષ-સ્નાન-ભોજન-લઙ્ઘનૈઃ ।
સ-કામાભિઃ સહ સ્ત્રીભિર્ યુક્ત્યા જાગરણેન ચ

મદાત્યયઃ કફ-પ્રાયઃ શીઘ્રં સમુપશામ્યતિ ।
યદ્ ઇદં કર્મ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્ દોષ-બલં પ્રતિ

સંનિપાતે દશ-વિધે તચ્ છેષે ઽપિ વિકલ્પયેત્ ।
ત્વઙ્-નાગપુષ્પ-મગધા-મરિચાજાજિ-ધાન્યકૈઃ

પરૂષક-મધૂકૈલા-સુરાહ્વૈશ્ ચ સિતાન્વિતૈઃ ।
સ-કપિત્થ-રસં હૃદ્યં પાનકં શશિ-બોધિતમ્

મદાત્યયેષુ સર્વેષુ પેયં રુચ્ય્-અગ્નિ-દીપનમ્ ।
ના-વિક્ષોભ્ય મનો મદ્યં શરીરમ્ અ-વિહન્ય વા

7.46ચ્વ્ ના-ક્ષોભ્ય હિ મનો મદ્યં 7.46દ્વ્ શરીરમ્ અ-વિહત્ય વા
કુર્યાન્ મદાત્યયં તસ્માદ્ ઇષ્યતે હર્ષણી ક્રિયા ।
સંશુદ્ધિ-શમનાદ્યેષુ મદ-દોષઃ કૃતેષ્વ્ અપિ

ન ચેચ્ છામ્યેત્ કફે ક્ષીણે જાતે દૌર્બલ્ય-લાઘવે ।
તસ્ય મદ્ય-વિદગ્ધસ્ય વાત-પિત્તાધિકસ્ય ચ

ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્ યથા વર્ષં તથા પયઃ ।
મદ્ય-ક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીણં ક્ષીરમ્ આશ્વ્ એવ પુષ્યતિ

7.49ચ્વ્ મદ્ય-ક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીરં 7.49દ્વ્ પીતમ્ આશ્વ્ એવ પુષ્યતિ
ઓજસ્ તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈર્ વિપરીતં ચ મદ્યતઃ ।
પયસા વિહતે રોગે બલે જાતે નિવર્તયેત્

7.50ચ્વ્ પયસા વિજિતે રોગે
ક્ષીર-પ્રયોગં મદ્યં ચ ક્રમેણાલ્પાલ્પમ્ આચરેત્ ।
ન વિક્ષય-ધ્વંસકોત્થૈઃ સ્પૃશેતોપદ્રવૈર્ યથા

7.51ચ્વ્ ન વિટ્-ક્ષય-ધ્વંસકોત્થૈઃ 7.51દ્વ્ સ્પૃશ્યેતોપદ્રવૈર્ યથા
તયોસ્ તુ સ્યાદ્ ઘૃતં ક્ષીરં વસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તન-સ્નાનાન્ય્ અન્ન-પાનં ચ વાત-જિત્

યુક્ત-મદ્યસ્ય મદ્યોત્થો ન વ્યાધિર્ ઉપજાયતે ।
અતો ઽસ્ય વક્ષ્યતે યોગો યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્

આશ્વિનં યા મહત્ તેજો બલં સારસ્વતં ચ યા ।
દધાત્ય્ ઐન્દ્રં ચ યા વીર્યં પ્રભાવં વૈષ્ણવં ચ યા

અસ્ત્રં મકર-કેતોર્ યા પુરુષાર્થો બલસ્ય યા ।
સૌત્રામણ્યાં દ્વિ-જ-મુખે યા હુતાશે ચ હ્વયતે

7.55બ્વ્ પુરુષાર્થો બલસ્ય ચ
યા સર્વૌષધિ-સંપૂર્ણાન્ મથ્યમાનાત્ સુરાસુરૈઃ ।
મહોદ-ધેઃ સમુદ્ભૂતા શ્રી-શશાઙ્કામૃતૈઃ સહ

મધુ-માધવ-મૈરેય-સીધુ-ગૌડાસવાદિભિઃ ।
મદ-શક્તિમ્ અન્-ઉજ્ઝન્તી યા રૂપૈર્ બહુભિઃ સ્થિતા

7.57ચ્વ્ મદ-શક્તિમ્ અ-ત્યજન્તી
યામ્ આસ્વાદ્ય વિલાસિન્યો યથાર્થં નામ બિભ્રતિ ।
કુલાઙ્ગનાપિ યાં પીત્વા નયત્ય્ ઉદ્ધત-માનસા

7.58અવ્ યામ્ આસાદ્ય વિલાસિન્યો
અન્-અઙ્ગાલિઙ્ગિતૈર્ અઙ્ગૈઃ ક્વાપિ ચેતો મુનેર્ અપિ ।
તરઙ્ગ-ભઙ્ગ-ભ્રૂ-કુટી-તર્જનૈર્ માનિની-મનઃ

એકં પ્રસાદ્ય કુરુતે યા દ્વયોર્ અપિ નિર્વૃતિમ્ ।
યથા-કામં ભટાવાપ્તિ-પરિહૃષ્ટાપ્સરો-ગણે

7.60ચ્વ્ યથા-કામ-ભટાવાપ્તિ-
તૃણ-વત્ પુરુષા યુદ્ધે યામ્ આસ્વાદ્ય ત્યજન્ત્ય્ અસૂન્ ।
યાં શીલયિત્વાપિ ચિરં બહુ-ધા બહુ-વિગ્રહામ્

7.61બ્વ્ યામ્ આસાદ્ય ત્યજન્ત્ય્ અસૂન્
નિત્યં હર્ષાતિ-વેગેન તત્-પૂર્વમ્ ઇવ સેવતે ।
શોકોદ્વેગા-રતિ-ભયૈર્ યાં દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે

ગોષ્ઠી-મહોત્સવોદ્યાનં ન યસ્યાઃ શોભતે વિના ।
સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ બહુ-શો વિયુક્તઃ શોચતે યયા

7.63ચ્વ્ સ્મૃત્વા તુ યાં ચ બહુ-શો
અ-પ્રસન્નાપિ યા પ્રીત્યૈ પ્રસન્ના સ્વર્ગ એવ યા ।
અપીન્દ્રં મન્યતે દુઃ-સ્થં હૃદય-સ્થિતયા યયા

અ-નિર્દેશ્ય-સુખાસ્વાદા સ્વયં-વેદ્યૈવ યા પરમ્ ।
ઇતિ ચિત્રાસ્વ્ અવસ્થાસુ પ્રિયામ્ અનુકરોતિ યા

પ્રિયાતિ-પ્રિય-તાં યાતિ યત્ પ્રિયસ્ય વિશેષતઃ ।
યા પ્રીતિર્ યા રતિર્ વા વાગ્ યા પુષ્ટિર્ ઇતિ ચ સ્તુતા

દેવ-દાનવ-ગન્ધર્વ-યક્ષ-રાક્ષસ-માનુષૈઃ ।
પાન-પ્રવૃત્તૌ સત્યાં તુ તાં સુરાં વિધિના પિબેત્

7.67બ્વ્ -યક્ષ-રાક્ષસ-માનવૈઃ 7.67બ્વ્ -યક્ષ-રાક્ષસ-માનવૈઃ
સંભવન્તિ ન તે રોગા મેદો-ઽનિલ-કફોદ્ભવાઃ ।
વિધિ-યુક્તાદ્ ઋતે મદ્યાદ્ યે ન સિધ્યન્તિ દારુણાઃ

7.68અવ્ સંભવન્તિ ચ યે રોગા 7.68ચ્વ્ વિધિ-યુક્તાદ્ ઋતે મદ્યાત્ 7.68દ્વ્ તે ન
સિધ્યન્તિ દારુણાઃ
અસ્તિ દેહસ્ય સાવસ્થા યસ્યાં પાનં નિવાર્યતે ।
અન્ય-ત્ર મદ્યાન્ નિગદાદ્ વિવિધૌષધ-સંસ્કૃતાત્

7.69દ્વ્ વિવિધૌષધ-સંભૃતાત્
આનૂપં જાઙ્ગલં ંઆંસં વિધિનાપ્ય્ ઉપકલ્પિતમ્ ।
મદ્યં સહાયમ્ અ-પ્રાપ્ય સમ્યક્ પરિણમેત્ કથમ્

સુ-તીવ્ર-મારુત-વ્યાધિ-ઘાતિનો લશુનસ્ય ચ ।
મદ્ય-માંસ-વિયુક્તસ્ય પ્રયોગે સ્યાત્ કિયાન્ ગુણઃ

7.71દ્વ્ પ્રયોગઃ સ્યાત્ કિયાન્ ગુણઃ 7.71દ્વ્ પ્રયોગાત્ સ્યાત્ કિયાન્ ગુણઃ
નિગૂઢ-શલ્યાહરણે શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નિ-કર્મણિ ।
પીત-મદ્યશ્ વિષહતે સુખં વૈદ્ય-વિકત્થનામ્

7.72બ્વ્ શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નિ-કર્મસુ
અનલોત્તેજનં રુચ્યં શોક-શ્રમ-વિનોદકમ્ ।
ન ચાતઃ પરમ્ અસ્ત્ય્ અન્યદ્ આરોગ્ય-બલ-પુષ્ટિ-કૃત્

7.73બ્વ્ શોક-શ્રમ-વિનોદનમ્
રક્ષતા જીવિતં તસ્માત્ પેયમ્ આત્મ-વતા સદા ।
આશ્રિતોપાશ્રિત-હિતં પરમં ધર્મ-સાધનમ્

સ્નાતઃ પ્રણમ્ય સુર-વિપ્ર-ગુરૂન્ યથા-સ્વં વૃત્તિં વિધાય ચ સમસ્ત-પરિગ્રહસ્ય ।
આપાન-ભૂમિમ્ અથ ગન્ધ-જલાભિષિક્તામ્ આહાર-મણ્ડપ-સમીપ-ગતાં શ્રયેત્

સ્વ્-આસ્તૃતે ઽથ શયને કમનીયે મિત્ર-ભૃત્ય-રમણી-સમવેતઃ ।
સ્વં યશઃ કથક-ચારણ-સંઘૈર્ ઉદ્ધતં નિશમયન્ન્ અતિ-લોકમ્

વિલાસિનીનાં ચ વિલાસ-શોભિ ગીતં સ-નૃત્યં કલ-તૂર્ય-ઘોષૈઃ ।
કાઞ્ચી-કલાપૈશ્ ચલ-કિઙ્કિણીકૈઃ ક્રીડા-વિહઙ્ગૈશ્ ચ કૃતાનુનાદમ્

7.77બ્વ્ ગીતં સ-નૃત્તં કલ-તૂર્ય-ઘોષૈઃ 7.77ચ્વ્ કાઞ્ચી-કલાપૈઃ
સ્ફુટ-કિઙ્કિણીકૈઃ
મણિ-કનક-સમુત્થૈર્ આવનેયૈર્ વિચિત્રૈઃ ॥ 78અ ॥
7.78અવ્ મણિ-કનક-સમુત્થૈર્ ઔપગેયૈર્ વિચિત્રૈઃ 7.78અવ્
મણિ-કનક-સમુત્થૈઃ પાન-પાત્રૈર્ વિચિત્રૈઃ
સ-જલ-વિવિધ-લેખ-ક્ષૌમ-વસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ ॥ 78બ્ ॥
7.78બ્વ્ સ-જલ-વિવિધ-ભક્તિ-ક્ષૌમ-વસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ
અપિ મુનિ-જન-ચિત્ત-ક્ષોભ-સંપાદિનીભિશ્ ॥ 78ચ્ ॥
ચકિત-હરિણ-લોલ-પ્રેક્ષણીભિઃ પ્રિયાભિઃ ॥ 78દ્ ॥
7.78દ્વ્ ચકિત-હરિણ-લોલ-પ્રેક્ષણાભિઃ પ્રિયાભિઃ
સ્તન-નિતમ્બ-કૃતાદ્ અતિ-ગૌરવાદ્ અલસમ્ આકુલમ્ ઈશ્વર-સંભ્રમાત્ ।
ઇતિ ગતં દધતીભિર્ અ-સંસ્થિતં તરુણ-ચિત્ત-વિલોભન-કાર્મણમ્

યૌવનાસવ-મત્તાભિર્ વિલાસાધિષ્ઠિતાત્મભિઃ ।
સંચાર્યમાણં યુગ-પત્ તન્વ્-અઙ્ગીભિર્ ઇતસ્-તતઃ

તાલ-વૃન્ત-નલિની-દલાનિલૈઃ શીતલી-કૃતમ્ અતીવ શીતલૈઃ ।
દર્શને ઽપિ વિદધદ્ વશાનુગમ્ સ્વાદિતં કિમ્ ઉત ચિત્ત-જન્મનઃ

7.81દ્વ્ સેવિતં કિમ્ ઉત ચિત્ત-જન્મનઃ
ચૂત-રસેન્દુ-મૃગૈઃ કૃત-વાસં મલ્લિકયોજ્જ્વલયા ચ સ-નાથમ્ ।
સ્ફાટિક-શુક્તિ-ગતં સ-તરઙ્ગં કાન્તમ્ અન્-અઙ્ગમ્ ઇવોદ્વહદ્ અઙ્ગમ્

7.82બ્વ્ મલ્લિકયોજ્જ્વલયાથ સ-નાથમ્ 7.82ચ્વ્ સ્ફાટિક-શુક્તિ-ગતં સુ-તરઙ્ગં
તાલીશાદ્યં ચૂર્ણમ્ એલાદિકં વા હૃદ્યં પ્રાશ્ય પ્રાગ્ વયઃ-સ્થાપનં વા ।
તત્-પ્રાર્થિભ્યો ભૂમિ-ભાગે સુ-મૃષ્ટે તોયોન્મિશ્રં દાપયિત્વા તતશ્ ચ

7.83બ્વ્ હૃદ્યં પ્રાશ્યં પ્રાગ્ વયઃ-સ્થાપનં વા
ધૃતિ-માન્ સ્મૃતિ-માન્ નિત્યમ્ અન્-ઊનાધિકમ્ આચરન્ ।
ઉચિતેનોપચારેણ સર્વમ્ એવોપપાદયન્

7.84બ્વ્ અ-ન્યૂનાધિકમ્ આચરન્ 7.84ચ્વ્ ઉદિતેનોપચારેણ 7.84દ્વ્ સર્વમ્
એવોપપાલયન્
જિત-વિકસિતાસિત-સરો-જ-નયન-સંક્રાન્તિ-વર્ધિત-શ્રીકમ્ ।
કાન્તા-મુખમ્ ઇવ સૌરભ-હૃત-મધુ-પ-ગણં પિબેન્ મદ્યમ્

7.85બ્વ્ -જ-નયન-સંક્રાન્ત-વર્ધિત-શ્રીકમ્ 7.85બ્વ્ -જ-નયનં સત્
કાન્તિ-વર્ધિત-શ્રીકમ્
પીત્વૈવં ચષક-દ્વયં પરિજનં સન્-માન્ય સર્વં તતો ॥ 86અ ॥
7.86અવ્ પીત્વૈવં ચષક-ત્રયં પરિજનં સન્-માન્ય સર્વં તતો
7.86અવ્ પીત્વૈવં ચષક-દ્વયં પરિજનં સંભાવ્ય સર્વં તતો
ગત્વાહાર-ભુવં પુરઃ સુ-ભિષજો ભુઞ્જીત ભૂયો ઽત્ર ચ ॥ 86બ્ ॥
માંસાપૂપ-ઘૃતાર્દ્રકાદિ-હરિતૈર્ યુક્તં સ-સૌવર્ચલૈર્ ॥ 86ચ્ ॥
દ્વિસ્ ત્રિર્ વા નિશિ ચાલ્પમ્ એવ વનિતા-સંવલ્ગનાર્થં પિબેત્ ॥ 86દ્ ॥
રહસિ દયિતામ્ અઙ્કે કૃત્વા ભુજાન્તર-પીડનાત્ ॥ 87અ ॥
પુલકિત-તનું જાત-સ્વેદાં સ-કમ્પ-પયો-ધરામ્ ॥ 87બ્ ॥
યદિ સ-રભસં સીધોર્ વારં ન પાયયતે કૃતી ॥ 87ચ્ ॥
7.87ચ્વ્ યદિ સ-રભસં સીધૂદ્ગારં ન પાયયતે કૃતી
કિમ્ અનુભવતિ ક્લેશ-પ્રાયં તતો ગૃહ-તન્ત્ર-તામ્ ॥ 87દ્ ॥
7.87દ્વ્ કિમ્ અનુભવતિ ક્લેશ-પ્રાયાં વૃથા ગૃહ-તન્ત્ર-તામ્
7.87દ્વ્ કિમ્ અનુભવતિ ક્લેશ-પ્રાયાં તદા ગૃહ-તન્ત્ર-તામ્
વર-તનુ-વક્ત્ર-સંગતિ-સુ-ગન્ધિ-તરં સરકમ્ ॥ 88અ ॥
દ્રુતમ્ ઇવ પદ્મ-રાગ-મણિમ્ આસવ-રૂપ-ધરમ્ ॥ 88બ્ ॥
ભવતિ રતિ-શ્રમેણ ચ મદઃ પિબતો ઽલ્પમ્ અપિ ॥ 88ચ્ ॥
ક્ષયમ્ અત ઓજસઃ પરિહરન્ સ શયીત પરમ્ ॥ 88દ્ ॥
ઇત્થં યુક્ત્યા પિબન્ મદ્યં ન ત્રિ-વર્ગાદ્ વિહીયતે ।
અ-સાર-સંસાર-સુખં પરમં ચાધિગચ્છતિ

ઐશ્વર્યસ્યોપભોગો ઽયં સ્પૃહણીયઃ સુરૈર્ અપિ ।
અન્ય-થા હિ વિપત્સુ સ્યાત્ પશ્ચાત્ તાપેન્ધનં ધનમ્

7.90ચ્વ્ અન્ય-થા હિ વિપત્સ્વ્ અસ્ય
ઉપભોગેન રહિતો ભોગ-વાન્ ઇતિ નિન્દ્યતે ।
નિર્મિતો ઽતિ-કદ્-અર્યો ઽયં વિધિના નિધિ-પાલકઃ

તસ્માદ્ વ્યવસ્થયા પાનં પાનસ્ય સતતં હિતમ્ ।
જિત્વા વિષય-લુબ્ધાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વ-તન્ત્ર-તામ્

7.92અવ્ તસ્માદ્ અવસ્થયા પાનં
વિધિર્ વસુ-મતામ્ એષ ભવિષ્યદ્-વસવસ્ તુ યે ।
યથોપપત્તિ તૈર્ મદ્યં પાતવ્યં માત્રયા હિતમ્

યાવદ્ દૃષ્ટેર્ ન સંભ્રાન્તિર્ યાવન્ ન ક્ષોભતે મનઃ ।
તાવદ્ એવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદ્ આત્મ-વતા સદા

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તન-સ્નાન-વાસ-ધૂપાનુલેપનૈઃ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ ભાવિતશ્ ચાન્નૈઃ પાનં વાતોત્તરઃ પિબેત્

શીતોપચારૈર્ વિવિધૈર્ મધુર-સ્નિગ્ધ-શીતલૈઃ ।
પૈત્તિકો ભાવિતશ્ ચાન્નૈઃ પિબન્ મદ્યં ન સીદતિ

ઉપચારૈર્ અ-શિશિરૈર્ યવ-ગોધૂમ-ભુક્ પિબેત્ ।
શ્લૈષ્મિકો ધન્વ-જૈર્ માંસૈર્ મદ્યં મારિચિકૈઃ સહ

7.97ચ્વ્ શ્લૈષ્મિકો જાઙ્ગલૈર્ માંસૈર્ 7.97દ્વ્ મદ્યં મરિચકૈઃ સહ
તત્ર વાતે હિતં મદ્યં પ્રાયઃ પૈષ્ટિક-ગૌડિકમ્ ।
પિત્તે સામ્ભો મધુ કફે માર્દ્વીકારિષ્ટ-માધવમ્

7.98દ્વ્ માધ્વીકારિષ્ટ-માધવમ્
પ્રાક્ પિબેચ્ છ્લૈષ્મિકો મદ્યં ભુક્તસ્યોપરિ પૈત્તિકઃ ।
વાતિકસ્ તુ પિબેન્ મધ્યે સમ-દોષો યથેચ્છયા

7.99દ્વ્ સમ-દોષો યથેચ્છતિ 7.99દ્વ્ સમ-દોષો યદ્-ઋચ્છયા
મદેષુ વાત-પિત્ત-ઘ્નં પ્રાયો મૂર્છાસુ ચેષ્યતે ।
સર્વ-ત્રાપિ વિશેષેણ પિત્તમ્ એવોપલક્ષયેત્

શીતાઃ પ્રદેહા મણયઃ સેકા વ્યજન-મારુતાઃ ।
સિતા દ્રાક્ષેક્ષુ-ખર્જૂર-કાશ્મર્ય-સ્વ-રસાઃ પયઃ

સિદ્ધં મધુર-વર્ગેણ રસા યૂષાઃ સ-દાડિમાઃ ।
ષષ્ટિકાઃ શાલયો રક્તા યવાઃ સર્પિશ્ ચ જીવનમ્

કલ્યાણકં મહા-તિક્તં ષટ્-પલં પયસાગ્નિકઃ ।
પિપ્પલ્યો વા શિલાહ્વં વા રસાયન-વિધાનતઃ

ત્રિ-ફલા વા પ્રયોક્તવ્યા સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-શર્કરા ।
પ્રસક્ત-વેગેષુ હિતં મુખ-નાસાવરોધનમ્

પિબેદ્ વા માનુષી-ક્ષીરં તેન દદ્યાચ્ ચ નાવનમ્ ।
મૃણાલ-બિસ-કૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ સાભયાઃ

7.105અવ્ પિબેદ્ વા માનુષં ક્ષીરં
દુરાલભાં વા મુસ્તં વા શીતેન સલિલેન વા ।
પિબેન્ મરિચ-કોલાસ્થિ-મજ્જોશીરાહિકેસરમ્

ધાત્રી-ફલ-રસે સિદ્ધં પથ્યા-ક્વાથેન વા ઘૃતમ્ ।
કુર્યાત્ ક્રિયાં યથોક્તાં ચ યથા-દોષ-બલોદયમ્

પઞ્ચ કર્માણિ ચેષ્ટાનિ સેચનં શોણિતસ્ય ચ ।
સત્-ત્વસ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ અ-ગૃદ્ધિર્ વિષયેષુ ચ

મદેષ્વ્ અતિ-પ્રવૃદ્ધેષુ મૂર્છાયેષુ ચ યોજયેત્ ।
તીક્ષ્ણં સંન્યાસ-વિહિતં વિષ-ઘ્નં વિષ-જેષુ ચ

7.109ચ્વ્ કર્મ સંન્યાસ-વિહિતં 7.109દ્વ્ વિષ-ઘ્નં વિષ-જેષુ તુ
આશુ પ્રયોજ્યં સંન્યાસે સુ-તીક્ષ્ણં નસ્યમ્ અઞ્જનમ્ ।
ધૂમઃ પ્રધમનં તોદઃ સૂચીભિશ્ ચ નખાન્તરે

7.110ચ્વ્ ધૂમં પ્રધમનં તોદઃ 7.110દ્વ્ સૂચીભિશ્ ચ નખાન્તરૈઃ
કેશાનાં લુઞ્ચનં દાહો દંશો દશન-વૃશ્ચિકૈઃ ।
કટ્વ્-અમ્લ-ગાલનં વક્ત્રે કપિકચ્છ્વ્-અવઘર્ષણમ્

7.111દ્વ્ કપિકચ્છ્વાવઘર્ષણમ્
ઉત્થિતો લબ્ધ-સંજ્ઞશ્ ચ લશુન-સ્વ-રસં પિબેત્ ।
ખાદેત્ સ-વ્યોષ-લવણં બીજપૂરક-કેસરમ્

લઘ્વ્-અન્ન-પ્રતિ તીક્ષ્ણોષ્ણમ્ અદ્યાત્ સ્રોતો-વિશુદ્ધયે ।
વિસ્માપનૈઃ સંસ્મરણૈઃ પ્રિય-શ્રવણ-દર્શનૈઃ

7.113અવ્ લઘ્વ્ અન્નં કટુ-તીક્ષ્ણોષ્ણમ્
પટુભિર્ ગીત-વાદિત્ર-શબ્દૈર્ વ્યાયામ-શીલનૈઃ ।
સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ ધૂમૈઃ શોણિતસ્યાવસેચનૈઃ

ઉપાચરેત્ તં પ્રતતમ્ અનુબન્ધ-ભયાત્ પુનઃ ।
તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં ચ મનઃ પ્રલય-હેતુતઃ