Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 57
4.59bv bhṛśo '-śakyaś ca karśane
kāsa-śvāsa-kṣaya-cchardi-hidhmāś cānyo-'nya-bheṣajaiḥ || 59ū̆ab ||
Cikitsāsthāna
balino bahu-doṣasya snigdha-svinnasya śodhanam |
ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryāt sa-snehaṃ yan na karśanam
5.1dv sa-snehaṃ yan na karṣaṇam
payasā phala-yuktena madhureṇa rasena vā |
sarpiṣ-matyā yavāgvā vā vamana-dravya-siddhayā
vamed virecanaṃ dadyāt trivṛc-chyāmā-nṛpadrumān |
śarkarā-madhu-sarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā
drākṣā-vidārī-kāśmarya-māṃsānāṃ vā rasair yutān |
śuddha-koṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇa-dīpanam
5.4bv -māṃsānāṃ vā rasair yutam
hṛdyāni cānna-pānāni vāta-ghnāni laghūni ca |
śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudgaṃ samoṣitam
laghum a-cyuta-vīryaṃ ca su-jaraṃ bala-kṛc ca yat || 5+(1)ab ||
5.5+(1)av laghuṃ cā-cyuta-vīryaṃ ca 5.5+(1)av laghum adbhuta-vīryaṃ ca
ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyān-māṃsaṃ ca śoṣa-jit |
kākolūka-vṛka-dvīpi-gavāśva-nakuloragam
gṛdhra-bhāsa-kharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam |
jñātaṃ jugupsitaṃ tad dhi cchardiṣe na balaujase
5.7av gṛdhra-cāṣa-kharoṣṭraṃ ca
mṛgādyāḥ pitta-kaphayoḥ pavane prasahādayaḥ |
vesavārī-kṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ
bhṛṣṭāḥ sarṣapa-tailena sarpiṣā vā yathā-yatham |
rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭu-dravyābhisaṃskṛtāḥ
hitā maulaka-kaulatthās tad-vad yūṣāś ca sādhitāḥ |
sa-pippalīkaṃ sa-yavaṃ sa-kulatthaṃ sa-nāgaram
sa-dāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdham ājaṃ rasaṃ pibet |
tena ṣaḍ vinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ
5.11bv snigdham āja-rasaṃ pibet
pibec ca su-tarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ sroto-viśodhanam |
pittādiṣu viśeṣeṇa madhv-ariṣṭāccha-vāruṇīḥ
5.12dv madhv-ariṣṭaṃ ca vāruṇīm
siddhaṃ vā pañca-mūlena tāmalakyātha-vā jalam |
parṇinībhiś catasṛbhir dhānya-nāgarakeṇa vā
kalpayec cānukūlo 'sya tenānnaṃ śuci yatna-vān |
daśa-mūlena payasā siddhaṃ māṃsa-rasena vā
balā-garbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyān-māṃsa-rasena vā |
sa-kṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpir daśa-guṇena vā
jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca |
puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām
5.16dv vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balāḥ
nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām |
kalkī-kṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ roga-rāja-haraṃ param
ghṛtaṃ kharjūra-mṛdvīkā-madhukaiḥ sa-parūṣakaiḥ |
sa-pippalīkaṃ vaisvarya-kāsa-śvāsa-jvarāpaham
daśa-mūla-śṛtāt kṣīrāt sarpir yad udiyān navam |
sa-pippalīkaṃ sa-kṣaudraṃ tat paraṃ svara-bodhanam
śiraḥ-pārśvāṃsa-śūla-ghnaṃ kāsa-śvāsa-jvarāpaham |
pañcabhiḥ pañca-mūlair vā śṛtād yad udiyād ghṛtam
pañcānāṃ pañca-mūlānāṃ rase kṣīra-catur-guṇe |
siddhaṃ sarpir jayaty etad yakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam
5.21dv yakṣmiṇaḥ saptakaṃ balam
pañca-kola-yava-kṣāra-ṣaṭ-palena paced ghṛtam |
prasthonmitaṃ tulya-payaḥ srotasāṃ tad viśodhanam
gulma-jvarodara-plīha-grahaṇī-pāṇḍu-pīnasān |
śvāsa-kāsāgni-sadana-śvayathūrdhvānilāñ jayet
rāsnā-balā-gokṣuraka-sthirā-varṣābhu-vāriṇi |
jīvantī-pippalī-garbhaṃ sa-kṣīraṃ śoṣa-jid ghṛtam
aśvagandhā-śṛtāt kṣīrād ghṛtaṃ ca sa-sitā-payaḥ |
sādhāraṇāmiṣa-tulāṃ toya-droṇa-dvaye pacet
tenāṣṭa-bhāga-śeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ |
sādhayet sarpiṣaḥ prasthaṃ vāta-pittāmayāpaham
māṃsa-sarpir idam pītaṃ yuktaṃ māṃsa-rasena vā |
kāsa-śvāsa-svara-bhraṃśa-śoṣa-hṛt-pārśva-śūla-jit
5.27bv yuktaṃ māṃsa-raseṣu vā
elājamodā-tri-phalā-saurāṣṭrī-vyoṣa-citrakān |
sārān ariṣṭa-gāyatrī-śāla-bījaka-saṃbhavān
bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthag aṣṭa-palonmitam |
salile ṣo-ḍaśa-guṇe ṣo-ḍaśāṃśa-sthitaṃ pacet
punas tena ghṛta-prasthaṃ siddhe cāsmin palāni ṣaṭ |
tavakṣīryāḥ kṣipet triṃśat sitāyā dvi-guṇaṃ madhu
ghṛtāt tri-jātāt tri-palaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam |
payo-'nu-pānaṃ tat prāhṇe rasāyanam a-yantraṇam
medhyaṃ cakṣuṣyam āyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cā-cirāt |
meha-gulma-kṣaya-vyādhi-pāṇḍu-roga-bhagandarān
ye ca sarpir-guḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye 'pi te |
tvag-elā-pippalī-kṣīrī-śarkarā dvi-guṇāḥ kramāt
cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudra-sarpiṣā vāvalehitāḥ |
svaryāḥ kāsa-kṣaya-śvāsa-pārśva-ruk-kapha-nāśanāḥ
5.34bv -sarpiṣā cāvalehitāḥ
viśeṣāt svara-sāde 'sya nasya-dhūmādi yojayet |
tatrāpi vāta-je koṣṇaṃ pibed auttarabhaktikam
5.35dv pibed uttara-bhaktikam
kāsamardaka-vārtākī-mārkava-sva-rasair ghṛtam |
sādhitaṃ kāsa-jit svaryaṃ siddham ārtagalena vā
badarī-pattra-kalkaṃ vā ghṛta-bhṛṣṭaṃ sa-saindhavam |
tailaṃ vā madhuka-drākṣā-pippalī-kṛminut-phalaiḥ
5.37dv -pippalī-kṛmihṛt-phalaiḥ
haṃsapadyāś ca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet |
sukhodakānu-pānaṃ ca sa-sarpiṣkaṃ guḍaudanam
aśnīyāt pāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet |
pittodbhave pibet sarpiḥ śṛta-śīta-payo-'nupaḥ
kṣīri-vṛkṣāṅkura-kvātha-kalka-siddhaṃ sa-mākṣikam |
aśnīyāc ca sa-sarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhuka-pāyasam
balā-vidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca |
siddhaṃ sa-lavaṇaṃ sarpir nasyaṃ svaryam an-uttamam
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā |
sādhitaṃ kṣīra-sarpiś ca tat svaryaṃ nāvanaṃ param
lihyān madhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhu-ghṛtāplutam |
pibet kaṭūni mūtreṇa kapha-je rūkṣa-bhojanaḥ
kaṭphalāmalaka-vyoṣaṃ lihyāt taila-madhu-plutam |
vyoṣa-kṣārāgni-cavikā-bhārgī-pathyā-madhūni vā
yavair yavāgūṃ yamake kaṇā-dhātrī-kṛtāṃ pibet |
bhuktvādyāt pippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet
śarkarā-kṣaudra-miśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyoccair vadato 'bhihataḥ svaraḥ
vicitram annam a-rucau hitair upahitaṃ hitam |
bahir-antar-mṛjā citta-nirvāṇaṃ hṛdyam auṣadham
dvau kālau danta-pavanaṃ bhakṣayen mukha-dhāvanaiḥ |
kaṣāyaiḥ kṣālayed āsyaṃ dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet
tālīśa-cūrṇa-vaṭakāḥ sa-karpūra-sitopalāḥ |
śaśāṅka-kiraṇākhyāś ca bhakṣyā ruci-karāḥ param
5.49dv bhakṣyā ruci-karā bhṛśam
vātād a-rocake tatra pibec cūrṇaṃ prasannayā |
hareṇu-kṛṣṇā-kṛmijid-drākṣā-saindhava-nāgarāt
elā-bhārgī-yava-kṣāra-hiṅgu-yuktād ghṛtena vā |
chardayed vā vacāmbhobhiḥ pittāc ca guḍa-vāribhiḥ
lihyād vā śarkarā-sarpir-lavaṇottama-mākṣikam |
kaphād vamen nimba-jalair dīpyakāragvadhodakam
pānaṃ sa-madhv-ariṣṭāś ca tīkṣṇāḥ sa-madhu-mādhavāḥ |
pibec cūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇv-ādy-uṣṇa-vāriṇā
elā-tvaṅ-nāgakusuma-tīkṣṇa-kṛṣṇā-mahauṣadham |
bhāga-vṛddhaṃ kramāc cūrṇaṃ nihanti sama-śarkaram
prasekā-ruci-hṛt-pārśva-kāsa-śvāsa-galāmayān |
yavānī-tintiḍīkāmla-vetasauṣadha-dāḍimam
kṛtvā kolaṃ ca karṣāṃśaṃ sitāyāś ca catuḥ-palam |
dhānya-sauvarcalājājī-varāṅgaṃ cārdha-kārṣikam
pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca |
cūrṇam etat paraṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi hinasti ca
5.57cv tac-cūrṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ
vibandha-kāsa-hṛt-pārśva-plīhārśo-grahaṇī-gadān |
tālīśa-pattraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā
yathottaraṃ bhāga-vṛddhyā tvag-ele cārdha-bhāgike |
tad rucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭa-guṇa-śarkaram
5.59av yathottaraṃ bhāga-vṛddhās 5.59cv tad dravyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ
kāsa-śvāsā-ruci-cchardi-plīha-hṛt-pārśva-śūla-nut |
pāṇḍu-jvarātisāra-ghnaṃ mūḍha-vātānulomanam
arkāmṛtā-kṣāra-jale śarvarīm uṣitair yavaiḥ |
praseke kalpitān saktūn bhakṣyāṃś cādyād balī vamet
5.61av arkāmṛtā-kṣīra-jale
kaṭu-tiktais tathā śūlyaṃ bhakṣayej jāṅgalaṃ palam |
śuṣkāṃś ca bhakṣyān su-laghūṃś caṇakādi-rasānupaḥ
śleṣmaṇo 'ti-prasekena vāyuḥ śleṣmāṇam asyati |
kapha-prasekaṃ taṃ vidvān snigdhoṣṇair eva nirjayet
5.63dv snigdhoṣṇenaiva nirjayet
pīnase 'pi kramam imaṃ vamathau ca prayojayet |
viśeṣāt pīnase 'bhyaṅgān snehān svedāṃś ca śīlayet
5.64av pīnase ca kramam imaṃ
snigdhān utkārikā-piṇḍaiḥ śiraḥ-pārśva-galādiṣu |
lavaṇāmla-kaṭūṣṇāṃś ca rasān snehopasaṃhitān
śiro-'ṃsa-pārśva-śūleṣu yathā-doṣa-vidhiṃ caret |
audakānūpa-piśitair upanāhāḥ su-saṃskṛtāḥ
tatreṣṭāḥ sa-catuḥ-snehā doṣa-saṃsarga iṣyate |
pralepo nata-yaṣṭy-āhva-śatāhvā-kuṣṭha-candanaiḥ
balā-rāsnā-tilais tad-vat sa-sarpir-madhukotpalaiḥ |
punarnavā-kṛṣṇagandhā-balā-vīrā-vidāribhiḥ
nāvanaṃ dhūma-pānāni snehāś cauttarabhaktikāḥ |
tailāny abhyaṅga-yogīni vasti-karma tathā param
śṛṅgādyair vā yathā-doṣaṃ duṣṭam eṣāṃ hared asṛk |
pradehaḥ sa-ghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīra-candanaiḥ
dūrvā-madhuka-mañjiṣṭhā-kesarair vā ghṛtāplutaiḥ |
vaṭādi-siddha-tailena śata-dhautena sarpiṣā
abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaś ca madhukāmbunā |
prāyeṇopahatāgni-tvāt sa-piccham atisāryate
tasyātīsāra-grahaṇī-vihitaṃ hitam auṣadham |
purīṣaṃ yatnato rakṣec chuṣyato rāja-yakṣmiṇaḥ
sarva-dhātu-kṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍ-balam |
māṃsam evāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato 'nu ca
a-vidhārita-vegasya yakṣmā na labhate 'ntaram |
surāṃ sa-maṇḍāṃ mārdvīkam ariṣṭān sīdhu-mādhavān
5.75dv ariṣṭaṃ sīdhu-mādhavān
yathārham anu-pānārthaṃ piben māṃsāni bhakṣayan |
sroto-vibandha-mokṣārthaṃ balaujaḥ-puṣṭaye ca tat
sneha-kṣīrāmbu-koṣṭheṣu sv-abhyaktam avagāhayet |
uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehair bhūyo 'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ
5.77cv uttīrṇaṃ miśraka-snehair
mṛdnīyāt sukham āsīnaṃ sukhaṃ codvartayet param |
jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sa-punarnavām
aśvagandhām apāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām |
vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulān atasī-phalam
māṣāṃs tilāṃś ca kiṇvaṃ ca sarvam eka-tra cūrṇayet |
yava-cūrṇaṃ tri-guṇitaṃ dadhnā yuktaṃ sa-mākṣikam
etad udvartanaṃ kāryaṃ puṣṭi-varṇa-bala-pradam |
gaura-sarṣapa-kalkena snānīyauṣadhibhiś ca saḥ
5.81av etad utsādanaṃ kāryaṃ 5.81dv snānair auṣadhibhiś ca saḥ
snāyād ṛtu-sukhais toyair jīvanīyopasādhitaiḥ |
gandha-mālyādikāṃ bhūṣām a-lakṣmī-nāśanīṃ bhajet
5.82cv gandha-mālyādikair bhūṣām
suhṛdāṃ darśanaṃ gīta-vāditrotsava-saṃśrutiḥ |
vastayaḥ kṣīra-sarpīṃṣi madya-māṃsa-su-śīla-tā
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0