અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 58

5.83દ્વ્ મદ્યં માંસં સુ-શીલ-તા
દૈવ-વ્યપાશ્રયં તત્ તદ્ અથર્વોક્તં ચ પૂજિતમ્ ॥ 83ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
આમાશયોત્ક્લેશ-ભવાઃ પ્રાયશ્ છર્દ્યો હિતં તતઃ ।
લઙ્ઘનં પ્રાગ્ ઋતે વાયોર્ વમનં તત્ર યોજયેત્

6.1બ્વ્ પ્રાયશ્ છર્દ્યો હિતં મતમ્
બલિનો બહુ-દોષસ્ય વમતઃ પ્રતતં બહુ ।
તતો વિરેકં ક્રમ-શો હૃદ્યં મદ્યૈઃ ફલામ્બુભિઃ

ક્ષીરૈર્ વા સહ સ હ્ય્ ઊર્ધ્વં ગતં દોષં નયત્ય્ અધઃ ।
શમનં ચૌષધં રૂક્ષ-દુર્-બલસ્ય તદ્ એવ તુ

પરિશુષ્કં પ્રિયં સાત્મ્યમ્ અન્નં લઘુ ચ શસ્યતે ।
ઉપવાસસ્ તથા યૂષા રસાઃ કામ્બલિકાઃ ખલાઃ

શાકાનિ લેહા ભોજ્યાનિ રાગ-ષાડવ-પાનકાઃ ।
ભક્ષ્યાઃ શુષ્કા વિચિત્રાશ્ ચ ફલાનિ સ્નાન-ઘર્ષણમ્

ગન્ધાઃ સુ-ગન્ધયો ગન્ધ-ફલ-પુષ્પાન્ન-પાન-જાઃ ।
ભુક્ત-માત્રસ્ય સહસા મુખે શીતામ્બુ-સેચનમ્

હન્તિ મારુત-જાં છર્દિં સર્પિઃ પીતં સ-સૈન્ધવમ્ ।
કિઞ્-ચિદ્-ઉષ્ણં વિશેષેણ સ-કાસ-હૃદય-દ્રવામ્

વ્યોષ-ત્રિ-લવણાઢ્યં વા સિદ્ધં વા દાડિમામ્બુના ।
સ-શુણ્ઠી-દધિ-ધાન્યેન શૃતં તુલ્યામ્બુ વા પયઃ

6.8દ્વ્ શૃતં તુલ્યામ્બુના પયઃ 6.8દ્વ્ પીતં તુલ્યામ્બુના પયઃ
વ્યક્ત-સૈન્ધવ-સર્પિર્ વા ફલામ્લો વૈષ્કિરો રસઃ ।
સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં શુણ્ઠી-દધિ-દાડિમ-સાધિતમ્

કોષ્ણં સ-લવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહ-વિરેચનમ્ ।
પિત્ત-જાયાં વિરેકાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુ-સ્વ-રસૈસ્ ત્રિવૃત્

સર્પિર્ વા તૈલ્વકં યોજ્યં વૃદ્ધં ચ શ્લેષ્મ-ધામ-ગમ્ ।
ઊર્ધ્વમ્ એવ હરેત્ પિત્તં સ્વાદુ-તિક્તૈર્ વિશુદ્ધિ-માન્

પિબેન્ મન્થં યવાગૂં વા લાજૈઃ સ-મધુ-શર્કરામ્ ।
મુદ્ગ-જાઙ્ગલ-જૈર્ અદ્યાદ્ વ્યઞ્જનૈઃ શાલિ-ષષ્ટિકમ્

6.12બ્વ્ લાજૈઃ સ-મધુ-શર્કરૈઃ
મૃદ્-ભૃષ્ટ-લોષ્ટ-પ્રભવં સુ-શીતં સલિલં પિબેત્ ।
મુદ્ગોશીર-કણા-ધાન્યૈઃ સહ વા સંસ્થિતં નિશામ્

દ્રાક્ષા-રસં રસં વેક્ષોર્ ગુડૂચ્ય્-અમ્બુ પયો ઽપિ વા ।
જમ્બ્વ્-આમ્ર-પલ્લવોશીર-વટ-શુઙ્ગાવરોહ-જઃ

6.14અવ્ દ્રાક્ષા-રસં રસં ચેક્ષોર્ 6.14દ્વ્ -વટ-શૃઙ્ગાવરોહ-જઃ
ક્વાથઃ ક્ષૌદ્ર-યુતઃ પીતઃ શીતો વા વિનિયચ્છતિ ।
છર્દિં જ્વરમ્ અતીસારં મૂર્છાં તૃષ્ણાં ચ દુર્-જયામ્

ધાત્રી-રસેન વા શીતં પિબેન્ મુદ્ગ-દલામ્બુ વા ।
કોલ-મજ્જ-સિતા-લાજા-મક્ષિકા-વિટ્-કણાઞ્જનમ્

6.16ચ્વ્ કોલ-મજ્જ-સિતા-લાક્ષા- 6.16દ્વ્ -મક્ષિકા-વિટ્-રસાઞ્જનમ્
લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા ।
કફ-જાયાં વમેન્ નિમ્બ-કૃષ્ણા-પિણ્ડીત-સર્ષપૈઃ

યુક્તેન કોષ્ણ-તોયેન દુર્-બલં ચોપવાસયેત્ ।
આરગ્વધાદિ-નિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્ર-યુતં પિબેત્

6.18ચ્વ્ આરગ્વધાદેર્ નિર્યૂહં
મન્થાન્ યવૈર્ વા બહુ-શશ્ છર્દિ-ઘ્નૌષધ-ભાવિતૈઃ ।
કફ-ઘ્નમ્ અન્નં હૃદ્યં ચ રાગાઃ સાર્જક-ભૂસ્તૃણાઃ

લીઢં મનઃશિલા-કૃષ્ણા-મરિચં બીજપૂરકાત્ ।
સ્વ-રસેન કપિત્થસ્ય સ-ક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્

ખાદેત્ કપિત્થં સ-વ્યોષં મધુના વા દુરાલભામ્ ।
લિહ્યાન્ મરિચ-ચોચૈલા-ગો-શકૃદ્-રસ-માક્ષિકમ્

અનુકૂલોપચારેણ યાતિ દ્વિષ્ટાર્થ-જા શમમ્ ।
કૃમિ-જા કૃમિ-હૃદ્-રોગ-ગદિતૈશ્ ચ ભિષગ્-જિતૈઃ

યથા-સ્વં પરિશેષાશ્ ચ તત્-કૃતાશ્ ચ તથામયાઃ ॥ 22ઊઅબ્ ॥
છર્દિ-પ્રસઙ્ગેન હિ માતરિશ્વા ધાતુ-ક્ષયાત્ કોપમ્ ઉપૈત્ય્ અવશ્યમ્ ।
કુર્યાદ્ અતો ઽસ્મિન્ વમનાતિ-યોગ-પ્રોક્તં વિધિં સ્તમ્ભન-બૃંહણીયમ્

6.23ચ્વ્ કુર્યાદ્ અતો ઽસ્મિન્ વમનાતિ-યોગે 6.23દ્વ્ પ્રોક્તં વિધિં
સ્તમ્ભન-બૃંહણીયમ્
સર્પિર્-ગુડા માંસ-રસા ઘૃતાનિ કલ્યાણક-ત્ર્ય્-ઊષણ-જીવનાનિ ।
પયાંસિ પથ્યોપહિતાનિ લેહાશ્ છર્દિં પ્રસક્તાં પ્રશમં નયન્તિ

6.24અવ્ સર્પિર્ ગુડો માંસ-રસા ઘૃતાનિ
ઇતિ છર્દિ-ચિકિત્સિતમ્ અથ હૃદ્-રોગ-ચિકિત્સિતમ્ ॥ 24+1 ॥
હૃદ્-રોગે વાત-જે તૈલં મસ્તુ-સૌવીર-તક્ર-વત્

તૈલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સ-મૂત્રામ્લં તથા-ગુણમ્

પિબેત્ સુખોષ્ણં સ-વિડં ગુલ્માનાહાર્તિ-જિચ્ ચ તત્ ।
તૈલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સ-મૂત્રામ્લં તથા-ગુણમ્

બિલ્વં રાસ્નાં યવાન્ કોલં દેવદારું પુનર્નવામ્ ।
કુલત્થાન્ પઞ્ચ-મૂલં ચ પક્ત્વા તસ્મિન્ પચેજ્ જલે

તૈલં તન્ નાવને પાને વસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્ ।
શુણ્ઠી-વયઃસ્થા-લવણ-કાયસ્થા-હિઙ્ગુ-પૌષ્કરૈઃ

6.28ચ્વ્ શુણ્ઠી-કયસ્થા-લવણ- 6.28ચ્વ્ -વયઃસ્થા-હિઙ્ગુ-પૌષ્કરૈઃ
પથ્યયા ચ શૃતં પાર્શ્વ-હૃદ્-રુજા-ગુલ્મ-જિદ્ ઘૃતમ્ ।
સૌવર્ચલસ્ય દ્વિ-પલે પથ્યા-પઞ્ચાશદ્-અન્વિતે

ઘૃતસ્ય સાધિતઃ પ્રસ્થો હૃદ્-રોગ-શ્વાસ-ગુલ્મ-જિત્ ।
દાડિમં કૃષ્ણ-લવણં શુણ્ઠી-હિઙ્ગ્વ્-અમ્લ-વેતસમ્

6.30બ્વ્ હૃદ્-રોગ-શ્વાસ-ગુલ્મ-હૃત્ 6.30દ્વ્ શુણ્ઠી હિઙ્ગ્વ્ અમ્લ-વેતસઃ
અપતન્ત્રક-હૃદ્-રોગ-શ્વાસ-ઘ્નં ચૂર્ણમ્ ઉત્તમમ્ ।
પુષ્કરાહ્વ-શઠી-શુણ્ઠી-બીજપૂર-જટાભયાઃ

પીતાઃ કલ્કી-કૃતાઃ ક્ષાર-ઘૃતામ્લ-લવણૈર્ યુતાઃ ।
વિકર્તિકા-શૂલ-હરાઃ ક્વાથઃ કોષ્ણશ્ ચ તદ્-ગુણઃ

યવાની-લવણ-ક્ષાર-વચાજાજ્ય્-ઔષધૈઃ કૃતઃ ।
સ-પૂતિદારુ-બીજાહ્વ-પલાશ-શઠિ-પૌષ્કરૈઃ

6.33ચ્વ્ સ પૂતિદારુ-બીજાહ્વ- 6.33દ્વ્ -વિજયા-શઠિ-પૌષ્કરૈઃ
યવ-ક્ષારો યવાની ચ પિબેદ્ ઉષ્ણેન વારિણા ।
એતેન વાત-જં શૂલં ગુલ્મં ચૈવ ચિરોત્થિતમ્ ॥ 33+(1) ॥
ભિદ્યતે સપ્ત-રાત્રેણ પવનેન યથા ઘનઃ ॥ 33+(1ઊ)અબ્ ॥
પઞ્ચ-કોલ-શઠી-પથ્યા-ગુડ-બીજાહ્વ-પૌષ્કરમ્ ।
વારુણી-કલ્કિતં ભૃષ્ટં યમકે લવણાન્વિતમ્

હૃત્-પાર્શ્વ-યોનિ-શૂલેષુ ખાદેદ્ ગુલ્મોદરેષુ ચ ।
સ્નિગ્ધાશ્ ચેહ હિતાઃ સ્વેદાઃ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ ચ

6.35દ્વ્ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ તુ
લઘુના પઞ્ચ-મૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલમ્ ।
વારુણી-દધિ-મણ્ડં વા ધાન્યામ્લં વા પિબેત્ તૃષિ

6.36ચ્વ્ વારુણીં દધિ-મણ્ડં વા
સાયામ-સ્તમ્ભ-શૂલામે હૃદિ મારુત-દૂષિતે ।
ક્રિયૈષા સ-દ્રવાયામ-પ્રમોહે તુ હિતા રસાઃ

સ્નેહાઢ્યાસ્ તિત્તિરિ-ક્રૌઞ્ચ-શિખિ-વર્તક-દક્ષ-જાઃ ।
બલા-તૈલં સ-હૃદ્-રોગઃ પિબેદ્ વા સુ-કુમારકમ્

6.38અવ્ સ્નેહાદ્યાસ્ તિત્તિરિ-ક્રૌઞ્ચ-
યષ્ટ્ય્-આહ્વ-શત-પાકં વા મહા-સ્નેહં તથોત્તમમ્ ।
રાસ્ના-જીવક-જીવન્તી-બલા-વ્યાઘ્રી-પુનર્નવૈઃ

ભાર્ગી-સ્થિરા-વચા-વ્યોષૈર્ મહા-સ્નેહં વિપાચયેત્ ।
દધિ-પાદં તથામ્લૈશ્ ચ લાભતઃ સ નિષેવિતઃ

તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાત-હૃદ્-રોગ-નાશનઃ ।
દીપ્તે ઽગ્નૌ સ-દ્રવાયામે હૃદ્-રોગે વાતિકે હિતમ્

ક્ષીરં દધિ ગુડઃ સર્પિર્ ઔદકાનૂપમ્ આમિષમ્ ।
એતાન્ય્ એવ ચ વર્જ્યાનિ હૃદ્-રોગેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપિ

શેષેષુ સ્તમ્ભ-જાડ્યામ-સંયુક્તે ઽપિ ચ વાતિકે ।
કફાનુબન્ધે તસ્મિંસ્ તુ રૂક્ષોષ્ણામ્ આચરેત્ ક્રિયામ્

પૈત્તે દ્રાક્ષેક્ષુ-નિર્યાસ-સિતા-ક્ષૌદ્ર-પરૂષકૈઃ ।
યુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્ ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્ત-હા

6.44ચ્વ્ યુક્તો વિરેચો હૃદ્યઃ સ્યાત્
ક્ષત-પિત્ત-જ્વરોક્તં ચ બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્ ।
કટ્વી-મધુક-કલ્કં ચ પિબેત્ સ-સિતમ્ અમ્ભસા

શ્રેયસી-શર્કરા-દ્રાક્ષા-જીવકર્ષભકોત્પલૈઃ ।
બલા-ખર્જૂર-કાકોલી-મેદા-યુગ્મૈશ્ ચ સાધિતમ્

સ-ક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ પિત્ત-હૃદ્-રોગ-નાશનમ્ ।
પ્રપૌણ્ડરીક-મધુક-બિસ-ગ્રન્થિ-કસેરુકાઃ

સ-શુણ્ઠી-શૈવલાસ્ તાભિઃ સ-ક્ષીરં વિપચેદ્ ઘૃતમ્ ।
શીતં સ-મધુ તચ્ ચેષ્ટં સ્વાદુ-વર્ગ-કૃતં ચ યત્

વસ્તિં ચ દદ્યાત્ સ-ક્ષૌદ્રં તૈલં મધુક-સાધિતમ્ ।
કફોદ્ભવે વમેત્ સ્વિન્નઃ પિચુમન્દ-વચામ્ભસા

6.49અવ્ વસ્તિં ચ દદ્યાત્ સ-ક્ષૌદ્ર- 6.49બ્વ્ -તૈલં મધુક-સાધિતમ્ 6.49દ્વ્
પિચુમન્દ-વચામ્બુના
કુલત્થ-ધન્વોત્થ-રસ-તીક્ષ્ણ-મદ્ય-યવાશનઃ ।
પિબેચ્ ચૂર્ણં વચા-હિઙ્ગુ-લવણ-દ્વય-નાગરાત્

સૈલા-યવાનક-કણા-યવ-ક્ષારાત્ સુખામ્બુના ।
ફલ-ધાન્યામ્લ-કૌલત્થ-યૂષ-મૂત્રાસવૈસ્ તથા

6.51અવ્ સૈલા-યવાનિક-કણા-
પુષ્કરાહ્વાભયા-શુણ્ઠી-શઠી-રાસ્ના-વચા-કણાત્ ।
ક્વાથં તથાભયા-શુણ્ઠી-માદ્રી-પીતદ્રુ-કટ્ફલાત્

6.52બ્ચ્ -શઠી-રાસ્ના-વચા-કણા- 6.52ચ્ચ્ -ક્વાથં તથાભયા-શુણ્ઠી-
ક્વાથે રોહીતકાશ્વત્થ-ખદિરોદુમ્બરાર્જુને ।
સ-પલાશ-વટે વ્યોષ-ત્રિવૃચ્-ચૂર્ણાન્વિતે કૃતઃ

સુખોદકાનુ-પાનશ્ ચ લેહઃ કફ-વિકાર-હા ।
શ્લેષ્મ-ગુલ્મોદિતાજ્યાનિ ક્ષારાંશ્ ચ વિવિધાન્ પિબેત્

6.54અવ્ સુખોદકાનુ-પાનસ્ય
પ્રયોજયેચ્ છિલાહ્વં વા બ્રાહ્મં વાત્ર રસાયનમ્ ।
તથામલક-લેહં વા પ્રાશં વાગસ્ત્ય-નિર્મિતમ્

6.55બ્વ્ બ્રાહ્મં ચાત્ર રસાયનમ્ 6.55દ્વ્ પ્રાશ્યં વાગસ્ત્ય-નિર્મિતમ્ 6.55દ્વ્
પ્રાશ્યં ચાગસ્ત્ય-નિર્મિતમ્
સ્યાચ્ છૂલં યસ્ય ભુક્તે ઽતિ જીર્યત્ય્ અલ્પં જરાં ગતે ।
શામ્યેત્ સ કુષ્ઠ-કૃમિજિલ્-લવણ-દ્વય-તિલ્વકૈઃ

6.56અવ્ સ્યાચ્ છૂલં યસ્ય ભુક્તે ઽન્ને
સ-દેવદાર્વ્-અતિવિષૈશ્ ચૂર્ણમ્ ઉષ્ણામ્બુના પિબેત્ ।
યસ્ય જીર્ણે ઽધિકં સ્નેહૈઃ સ વિરેચ્યઃ ફલૈઃ પુનઃ

જીર્યત્ય્ અન્ને તથા મૂલૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ શૂલે સદાધિકે ।
પ્રાયો ઽનિલો રુદ્ધ-ગતિઃ કુપ્યત્ય્ આમાશયે ગતઃ

6.58દ્વ્ કુપ્યત્ય્ આમાશયે તતઃ 6.58દ્વ્ કુપ્યત્ય્ આમાશયે યતઃ
તસ્યાનુલોમનં કાર્યં શુદ્ધિ-લઙ્ઘન-પાચનૈઃ ।
કૃમિ-ઘ્નમ્ ઔષધં સર્વં કૃમિ-જે હૃદયામયે

6.59દ્વ્ કૃમિ-જે ચ હૃદ્-આમયે
તૃષ્ણાસુ વાત-પિત્ત-ઘ્નો વિધિઃ પ્રાયેણ શસ્યતે ।
સર્વાસુ શીતો બાહ્યાન્તસ્ તથા શમન-શોધનઃ

6.60બ્વ્ વિધિઃ પ્રાયેણ યુજ્યતે 6.60દ્વ્ તથા શમન-શોધનમ્
દિવ્યામ્બુ શીતં સ-ક્ષૌદ્રં તદ્-વદ્ ભૌમં ચ તદ્-ગુણમ્ ।
નિર્વાપિતં તપ્ત-લોષ્ટ-કપાલ-સિકતાદિભિઃ

સ-શર્કરં વા ક્વથિતં પઞ્ચ-મૂલેન વા જલમ્ ।
દર્ભ-પૂર્વેણ મન્થશ્ ચ પ્રશસ્તો લાજ-સક્તુભિઃ

વાટ્યશ્ ચામ-યવૈઃ શીતઃ શર્કરા-માક્ષિકાન્વિતઃ ।
યવાગૂઃ શાલિભિસ્ તદ્-વત્ કોદ્રવૈશ્ ચ ચિરન્-તનૈઃ

શીતેન શીત-વીર્યૈશ્ ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનમ્ ।
હિમામ્બુ-પરિષિક્તસ્ય પયસા સ-સિતા-મધુ

રસૈશ્ ચાન્-અમ્લ-લવણૈર્ જાઙ્ગલૈર્ ઘૃત-ભર્જિતૈઃ ।
મુદ્ગાદીનાં તથા યૂષૈર્ જીવનીય-રસાન્વિતૈઃ

6.65અવ્ રસૈશ્ ચાન્-અલ્પ-લવણૈર્
નસ્યં ક્ષીર-ઘૃતં સિદ્ધં શીતૈર્ ઇક્ષોસ્ તથા રસઃ ।
નિર્વાપણાશ્ ચ ગણ્ડૂષાઃ સૂત્ર-સ્થાનોદિતા હિતાઃ

6.66બ્વ્ શીતૈર્ ઇક્ષોસ્ તથા રસૈઃ 6.66બ્વ્ શીતૈર્ ઇક્ષોસ્ તથા રસે
દાહ-જ્વરોક્તા લેપાદ્યા નિરીહ-ત્વં મનો-રતિઃ ।
મહા-સરિદ્-ધ્રદાદીનાં દર્શન-સ્મરણાનિ ચ

6.67દ્વ્ દર્શન-સ્મરણાદિ ચ
તૃષ્ણાયાં પવનોત્થાયાં સ-ગુડં દધિ શસ્યતે ।
રસાશ્ ચ બૃંહણાઃ શીતા વિદાર્ય્-આદિ-ગણામ્બુ ચ

6.68દ્વ્ વિદાર્ય્-આદિ-ગણામ્બુ વા
પિત્ત-જાયાં સિતા-યુક્તઃ પક્વોદુમ્બર-જો રસઃ ।
તત્-ક્વાથો વા હિમસ્ તદ્-વચ્ છારિવાદિ-ગણામ્બુ વા

તદ્-વિધૈશ્ ચ ગણૈઃ શીત-કષાયાન્ સ-સિતા-મધૂન્ ।
મધુરૈર્ ઔષધૈસ્ તદ્-વત્ ક્ષીરિ-વૃક્ષૈશ્ ચ કલ્પિતાન્

બીજપૂરક-મૃદ્વીકા-વટ-વેતસ-પલ્લવાન્ ।
મૂલાનિ કુશ-કાશાનાં યષ્ટ્ય્-આહ્વં ચ જલે શૃતમ્

જ્વરોદિતં વા દ્રાક્ષાદિ પઞ્ચ-સારામ્બુ વા પિબેત્ ।
કફોદ્ભવાયાં વમનં નિમ્બ-પ્રસવ-વારિણા

બિલ્વાઢકી-પઞ્ચ-કોલ-દર્ભ-પઞ્ચક-સાધિતમ્ ।
જલં પિબેદ્ રજન્યા વા સિદ્ધં સ-ક્ષૌદ્ર-શર્કરમ્

6.73બ્વ્ -દર્ભ-કચ્છક-સાધિતમ્ 6.73ચ્વ્ જલં પિબેદ્ રજન્યાં વા
મુદ્ગ-યૂષં ચ સ-વ્યોષ-પટોલી-નિમ્બ-પલ્લવમ્ ।
યવાન્નં તીક્ષ્ણ-કવડ-નસ્ય-લેહાંશ્ ચ શીલયેત્

સર્વૈર્ આમાચ્ ચ તદ્ ધન્ત્રી ક્રિયેષ્ટા વમનં તથા ।
ત્ર્ય્-ઊષણારુષ્કર-વચા-ફલામ્લોષ્ણામ્બુ-મસ્તુભિઃ

અન્નાત્યયાન્ મણ્ડમ્ ઉષ્ણં હિમં મન્થં ચ કાલ-વિત્ ।
તૃષિ શ્રમાન્ માંસ-રસં મન્થં વા સ-સિતં પિબેત્

6.76દ્વ્ મદ્યં વા સ-સિતં પિબેત્
આતપાત્ સ-સિતં મન્થં યવ-કોલ-જ-સક્તુભિઃ ।
સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાનિ લિમ્પેચ્ ચ તિલ-પિણ્યાક-કાઞ્જિકૈઃ

શીત-સ્નાનાચ્ ચ મદ્યામ્બુ પિબેત્ તૃણ્-માન્ ગુડામ્બુ વા ।
મદ્યાદ્ અર્ધ-જલં મદ્યં સ્નાતો ઽમ્લ-લવણૈર્ યુતમ્

6.78અવ્ શીત-સ્નાનાત્ તુ મદ્યામ્બુ 6.78બ્વ્ પિબેત્ તૃડ્-વાન્ ગુડામ્બુ વા 6.78દ્વ્
સ્નાતો ઽમ્લ-લવણાયુતમ્
સ્નેહ-તીક્ષ્ણ-તરાગ્નિસ્ તુ સ્વ-ભાવ-શિશિરં જલમ્ ।
સ્નેહાદ્ ઉષ્ણામ્બ્વ્ અ-જીર્ણાત્ તુ જીર્ણાન્ મણ્ડં પિપાસિતઃ

6.79અવ્ સ્નેહાત્ તીક્ષ્ણ-તરાગ્નિસ્ તુ
પિબેત્ સ્નિગ્ધાન્ન-તૃષિતો હિમ-સ્પર્ધિ ગુડોદકમ્ ।
ગુર્વ્-આદ્ય્-અન્નેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તદ્ ઉલ્લિખેત્

ક્ષય-જાયાં ક્ષય-હિતં સર્વં બૃંહણમ્ ઔષધમ્ ।
કૃશ-દુર્-બલ-રૂક્ષાણાં ક્ષીરં છાગો રસો ઽથ-વા

ક્ષીરં ચ સોર્ધ્વ-વાતાયાં ક્ષય-કાસ-હરૈઃ શૃતમ્ ।
રોગોપસર્ગાજ્ જાતાયાં ધાન્યામ્બુ સ-સિતા-મધુ

6.82ચ્વ્ રોગોપસર્ગ-જાતાયાં
પાને પ્રશસ્તં સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્ય્-અપેક્ષયા ।
તૃષ્યન્ પૂર્વામય-ક્ષીણો ન લભેત જલં યદિ

6.83ચ્વ્ તૃષ્ણન્ પૂર્વામય-ક્ષીણો 6.83ચ્ચ્ તૃષ્ણક્ પૂર્વામય-ક્ષીણો
મરણં દીર્ઘ-રોગં વા પ્રાપ્નુયાત્ ત્વરિતં તતઃ ।
સાત્મ્યાન્ન-પાન-ભૈષજ્યૈસ્ તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્ પુરા