અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 57

4.59બ્વ્ ભૃશો ઽ-શક્યશ્ ચ કર્શને
કાસ-શ્વાસ-ક્ષય-ચ્છર્દિ-હિધ્માશ્ ચાન્યો-ઽન્ય-ભેષજૈઃ ॥ 59ઊઅબ્ ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
બલિનો બહુ-દોષસ્ય સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નસ્ય શોધનમ્ ।
ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્ સ-સ્નેહં યન્ ન કર્શનમ્

5.1દ્વ્ સ-સ્નેહં યન્ ન કર્ષણમ્
પયસા ફલ-યુક્તેન મધુરેણ રસેન વા ।
સર્પિષ્-મત્યા યવાગ્વા વા વમન-દ્રવ્ય-સિદ્ધયા

વમેદ્ વિરેચનં દદ્યાત્ ત્રિવૃચ્-છ્યામા-નૃપદ્રુમાન્ ।
શર્કરા-મધુ-સર્પિર્ભિઃ પયસા તર્પણેન વા

દ્રાક્ષા-વિદારી-કાશ્મર્ય-માંસાનાં વા રસૈર્ યુતાન્ ।
શુદ્ધ-કોષ્ઠસ્ય યુઞ્જીત વિધિં બૃંહણ-દીપનમ્

5.4બ્વ્ -માંસાનાં વા રસૈર્ યુતમ્
હૃદ્યાનિ ચાન્ન-પાનાનિ વાત-ઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ ।
શાલિ-ષષ્ટિક-ગોધૂમ-યવ-મુદ્ગં સમોષિતમ્

લઘુમ્ અ-ચ્યુત-વીર્યં ચ સુ-જરં બલ-કૃચ્ ચ યત્ ॥ 5+(1)અબ્ ॥
5.5+(1)અવ્ લઘું ચા-ચ્યુત-વીર્યં ચ 5.5+(1)અવ્ લઘુમ્ અદ્ભુત-વીર્યં ચ
આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં ક્રવ્યાન્-માંસં ચ શોષ-જિત્ ।
કાકોલૂક-વૃક-દ્વીપિ-ગવાશ્વ-નકુલોરગમ્

ગૃધ્ર-ભાસ-ખરોષ્ટ્રં ચ હિતં છદ્મોપસંહિતમ્ ।
જ્ઞાતં જુગુપ્સિતં તદ્ ધિ ચ્છર્દિષે ન બલૌજસે

5.7અવ્ ગૃધ્ર-ચાષ-ખરોષ્ટ્રં ચ
મૃગાદ્યાઃ પિત્ત-કફયોઃ પવને પ્રસહાદયઃ ।
વેસવારી-કૃતાઃ પથ્યા રસાદિષુ ચ કલ્પિતાઃ

ભૃષ્ટાઃ સર્ષપ-તૈલેન સર્પિષા વા યથા-યથમ્ ।
રસિકા મૃદવઃ સ્નિગ્ધાઃ પટુ-દ્રવ્યાભિસંસ્કૃતાઃ

હિતા મૌલક-કૌલત્થાસ્ તદ્-વદ્ યૂષાશ્ ચ સાધિતાઃ ।
સ-પિપ્પલીકં સ-યવં સ-કુલત્થં સ-નાગરમ્

સ-દાડિમં સામલકં સ્નિગ્ધમ્ આજં રસં પિબેત્ ।
તેન ષડ્ વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ

5.11બ્વ્ સ્નિગ્ધમ્ આજ-રસં પિબેત્
પિબેચ્ ચ સુ-તરાં મદ્યં જીર્ણં સ્રોતો-વિશોધનમ્ ।
પિત્તાદિષુ વિશેષેણ મધ્વ્-અરિષ્ટાચ્છ-વારુણીઃ

5.12દ્વ્ મધ્વ્-અરિષ્ટં ચ વારુણીમ્
સિદ્ધં વા પઞ્ચ-મૂલેન તામલક્યાથ-વા જલમ્ ।
પર્ણિનીભિશ્ ચતસૃભિર્ ધાન્ય-નાગરકેણ વા

કલ્પયેચ્ ચાનુકૂલો ઽસ્ય તેનાન્નં શુચિ યત્ન-વાન્ ।
દશ-મૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસ-રસેન વા

બલા-ગર્ભં ઘૃતં યોજ્યં ક્રવ્યાન્-માંસ-રસેન વા ।
સ-ક્ષૌદ્રં પયસા સિદ્ધં સર્પિર્ દશ-ગુણેન વા

જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ ।
પુષ્કરાહ્વં શઠીં કૃષ્ણાં વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્

5.16દ્વ્ વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલાઃ
નીલોત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્ ।
કલ્કી-કૃત્ય ઘૃતં પક્વં રોગ-રાજ-હરં પરમ્

ઘૃતં ખર્જૂર-મૃદ્વીકા-મધુકૈઃ સ-પરૂષકૈઃ ।
સ-પિપ્પલીકં વૈસ્વર્ય-કાસ-શ્વાસ-જ્વરાપહમ્

દશ-મૂલ-શૃતાત્ ક્ષીરાત્ સર્પિર્ યદ્ ઉદિયાન્ નવમ્ ।
સ-પિપ્પલીકં સ-ક્ષૌદ્રં તત્ પરં સ્વર-બોધનમ્

શિરઃ-પાર્શ્વાંસ-શૂલ-ઘ્નં કાસ-શ્વાસ-જ્વરાપહમ્ ।
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચ-મૂલૈર્ વા શૃતાદ્ યદ્ ઉદિયાદ્ ઘૃતમ્

પઞ્ચાનાં પઞ્ચ-મૂલાનાં રસે ક્ષીર-ચતુર્-ગુણે ।
સિદ્ધં સર્પિર્ જયત્ય્ એતદ્ યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્

5.21દ્વ્ યક્ષ્મિણઃ સપ્તકં બલમ્
પઞ્ચ-કોલ-યવ-ક્ષાર-ષટ્-પલેન પચેદ્ ઘૃતમ્ ।
પ્રસ્થોન્મિતં તુલ્ય-પયઃ સ્રોતસાં તદ્ વિશોધનમ્

ગુલ્મ-જ્વરોદર-પ્લીહ-ગ્રહણી-પાણ્ડુ-પીનસાન્ ।
શ્વાસ-કાસાગ્નિ-સદન-શ્વયથૂર્ધ્વાનિલાઞ્ જયેત્

રાસ્ના-બલા-ગોક્ષુરક-સ્થિરા-વર્ષાભુ-વારિણિ ।
જીવન્તી-પિપ્પલી-ગર્ભં સ-ક્ષીરં શોષ-જિદ્ ઘૃતમ્

અશ્વગન્ધા-શૃતાત્ ક્ષીરાદ્ ઘૃતં ચ સ-સિતા-પયઃ ।
સાધારણામિષ-તુલાં તોય-દ્રોણ-દ્વયે પચેત્

તેનાષ્ટ-ભાગ-શેષેણ જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ ।
સાધયેત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થં વાત-પિત્તામયાપહમ્

માંસ-સર્પિર્ ઇદમ્ પીતં યુક્તં માંસ-રસેન વા ।
કાસ-શ્વાસ-સ્વર-ભ્રંશ-શોષ-હૃત્-પાર્શ્વ-શૂલ-જિત્

5.27બ્વ્ યુક્તં માંસ-રસેષુ વા
એલાજમોદા-ત્રિ-ફલા-સૌરાષ્ટ્રી-વ્યોષ-ચિત્રકાન્ ।
સારાન્ અરિષ્ટ-ગાયત્રી-શાલ-બીજક-સંભવાન્

ભલ્લાતકં વિડઙ્ગં ચ પૃથગ્ અષ્ટ-પલોન્મિતમ્ ।
સલિલે ષો-ડશ-ગુણે ષો-ડશાંશ-સ્થિતં પચેત્

પુનસ્ તેન ઘૃત-પ્રસ્થં સિદ્ધે ચાસ્મિન્ પલાનિ ષટ્ ।
તવક્ષીર્યાઃ ક્ષિપેત્ ત્રિંશત્ સિતાયા દ્વિ-ગુણં મધુ

ઘૃતાત્ ત્રિ-જાતાત્ ત્રિ-પલં તતો લીઢં ખજાહતમ્ ।
પયો-ઽનુ-પાનં તત્ પ્રાહ્ણે રસાયનમ્ અ-યન્ત્રણમ્

મેધ્યં ચક્ષુષ્યમ્ આયુષ્યં દીપનં હન્તિ ચા-ચિરાત્ ।
મેહ-ગુલ્મ-ક્ષય-વ્યાધિ-પાણ્ડુ-રોગ-ભગન્દરાન્

યે ચ સર્પિર્-ગુડાઃ પ્રોક્તાઃ ક્ષતે યોજ્યાઃ ક્ષયે ઽપિ તે ।
ત્વગ્-એલા-પિપ્પલી-ક્ષીરી-શર્કરા દ્વિ-ગુણાઃ ક્રમાત્

ચૂર્ણિતા ભક્ષિતાઃ ક્ષૌદ્ર-સર્પિષા વાવલેહિતાઃ ।
સ્વર્યાઃ કાસ-ક્ષય-શ્વાસ-પાર્શ્વ-રુક્-કફ-નાશનાઃ

5.34બ્વ્ -સર્પિષા ચાવલેહિતાઃ
વિશેષાત્ સ્વર-સાદે ઽસ્ય નસ્ય-ધૂમાદિ યોજયેત્ ।
તત્રાપિ વાત-જે કોષ્ણં પિબેદ્ ઔત્તરભક્તિકમ્

5.35દ્વ્ પિબેદ્ ઉત્તર-ભક્તિકમ્
કાસમર્દક-વાર્તાકી-માર્કવ-સ્વ-રસૈર્ ઘૃતમ્ ।
સાધિતં કાસ-જિત્ સ્વર્યં સિદ્ધમ્ આર્તગલેન વા

બદરી-પત્ત્ર-કલ્કં વા ઘૃત-ભૃષ્ટં સ-સૈન્ધવમ્ ।
તૈલં વા મધુક-દ્રાક્ષા-પિપ્પલી-કૃમિનુત્-ફલૈઃ

5.37દ્વ્ -પિપ્પલી-કૃમિહૃત્-ફલૈઃ
હંસપદ્યાશ્ ચ મૂલેન પક્વં નસ્તો નિષેચયેત્ ।
સુખોદકાનુ-પાનં ચ સ-સર્પિષ્કં ગુડૌદનમ્

અશ્નીયાત્ પાયસં ચૈવં સ્નિગ્ધં સ્વેદં નિયોજયેત્ ।
પિત્તોદ્ભવે પિબેત્ સર્પિઃ શૃત-શીત-પયો-ઽનુપઃ

ક્ષીરિ-વૃક્ષાઙ્કુર-ક્વાથ-કલ્ક-સિદ્ધં સ-માક્ષિકમ્ ।
અશ્નીયાચ્ ચ સ-સર્પિષ્કં યષ્ટીમધુક-પાયસમ્

બલા-વિદારિગન્ધાભ્યાં વિદાર્યા મધુકેન ચ ।
સિદ્ધં સ-લવણં સર્પિર્ નસ્યં સ્વર્યમ્ અન્-ઉત્તમમ્

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા ।
સાધિતં ક્ષીર-સર્પિશ્ ચ તત્ સ્વર્યં નાવનં પરમ્

લિહ્યાન્ મધુરકાણાં ચ ચૂર્ણં મધુ-ઘૃતાપ્લુતમ્ ।
પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફ-જે રૂક્ષ-ભોજનઃ

કટ્ફલામલક-વ્યોષં લિહ્યાત્ તૈલ-મધુ-પ્લુતમ્ ।
વ્યોષ-ક્ષારાગ્નિ-ચવિકા-ભાર્ગી-પથ્યા-મધૂનિ વા

યવૈર્ યવાગૂં યમકે કણા-ધાત્રી-કૃતાં પિબેત્ ।
ભુક્ત્વાદ્યાત્ પિપ્પલીં શુણ્ઠીં તીક્ષ્ણં વા વમનં ભજેત્

શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-મિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ ।
પિબેત્ પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્ વદતો ઽભિહતઃ સ્વરઃ

વિચિત્રમ્ અન્નમ્ અ-રુચૌ હિતૈર્ ઉપહિતં હિતમ્ ।
બહિર્-અન્તર્-મૃજા ચિત્ત-નિર્વાણં હૃદ્યમ્ ઔષધમ્

દ્વૌ કાલૌ દન્ત-પવનં ભક્ષયેન્ મુખ-ધાવનૈઃ ।
કષાયૈઃ ક્ષાલયેદ્ આસ્યં ધૂમં પ્રાયોગિકં પિબેત્

તાલીશ-ચૂર્ણ-વટકાઃ સ-કર્પૂર-સિતોપલાઃ ।
શશાઙ્ક-કિરણાખ્યાશ્ ચ ભક્ષ્યા રુચિ-કરાઃ પરમ્

5.49દ્વ્ ભક્ષ્યા રુચિ-કરા ભૃશમ્
વાતાદ્ અ-રોચકે તત્ર પિબેચ્ ચૂર્ણં પ્રસન્નયા ।
હરેણુ-કૃષ્ણા-કૃમિજિદ્-દ્રાક્ષા-સૈન્ધવ-નાગરાત્

એલા-ભાર્ગી-યવ-ક્ષાર-હિઙ્ગુ-યુક્તાદ્ ઘૃતેન વા ।
છર્દયેદ્ વા વચામ્ભોભિઃ પિત્તાચ્ ચ ગુડ-વારિભિઃ

લિહ્યાદ્ વા શર્કરા-સર્પિર્-લવણોત્તમ-માક્ષિકમ્ ।
કફાદ્ વમેન્ નિમ્બ-જલૈર્ દીપ્યકારગ્વધોદકમ્

પાનં સ-મધ્વ્-અરિષ્ટાશ્ ચ તીક્ષ્ણાઃ સ-મધુ-માધવાઃ ।
પિબેચ્ ચૂર્ણં ચ પૂર્વોક્તં હરેણ્વ્-આદ્ય્-ઉષ્ણ-વારિણા

એલા-ત્વઙ્-નાગકુસુમ-તીક્ષ્ણ-કૃષ્ણા-મહૌષધમ્ ।
ભાગ-વૃદ્ધં ક્રમાચ્ ચૂર્ણં નિહન્તિ સમ-શર્કરમ્

પ્રસેકા-રુચિ-હૃત્-પાર્શ્વ-કાસ-શ્વાસ-ગલામયાન્ ।
યવાની-તિન્તિડીકામ્લ-વેતસૌષધ-દાડિમમ્

કૃત્વા કોલં ચ કર્ષાંશં સિતાયાશ્ ચ ચતુઃ-પલમ્ ।
ધાન્ય-સૌવર્ચલાજાજી-વરાઙ્ગં ચાર્ધ-કાર્ષિકમ્

પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ ।
ચૂર્ણમ્ એતત્ પરં રુચ્યં હૃદ્યં ગ્રાહિ હિનસ્તિ ચ

5.57ચ્વ્ તચ્-ચૂર્ણં દીપનં રુચ્યં
વિબન્ધ-કાસ-હૃત્-પાર્શ્વ-પ્લીહાર્શો-ગ્રહણી-ગદાન્ ।
તાલીશ-પત્ત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા

યથોત્તરં ભાગ-વૃદ્ધ્યા ત્વગ્-એલે ચાર્ધ-ભાગિકે ।
તદ્ રુચ્યં દીપનં ચૂર્ણં કણાષ્ટ-ગુણ-શર્કરમ્

5.59અવ્ યથોત્તરં ભાગ-વૃદ્ધાસ્ 5.59ચ્વ્ તદ્ દ્રવ્યં દીપનં ચૂર્ણં
કાસ-શ્વાસા-રુચિ-ચ્છર્દિ-પ્લીહ-હૃત્-પાર્શ્વ-શૂલ-નુત્ ।
પાણ્ડુ-જ્વરાતિસાર-ઘ્નં મૂઢ-વાતાનુલોમનમ્

અર્કામૃતા-ક્ષાર-જલે શર્વરીમ્ ઉષિતૈર્ યવૈઃ ।
પ્રસેકે કલ્પિતાન્ સક્તૂન્ ભક્ષ્યાંશ્ ચાદ્યાદ્ બલી વમેત્

5.61અવ્ અર્કામૃતા-ક્ષીર-જલે
કટુ-તિક્તૈસ્ તથા શૂલ્યં ભક્ષયેજ્ જાઙ્ગલં પલમ્ ।
શુષ્કાંશ્ ચ ભક્ષ્યાન્ સુ-લઘૂંશ્ ચણકાદિ-રસાનુપઃ

શ્લેષ્મણો ઽતિ-પ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમ્ અસ્યતિ ।
કફ-પ્રસેકં તં વિદ્વાન્ સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ એવ નિર્જયેત્

5.63દ્વ્ સ્નિગ્ધોષ્ણેનૈવ નિર્જયેત્
પીનસે ઽપિ ક્રમમ્ ઇમં વમથૌ ચ પ્રયોજયેત્ ।
વિશેષાત્ પીનસે ઽભ્યઙ્ગાન્ સ્નેહાન્ સ્વેદાંશ્ ચ શીલયેત્

5.64અવ્ પીનસે ચ ક્રમમ્ ઇમં
સ્નિગ્ધાન્ ઉત્કારિકા-પિણ્ડૈઃ શિરઃ-પાર્શ્વ-ગલાદિષુ ।
લવણામ્લ-કટૂષ્ણાંશ્ ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્

શિરો-ઽંસ-પાર્શ્વ-શૂલેષુ યથા-દોષ-વિધિં ચરેત્ ।
ઔદકાનૂપ-પિશિતૈર્ ઉપનાહાઃ સુ-સંસ્કૃતાઃ

તત્રેષ્ટાઃ સ-ચતુઃ-સ્નેહા દોષ-સંસર્ગ ઇષ્યતે ।
પ્રલેપો નત-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-શતાહ્વા-કુષ્ઠ-ચન્દનૈઃ

બલા-રાસ્ના-તિલૈસ્ તદ્-વત્ સ-સર્પિર્-મધુકોત્પલૈઃ ।
પુનર્નવા-કૃષ્ણગન્ધા-બલા-વીરા-વિદારિભિઃ

નાવનં ધૂમ-પાનાનિ સ્નેહાશ્ ચૌત્તરભક્તિકાઃ ।
તૈલાન્ય્ અભ્યઙ્ગ-યોગીનિ વસ્તિ-કર્મ તથા પરમ્

શૃઙ્ગાદ્યૈર્ વા યથા-દોષં દુષ્ટમ્ એષાં હરેદ્ અસૃક્ ।
પ્રદેહઃ સ-ઘૃતૈઃ શ્રેષ્ઠઃ પદ્મકોશીર-ચન્દનૈઃ

દૂર્વા-મધુક-મઞ્જિષ્ઠા-કેસરૈર્ વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ ।
વટાદિ-સિદ્ધ-તૈલેન શત-ધૌતેન સર્પિષા

અભ્યઙ્ગઃ પયસા સેકઃ શસ્તશ્ ચ મધુકામ્બુના ।
પ્રાયેણોપહતાગ્નિ-ત્વાત્ સ-પિચ્છમ્ અતિસાર્યતે

તસ્યાતીસાર-ગ્રહણી-વિહિતં હિતમ્ ઔષધમ્ ।
પુરીષં યત્નતો રક્ષેચ્ છુષ્યતો રાજ-યક્ષ્મિણઃ

સર્વ-ધાતુ-ક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્-બલમ્ ।
માંસમ્ એવાશ્નતો યુક્ત્યા માર્દ્વીકં પિબતો ઽનુ ચ

અ-વિધારિત-વેગસ્ય યક્ષ્મા ન લભતે ઽન્તરમ્ ।
સુરાં સ-મણ્ડાં માર્દ્વીકમ્ અરિષ્ટાન્ સીધુ-માધવાન્

5.75દ્વ્ અરિષ્ટં સીધુ-માધવાન્
યથાર્હમ્ અનુ-પાનાર્થં પિબેન્ માંસાનિ ભક્ષયન્ ।
સ્રોતો-વિબન્ધ-મોક્ષાર્થં બલૌજઃ-પુષ્ટયે ચ તત્

સ્નેહ-ક્ષીરામ્બુ-કોષ્ઠેષુ સ્વ્-અભ્યક્તમ્ અવગાહયેત્ ।
ઉત્તીર્ણં મિશ્રકૈઃ સ્નેહૈર્ ભૂયો ઽભ્યક્તં સુખૈઃ કરૈઃ

5.77ચ્વ્ ઉત્તીર્ણં મિશ્રક-સ્નેહૈર્
મૃદ્નીયાત્ સુખમ્ આસીનં સુખં ચોદ્વર્તયેત્ પરમ્ ।
જીવન્તીં શતવીર્યાં ચ વિકસાં સ-પુનર્નવામ્

અશ્વગન્ધામ્ અપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલામ્ ।
વિદારીં સર્ષપાન્ કુષ્ઠં તણ્ડુલાન્ અતસી-ફલમ્

માષાંસ્ તિલાંશ્ ચ કિણ્વં ચ સર્વમ્ એક-ત્ર ચૂર્ણયેત્ ।
યવ-ચૂર્ણં ત્રિ-ગુણિતં દધ્ના યુક્તં સ-માક્ષિકમ્

એતદ્ ઉદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટિ-વર્ણ-બલ-પ્રદમ્ ।
ગૌર-સર્ષપ-કલ્કેન સ્નાનીયૌષધિભિશ્ ચ સઃ

5.81અવ્ એતદ્ ઉત્સાદનં કાર્યં 5.81દ્વ્ સ્નાનૈર્ ઔષધિભિશ્ ચ સઃ
સ્નાયાદ્ ઋતુ-સુખૈસ્ તોયૈર્ જીવનીયોપસાધિતૈઃ ।
ગન્ધ-માલ્યાદિકાં ભૂષામ્ અ-લક્ષ્મી-નાશનીં ભજેત્

5.82ચ્વ્ ગન્ધ-માલ્યાદિકૈર્ ભૂષામ્
સુહૃદાં દર્શનં ગીત-વાદિત્રોત્સવ-સંશ્રુતિઃ ।
વસ્તયઃ ક્ષીર-સર્પીંષિ મદ્ય-માંસ-સુ-શીલ-તા