અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 56

ચિકિત્સાસ્થાન
શ્વાસ-હિધ્મા યતસ્ તુલ્ય-હેત્વ્-આદ્યાઃ સાધનં તતઃ ।
તુલ્યમ્ એવ તદ્-આર્તં ચ પૂર્વં સ્વેદૈર્ ઉપાચરેત્

સ્નિગ્ધૈર્ લવણ-તૈલાક્તં તૈઃ ખેષુ ગ્રથિતઃ કફઃ ।
સુ-લીનો ઽપિ વિલીનો ઽસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુ-નિર્હરઃ

સ્રોતસાં સ્યાન્ મૃદુ-ત્વં ચ મરુતશ્ ચાનુલોમ-તા ।
સ્વિન્નં ચ ભોજયેદ્ અન્નં સ્નિગ્ધમ્ આનૂપ-જૈ રસૈઃ

4.3બ્વ્ મારુતસ્યાનુલોમ-તા
દધ્ય્-ઉત્તરેણ વા દદ્યાત્ તતો ઽસ્મૈ વમનં મૃદુ ।
વિશેષાત્ કાસ-વમથુ-હૃદ્-ગ્રહ-સ્વર-સાદિને

પિપ્પલી-સૈન્ધવ-ક્ષૌદ્ર-યુક્તં વાતા-વિરોધિ યત્ ।
નિર્હૃતે સુખમ્ આપ્નોતિ સ કફે દુષ્ટ-વિગ્રહે

સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્ય્ અ-વિહતો ઽનિલઃ ।
ધ્માનોદાવર્ત-તમકે માતુલુઙ્ગામ્લ-વેતસૈઃ

હિઙ્ગુ-પીલુ-વિડૈર્ યુક્તમ્ અન્નં સ્યાદ્ અનુલોમનમ્ ।
સ-સૈન્ધવં ફલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્ વિરેચનમ્

એતે હિ કફ-સંરુદ્ધ-ગતિ-પ્રાણ-પ્રકોપ-જાઃ ।
તસ્માત્ તન્-માર્ગ-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઊર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્

ઉદીર્યતે ભૃશ-તરં માર્ગ-રોધાદ્ વહજ્ જલમ્ ।
યથા તથાનિલસ્ તસ્ય માર્ગમ્ અસ્માદ્ વિશોધયેત્

અ-શાન્તૌ કૃત-સંશુદ્ધેર્ ધૂમૈર્ લીનં મલં હરેત્ ।
હરિદ્રા-પત્ત્રમ્ એરણ્ડ-મૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્

4.10દ્વ્ -મૂલં દ્રાક્ષાં મનઃશિલામ્
સ-દેવદાર્વ્ અલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્ ।
તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ ધૂમં યવાન્ વા ઘૃત-સંયુતાન્

મધૂચ્છિષ્ટં સર્જ-રસં ઘૃતં વા ગુરુ વાગુરુ ।
ચન્દનં વા તથા શૃઙ્ગં વાલાન્ વા સ્નાવ વા ગવામ્

4.12દ્વ્ વાલાન્ વા સ્નાયુ વા ગવામ્
ઋક્ષ-ગોધા-કુરઙ્ગૈણ-ચર્મ-શૃઙ્ગ-ખુરાણિ વા ।
ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા શાલ-નિર્યાસમ્ એવ વા

4.13અવ્ ઋશ્ય-ગોધા-કુરઙ્ગૈણ- 4.13બ્વ્ -ચર્મ-શૃઙ્ગ-ખુરાણિ ચ
શલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં વા ઘૃતાપ્લુતમ્ ।
અવશ્યં સ્વેદનીયાનામ્ અ-સ્વેદ્યાનામ્ અપિ ક્ષણમ્

4.14બ્વ્ પદ્મકં વા ઘૃત-પ્લુતમ્
સ્વેદયેત્ સ-સિતા-ક્ષીર-સુખોષ્ણ-સ્નેહ-સેચનૈઃ ।
ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ ચ સ્વેદાધ્યાયોક્ત-ભેષજૈઃ

ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સામે ત્વ્ આમ-વિધિં ચરેત્ ।
અતિ-યોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવન-નાશનૈઃ

સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્ નાત્ય્-ઉષ્ણૈર્ અભ્યઙ્ગૈશ્ ચ શમં નયેત્ ।
અન્-ઉત્ક્લિષ્ટ-કફા-સ્વિન્ન-દુર્-બલાનાં હિ શોધનાત્

વાયુર્ લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદ્ અસૂન્ ।
કષાય-લેહ-સ્નેહાદ્યૈસ્ તેષાં સંશમયેદ્ અતઃ

ક્ષીણ-ક્ષતાતિસારાસૃક્-પિત્ત-દાહાનુબન્ધ-જાન્ ।
મધુર-સ્નિગ્ધ-શીતાદ્યૈર્ હિધ્મા-શ્વાસાન્ ઉપાચરેત્

કુલત્થ-દશ-મૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્ જાઙ્ગલા રસાઃ ।
યૂષાશ્ ચ શિગ્રુ-વાર્તાક-કાસઘ્ન-વૃષ-મૂલકૈઃ

પલ્લવૈર્ નિમ્બ-કુલક-બૃહતી-માતુલુઙ્ગ-જૈઃ ।
વ્યાઘ્રી-દુરાલભા-શૃઙ્ગી-બિલ્વ-મધ્ય-ત્રિકણ્ટકૈઃ

સામૃતાગ્નિ-કુલત્થૈશ્ ચ યૂષઃ સ્યાત્ ક્વથિતૈર્ જલે ।
તદ્-વદ્ રાસ્ના-બૃહત્ય્-આદિ-બલા-મુદ્ગૈઃ સ-ચિત્રકૈઃ

4.22બ્વ્ યૂષઃ સ્યાત્ ક્વથિતૈર્ જલૈઃ
પેયા ચ ચિત્રકાજાજી-શૃઙ્ગી-સૌવર્ચલૈઃ કૃતા ।
દશ-મૂલેન વા કાસ-શ્વાસ-હિધ્મા-રુજાપહા

દશ-મૂલ-શઠી-રાસ્ના-ભાર્ગી-બિલ્વર્દ્ધિ-પૌષ્કરૈઃ ।
કુલીરશૃઙ્ગી-ચપલા-તામલક્ય્-અમૃતૌષધૈઃ

પિબેત્ કષાયં જીર્ણે ઽસ્મિન્ પેયાં તૈર્ એવ સાધિતામ્ ।
શાલિ-ષષ્ટિક-ગોધૂમ-યવ-મુદ્ગ-કુલત્થ-ભુક્

કાસ-હૃદ્-ગ્રહ-પાર્શ્વાર્તિ-હિધ્મા-શ્વાસ-પ્રશાન્તયે ।
સક્તૂન્ વાર્કાઙ્કુર-ક્ષીર-ભાવિતાનાં સ-માક્ષિકાન્

યવાનાં દશ-મૂલાદિ-નિઃક્વાથ-લુલિતાન્ પિબેત્ ।
અન્ને ચ યોજયેત્ ક્ષાર-હિઙ્ગ્વ્-આજ્ય-વિડ-દાડિમાન્

સ-પૌષ્કર-શઠી-વ્યોષ-માતુલુઙ્ગામ્લ-વેતસાન્ ।
દશ-મૂલસ્ય વા ક્વાથમ્ અથ-વા દેવદારુણઃ

4.28ચ્વ્ દશ-મૂલસ્ય નિઃક્વાથમ્
પિબેદ્ વા વારુણી-મણ્ડં હિધ્મા-શ્વાસી પિપાસિતઃ ।
પિપ્પલી-પિપ્પલી-મૂલ-પથ્યા-જન્તુઘ્ન-ચિત્રકૈઃ

કલ્કિતૈર્ લેપિતે રૂઢે નિઃક્ષિપેદ્ ઘૃત-ભાજને ।
તક્રં માસ-સ્થિતં તદ્ ધિ દીપનં શ્વાસ-કાસ-જિત્

પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્ ।
સુરા-મણ્ડે ઽલ્પ-લવણં પિબેત્ પ્રસૃત-સંમિતમ્

4.31બ્વ્ સરલં નિશિ સંસ્થિતમ્ 4.31દ્વ્ પિબેત્ પ્રસૃતિ-સંમિતમ્
ભાર્ગી-શુણ્ઠ્યૌ સુખામ્ભોભિઃ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્ ।
સ્વ-ક્વાથ-પિષ્ટાં લુલિતાં બાષ્પિકાં પાયયેત વા

સ્વ-રસઃ સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિરીષતઃ ।
હિધ્મા-શ્વાસે મધુ-કણા-યુક્તઃ પિત્ત-કફાનુગે

ઉત્કારિકા તુગા-કૃષ્ણા-મધૂલી-ઘૃત-નાગરૈઃ ।
પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા પવને ત્વ્ અનુબન્ધિનિ

શ્વાવિચ્-છશામિષ-કણા-ઘૃત-શલ્યક-શોણિતૈઃ ।
સુવર્ચલા-રસ-વ્યોષ-સર્પિર્ભિઃ સહિતં પયઃ

અનુ શાલ્ય્-ઓદનં પેયમ્ વાત-પિત્તાનુબન્ધિનિ ।
ચતુર્-ગુણામ્બુ-સિદ્ધં વા છાગં સ-ગુડ-નાગરમ્

પિપ્પલી-મૂલ-મધુક-ગુડ-ગો-ઽશ્વ-શકૃદ્-રસાન્ ।
હિધ્માભિષ્યન્દ-કાસ-ઘ્નાō̃ લિહ્યાન્ મધુ-ઘૃતાન્વિતાન્

ગો-ગજાશ્વ-વરાહોષ્ટ્ર-ખર-મેષાજ-વિડ્-રસમ્ ।
સ-મધ્વ્ એકૈક-શો લિહ્યાદ્ બહુ-શ્લેષ્માથ-વા પિબેત્

ચતુષ્-પાચ્-ચર્મ-રોમાસ્થિ-ખુર-શૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્ ।
તથૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્ છ્વાસી કફોલ્બણઃ

શઠી-પૌષ્કર-ધાત્રીર્ વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્ ।
ગૈરિકાઞ્જન-કૃષ્ણા વા સ્વ-રસં વા કપિત્થ-જમ્

રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રી-સૈન્ધવ-પિપ્પલીઃ ।
ઘૃત-ક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યા-વિડઙ્ગોષણ-પિપ્પલીઃ

કોલ-લાજામલ-દ્રાક્ષા-પિપ્પલી-નાગરાણિ વા ।
ગુડ-તૈલ-નિશા-દ્રાક્ષા-કણા-રાસ્નોષણાનિ વા

પિબેદ્ રસામ્બુ-મદ્યામ્લૈર્ લેહૌષધ-રજાંસિ વા ।
જીવન્તી-મુસ્ત-સુરસ-ત્વગ્-એલા-દ્વય-પૌષ્કરમ્

ચણ્ડા-તામલકી-લોહ-ભાર્ગી-નાગર-વાલકમ્ ।
કર્કટાખ્યા-શઠી-કૃષ્ણા-નાગકેસર-ચોરકમ્

ઉપયુક્તં યથા-કામં ચૂર્ણં દ્વિ-ગુણ-શર્કરમ્ ।
પાર્શ્વ-રુગ્-જ્વર-કાસ-ઘ્નં હિધ્મા-શ્વાસ-હરં પરમ્

શઠી-તામલકી-ભાર્ગી-ચણ્ડા-વાલક-પૌષ્કરમ્ ।
શર્કરાષ્ટ-ગુણં ચૂર્ણં હિધ્મા-શ્વાસ-હરં પરમ્

તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષયેન્ નાવયેત વા ।
લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્ વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા

ચન્દનાદ્ વા રસં દદ્યાન્ નારી-ક્ષીરેણ નાવનમ્ ।
સ્તન્યેન મક્ષિકા-વિષ્ઠામ્ અલક્તક-રસેન વા

સ-સૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્ ।
કલ્કિતૈર્ મધુર-દ્રવ્યૈસ્ તત્ પિબેન્ નાવયેત વા

સકૃદ્ ઉષ્ણં સકૃચ્ છીતં વ્યત્યાસાત્ સ-સિતા-મધુ ।
તદ્-વત્ પયસ્ તથા સિદ્ધમ્ અધો-ભાગૌષધૈર્ ઘૃતમ્

કણા-સૌવર્ચલ-ક્ષાર-વયઃસ્થા-હિઙ્ગુ-ચોરકૈઃ ।
સ-કાયસ્થૈર્ ઘૃતં મસ્તુ-દશ-મૂલ-રસે પચેત્

તત્ પિબેજ્ જીવનીયૈર્ વા લિહ્યાત્ સ-મધુ સાધિતમ્ ।
તેજોવત્ય્ અભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુ-રોહિણી

ભૂતિકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ ચિત્રકઃ શઠી ।
પટુ-દ્વયં તામલકી જીવન્તી બિલ્વ-પેશિકા

વચા પત્ત્રં ચ તાલીશં કર્ષાંશૈસ્ તૈર્ વિપાચયેત્ ।
હિઙ્ગુ-પાદૈર્ ઘૃત-પ્રસ્થં પીતમ્ આશુ નિહન્તિ તત્

4.54અવ્ વચા પત્ત્રં ચ તાલીશાત્
શાખાનિલાર્શો-ગ્રહણી-હિધ્મા-હૃત્-પાર્શ્વ-વેદનાઃ ।
અર્ધાંશેન પિબેત્ સર્પિઃ ક્ષારેણ પટુનાથ-વા

ધાન્વન્તરં વૃષ-ઘૃતં દાધિકં હપુષાદિ વા ।
શીતામ્બુ-સેકઃ સહસા ત્રાસ-વિક્ષેપ-ભી-શુચઃ

હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસ-રોધાશ્ ચ હિતં કીટૈશ્ ચ દંશનમ્ ।
યત્ કિઞ્-ચિત્ કફ-વાત-ઘ્નમ્ ઉષ્ણં વાતાનુલોમનમ્

4.57અવ્ હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસ-સંરોધા
તત્ સેવ્યં પ્રાય-શો યચ્ ચ સુ-તરાં મારુતાપહમ્ ।
સર્વેષાં બૃંહણે હ્ય્ અલ્પઃ શક્યશ્ ચ પ્રાય-શો ભવેત્

નાત્ય્-અર્થં શમને ઽપાયો ભૃશો ઽ-શક્યશ્ ચ કર્ષણે ।
શમનૈર્ બૃંહણૈશ્ ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાન્ ઉપાચરેત્