Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 53
bhavanty upadravās teṣām āvṛtānām upekṣaṇāt || 58ū̆ab ||
vyādhīnāṃ saṃśayaṃ chettum anyato yo '-pramatta-vān |
nidānaṃ satataṃ tena cintanīyaṃ vipaścitā || 58ū̆+1 ||
Cikitsāsthāna
āmāśaya-stho hatvāgniṃ sāmo mārgān pidhāya yat |
vidadhāti jvaraṃ doṣas tasmāt kurvīta laṅghanam
prāg-rūpeṣu jvarādau vā balaṃ yatnena pālayan |
balādhiṣṭhānam ārogyam ārogyārthaḥ kriyā-kramaḥ
1.2dv ārogyārthaṃ kriyā-kramaḥ
laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte 'gnau lāghave sati |
svāsthyaṃ kṣut tṛḍ ruciḥ paktir balam ojaś ca jāyate
tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kapha-prāye cale male |
sa-hṛl-lāsa-prasekānna-dveṣa-kāsa-viṣūcike
sadyo-bhuktasya saṃjāte jvare sāme viśeṣataḥ |
vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ kuryāt tad anya-thā
śvāsātīsāra-saṃmoha-hṛd-roga-viṣama-jvarān |
pippalībhir yutān gālān kaliṅgair madhukena vā
uṣṇāmbhasā sa-madhunā pibet sa-lavaṇena vā |
paṭola-nimba-karkoṭa-vetra-pattrodakena vā
tarpaṇena rasenekṣor madyaiḥ kalpoditāni vā |
vamanāni prayuñjīta bala-kāla-vibhāga-vit
kṛte '-kṛte vā vamane jvarī kuryād viśoṣaṇam |
doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca
doṣeṇa bhasmanevāgnau channe 'nnaṃ na vipacyate |
tasmād ā-doṣa-pacanāj jvaritān upavāsayet
1.10av āmena bhasmanevāgnau
tṛṣṇag alpālpam uṣṇāmbu pibed vāta-kapha-jvare |
tat kaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇām āśu nivartayet
1.11av tṛṣyann alpālpam uṣṇāmbu
udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdū-kṛtya viśodhayet |
līna-pittānila-sveda-śakṛn-mūtrānulomanam
nidrā-jāḍyā-ruci-haraṃ prāṇānām avalambanam |
viparītam ataḥ śītaṃ doṣa-saṃghāta-vardhanam
uṣṇam evaṅ-guṇa-tve 'pi yuñjyān naikānta-pittale |
udrikta-pitte davathu-dāha-mohātisāriṇi
viṣa-madyotthite grīṣme kṣata-kṣīṇe 'sra-pittini |
ghana-candana-śuṇṭhy-ambu-parpaṭośīra-sādhitam
śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍ-jvarāpaham |
ūṣmā pittād ṛte nāsti jvaro nāsty ūṣmaṇā vinā
tasmāt pitta-viruddhāni tyajet pittādhike 'dhikam |
snānābhyaṅga-pradehāṃś ca pariśeṣaṃ ca laṅghanam
a-jīrṇa iva śūla-ghnaṃ sāme tīvra-ruji jvare |
na pibed auṣadhaṃ tad dhi bhūya evāmam āvahet
āmābhibhūta-koṣṭhasya kṣīraṃ viṣam aher iva |
sodarda-pīnasa-śvāse jaṅghā-parvāsthi-śūlini
1.19dv jaṅghā-pārśvāsthi-śūlini
vāta-śleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ sa pravartayet |
sveda-mūtra-śakṛd-vātān kuryād agneś ca pāṭavam
snehoktam ācāra-vidhiṃ sarva-śaś cānupālayet |
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvas tiktako rasaḥ
1.21dv yavāgūs tiktako rasaḥ
malānāṃ pācanāni syur yathāvasthaṃ krameṇa vā |
śuddha-vāta-kṣayāgantu-jīrṇa-jvariṣu laṅghanam
neṣyate teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yan na karśanam |
tatra sāma-jvarākṛtyā jānīyād a-viśoṣitam
1.23bv śamanaṃ yan na karṣaṇam
dvi-vidhopakrama-jñānam avekṣeta ca laṅghane |
yuktaṃ laṅghita-liṅgais tu taṃ peyābhir upācaret
yathā-svauṣadha-siddhābhir maṇḍa-pūrvābhir āditaḥ |
ṣaḍ-ahaṃ vā mṛdu-tvaṃ vā jvaro yāvad avāpnuyāt
tasyāgnir dīpyate tābhiḥ samidbhir iva pāvakaḥ |
prāg lāja-peyāṃ su-jarāṃ sa-śuṇṭhī-dhānya-pippalīm
sa-saindhavāṃ tathāmlārthī tāṃ pibet saha-dāḍimām |
sṛṣṭa-viḍ bahu-pitto vā sa-śuṇṭhī-mākṣikāṃ himām
vasti-pārśva-śiraḥ-śūlī vyāghrī-gokṣura-sādhitām |
pṛśniparṇī-balā-bilva-nāgarotpala-dhānyakaiḥ
siddhāṃ jvarātisāry amlāṃ peyāṃ dīpana-pācanīm |
hrasvena pañca-mūlena hikkā-ruk-śvāsa-kāsa-vān
pañca-mūlena mahatā kaphārto yava-sādhitām |
vibaddha-varcāḥ sa-yavāṃ pippaly-āmalakaiḥ kṛtāṃ
1.30dv pippaly-āmalakaiḥ śṛtāṃ
yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ mala-doṣānulomanīm |
cavikā-pippalī-mūla-drākṣāmalaka-nāgaraiḥ
koṣṭhe vibaddhe sa-ruji pibet tu parikartini |
kola-vṛkṣāmla-kalaśī-dhāvanī-śrīphalaiḥ kṛtām
1.32dv -dhāvanī-śrī-balā-kṛtām
a-sveda-nidras tṛṣṇārtaḥ sitāmalaka-nāgaraiḥ |
sitā-badara-mṛdvīkā-śārivā-musta-candanaiḥ
1.33av a-sveda-nidrā-tṛṣṇārtaḥ
tṛṣṇā-chardi-parīdāha-jvara-ghnīṃ kṣaudra-saṃyutām |
kuryāt peyauṣadhair eva rasa-yūṣādikān api
1.34av tṛṣṇā-chardi-parīvāra- 1.34av tṛṣṇā-chardi-paro dāha-
madyodbhave madya-nitye pitta-sthāna-gate kaphe |
grīṣme tayor vādhikayos tṛṭ-chardir-dāha-pīḍite
1.35dv tṛṭ-chardi-dāha-pīḍite
ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti teṣu tu |
jvarāpahaiḥ phala-rasair adbhir vā lāja-tarpaṇāt
1.36dv adbhir vā lāja-tarpaṇam
pibet sa-śarkarā-kṣaudrān tato jīrṇe tu tarpaṇe |
yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣud-vān aśnīyād bhṛṣṭa-taṇḍulam
1.37av pibet sa-śarkarā-kṣaudraṃ 1.37bv tato jīrṇe ca tarpaṇe
1.37cv yavāgvām odanaṃ kṣud-vān 1.37cv yavāgvāṃ caudanaṃ kṣud-vān
daka-lāvaṇikair yūṣai rasair vā mudga-lāva-jaiḥ |
ity ayaṃ ṣaḍ-aho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā
tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate |
kaṣāyo doṣa-śeṣasya pācanaḥ śamano 'tha-vā
tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe |
pitta-śleṣma-hara-tve 'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate
1.40dv kaṣāyas tu na śasyate
nava-jvare mala-stambhāt kaṣāyo viṣama-jvaram |
kurute '-ruci-hṛl-lāsa-hidhmādhmānādikān api
saptāhād auṣadhaṃ ke-cid āhur anye daśāhataḥ |
ke-cil laghv-anna-bhuktasya yojyam āmolbaṇe na tu
1.42bv āhuś cānye daśāhataḥ
tīvra-jvara-parītasya doṣa-vegodaye yataḥ |
doṣe 'tha-vāti-nicite tandrā-staimitya-kāriṇi
a-pacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram |
mṛdur jvaro laghur dehaś calitāś ca malā yadā
a-cira-jvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayet tadā |
mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā duḥsparśayāpi vā
pākyaṃ śīta-kaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ sa-vālakam |
pibet tad-vac ca bhūnimba-guḍūcī-musta-nāgaram
yathā-yogam ime yojyāḥ kaṣāyā doṣa-pācanāḥ |
jvarā-rocaka-tṛṣṇāsya-vairasyā-pakti-nāśanāḥ
kaliṅgakāḥ paṭolasya pattraṃ kaṭuka-rohiṇī || 48ab ||
paṭolaṃ śārivā mustā pāṭhā kaṭuka-rohiṇī |
paṭola-nimba-tri-phalā-mṛdvīkā-musta-vatsakāḥ
kirātatiktam amṛtā candanaṃ viśva-bheṣajam |
dhātrī-mustāmṛtā-kṣaudram ardha-śloka-samāpanāḥ
pañcaite saṃtatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ |
durālabhāmṛtā-mustā-nāgaraṃ vāta-je jvare
atha-vā pippalī-mūla-guḍūcī-viśva-bheṣajam |
kanīyaḥ pañca-mūlaṃ ca pitte śakrayavā ghanam
1.52dv pitte kṣaudra-samanvitāḥ
kaṭukā ceti sa-kṣaudraṃ mustā-parpaṭakaṃ tathā |
sa-dhanvayāsa-bhūnimbaṃ vatsakādyo gaṇaḥ kaphe
1.53av kaliṅga-musta-kaṭukā
atha-vā vṛṣa-gāṅgeyī-śṛṅgavera-durālabhāḥ |
rug-vibandhānila-śleṣma-yukte dīpana-pācanam
abhayā-pippalī-mūla-śamyāka-kaṭukā-ghanam |
drākṣā-madhūka-madhuka-lodhra-kāśmarya-śārivāḥ
mustāmalaka-hrīvera-padma-kesara-padmakam |
mṛṇāla-candanośīra-nīlotpala-parūṣakam
phāṇṭo himo vā drākṣādir jātī-kusuma-vāsitaḥ |
yukto madhu-sitā-lājair jayaty anila-pitta-jam
jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam |
ūrdhva-gaṃ rakta-pittaṃ ca pipāsāṃ kāmalām api
1.58av jvaraṃ madātyayaṃ chardir
pācayet kaṭukāṃ piṣṭvā karpare 'bhinave śucau |
niṣpīḍito ghṛta-yutas tad-raso jvara-dāha-jit
kapha-vāte vacā-tiktā-pāṭhāragvadha-vatsakāḥ |
pippalī-cūrṇa-yukto vā kvāthaś chinnodbhavodbhavaḥ
vyāghrī-śuṇṭhy-amṛtā-kvāthaḥ pippalī-cūrṇa-saṃyutaḥ |
vāta-śleṣma-jvara-śvāsa-kāsa-pīnasa-śūla-jit
pathyā-kustumburī-mustā-śuṇṭhī-kaṭtṛṇa-parpaṭam |
sa-kaṭphala-vacā-bhārgī-devāhvaṃ madhu-hiṅgu-mat
kapha-vāta-jvara-ṣṭhīva-kukṣi-hṛt-pārśva-vedanāḥ |
kaṇṭhāmayāsya-śvayathu-kāsa-śvāsān niyacchati
1.63av kapha-vāta-jvare ṣṭheva-
āragvadhādiḥ sa-kṣaudraḥ kapha-pitta-jvaraṃ jayet |
tathā tiktā-vṛṣośīra-trāyantī-tri-phalāmṛtāḥ
paṭolātiviṣā-nimba-mūrvā-dhanvayavāsakāḥ |
saṃnipāta-jvare vyāghrī-devadāru-niśā-ghanam
paṭola-pattra-nimba-tvak-tri-phalā-kaṭukā-yutam |
nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā
sa-kāsa-śvāsa-pārśvārtau vāta-śleṣmottare jvare |
madhūka-puṣpa-mṛdvīkā-trāyamāṇā-parūṣakam
sośīra-tiktā-tri-phalā-kāśmaryaṃ kalpayed dhimam |
kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvān apohati
1.68dv jvarān sarvān vyapohati
jāty-āmalaka-mustāni tad-vad dhanvayavāsakam |
baddha-viṭ kaṭukā-drākṣā-trāyantī-tri-phalā-guḍam
1.69dv -trāyantī-tri-phalā-guḍān 1.69dv -trāyantī-tri-phalā-guḍāḥ
jīrṇauṣadho 'nnaṃ peyādyam ācarec chleṣma-vān na tu |
peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭi-vat
śleṣmābhiṣyaṇṇa-dehānām ataḥ prāg api yojayet |
yūṣān kulattha-caṇaka-kalāyādi-kṛtān laghūn
1.71av śleṣmābhiṣava-dehānām 1.71av śleṣmābhispanda-dehānām
rūkṣāṃs tikta-rasopetān hṛdyān ruci-karān paṭūn |
raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāś ca jvare hitāḥ
śleṣmottare vīta-tuṣās tathā vāṭī-kṛtā yavāḥ |
odanas taiḥ sruto dvis triḥ prayoktavyo yathā-yatham
doṣa-dūṣyādi-balato jvara-ghna-kvātha-sādhitaḥ |
mudgādyair laghubhir yūṣāḥ kulatthaiś ca jvarāpahāḥ
kāravellaka-karkoṭa-bāla-mūlaka-parpaṭaiḥ |
vārtāka-nimba-kusuma-paṭola-phala-pallavaiḥ
aty-anta-laghubhir māṃsair jāṅgalaiś ca hitā rasāḥ |
vyāghrī-parūṣa-tarkārī-drākṣāmalaka-dāḍimaiḥ
saṃskṛtāḥ pippalī-śuṇṭhī-dhānya-jīraka-saindhavaiḥ |
sitā-madhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtā-kṛtāḥ
an-amla-takra-siddhāni rucyāni vyañjanāni ca |
acchāny anala-saṃpannāny anu-pāne 'pi yojayet
tāni kvathita-śītaṃ ca vāri madyaṃ ca sātmyataḥ |
sa-jvaraṃ jvara-muktaṃ vā dinānte bhojayel laghu
śleṣma-kṣaya-vivṛddhoṣmā bala-vān analas tadā |
yathocite 'tha-vā kāle deśa-sātmyānurodhataḥ
prāg alpa-vahnir bhuñjāno na hy a-jīrṇena pīḍyate |
kaṣāya-pāna-pathyānnair daśāha iti laṅghite
sarpir dadyāt kaphe mande vāta-pittottare jvare |
pakveṣu doṣeṣv amṛtaṃ tad viṣopamam anya-thā
daśāhe syād atīte 'pi jvaropadrava-vṛddhi-kṛt |
laṅghanādi-kramaṃ tatra kuryād ā-kapha-saṃkṣayāt
deha-dhātv-a-bala-tvāc ca jvaro jīrṇo 'nuvartate |
rūkṣaṃ hi tejo jvara-kṛt tejasā rūkṣitasya ca
vamana-sveda-kālāmbu-kaṣāya-laghu-bhojanaiḥ |
yaḥ syād ati-balo dhātuḥ saha-cārī sadā-gatiḥ
tasya saṃśamanaṃ sarpir dīptasyevāmbu veśmanaḥ |
vāta-pitta-jitām agryaṃ saṃskāraṃ cānurudhyate
1.86dv saṃskāram anurudhyate
su-tarāṃ tad dhy ato dadyād yathā-svauṣadha-sādhitam |
viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet pittaṃ ca śaityataḥ
snehād vātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yoga-saṃskārataḥ kapham |
pūrve kaṣāyāḥ sa-ghṛtāḥ sarve yojyā yathā-malam
tri-phalā-picumanda-tvaṅ-madhukaṃ bṛhatī-dvayam |
sa-masūra-dalaṃ kvāthaḥ sa-ghṛto jvara-kāsa-hā
pippalīndrayava-dhāvani-tiktā-śārivāmalaka-tāmalakībhiḥ |
bilva-musta-hima-pālani-sevyair drākṣayātiviṣayā sthirayā ca
ghṛtam āśu nihanti sādhitaṃ jvaram agniṃ viṣamaṃ halīmakam |
a-ruciṃ bhṛśa-tāpam aṃsayor vamathuṃ pārśva-śiro-rujaṃ kṣayam
1.91bv jvaram ugraṃ viṣamaṃ halīmakam
tailvakaṃ pavana-janmani jvare yojayet trivṛtayā viyojitam |
tiktakaṃ vṛṣa-ghṛtaṃ ca paittike yac ca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ
viḍaṅga-sauvarcala-cavya-pāṭhā-vyoṣāgni-sindhūdbhava-yāva-śūkaiḥ |
palāṃśakaiḥ kṣīra-samaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacej jīrṇa-kapha-jvara-ghnam
1.93cv palāṃśikaiḥ kṣīra-samaṃ ghṛtasya
guḍūcyā rasa-kalkābhyāṃ tri-phalāyā vṛṣasya vā |
mṛdvīkāyā balāyāś ca snehāḥ siddhā jvara-cchidaḥ
jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdu-māṃsa-rasaudanam |
balaṃ hy alaṃ doṣa-haraṃ paraṃ tac ca bala-pradam
1.95bv mṛdu-māṃsa-rasāśanam
kapha-pitta-harā mudga-kāravellādi-jā rasāḥ |
prāyeṇa tasmān na hitā jīrṇe vātottare jvare
śūlodāvarta-viṣṭambha-jananā jvara-vardhanāḥ |
na śāmyaty evam api cej jvaraḥ kurvīta śodhanam
śodhanārhasya vamanaṃ prāg uktaṃ tasya yojayet |
āmāśaya-gate doṣe balinaḥ pālayan balam
pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣa-madya-je |
modakaṃ tri-phalā-śyāmā-trivṛt-pippali-kesaraiḥ
sa-sitā-madhubhir dadyād vyoṣādyaṃ vā virecanam |
drākṣā-dhātrī-rasaṃ tad-vat sa-drākṣāṃ vā harītakīm
lihyād vā traivṛtaṃ cūrṇaṃ saṃyuktaṃ madhu-sarpiṣā || 100.1+1ab ||
āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā |
tri-phalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥ pibet
viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍa-pūrvā yathā-kramam |
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭam upekṣeta malaṃ sadā
pakvo 'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ |
atipravartamānaṃ vā pācayan saṃgrahaṃ nayet
āma-saṃgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ |
pāyayed doṣa-haraṇaṃ mohād āma-jvare tu yaḥ
1.104av āma-saṃgrahaṇād doṣo 1.104bv doṣopakrama īritaḥ
prasuptaṃ kṛṣṇa-sarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet |
jvara-kṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam
kāmaṃ tu payasā tasya nirūhair vā haren malān |
kṣīrocitasya prakṣīṇa-śleṣmaṇo dāha-tṛḍ-vataḥ
kṣīraṃ pittānilārtasya pathyam apy atisāriṇaḥ |
tad vapur laṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanam ivāgninā
divyāmbu jīvayet tasya jvaraṃ cāśu niyacchati |
saṃskṛtaṃ śītam uṣṇaṃ vā tasmād dhāroṣṇam eva vā
1.108dv tad-vad dhāroṣṇam eva vā
vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hanty ato 'nya-thā |
payaḥ sa-śuṇṭhī-kharjūra-mṛdvīkā-śarkarā-ghṛtam
śṛta-śītaṃ madhu-yutaṃ tṛḍ-dāha-jvara-nāśanam |
tad-vad drākṣā-balā-yaṣṭī-śārivā-kaṇa-candanaiḥ
catur-guṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet |
kāsāc chvāsāc chiraḥ-śūlāt pārśva-śūlāc cira-jvarāt
mucyate jvaritaḥ pītvā pañca-mūlī-śṛtaṃ payaḥ |
śṛtam eraṇḍa-mūlena bāla-bilvena vā jvarāt
dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānila-varcasaḥ |
sa-rakta-picchātisṛteḥ sa-tṛṭ-śūla-pravāhikāt
siddhaṃ śuṇṭhī-balā-vyāghrī-gokaṇṭaka-guḍaiḥ payaḥ |
śopha-mūtra-śakṛd-vāta-vibandha-jvara-kāsa-jit
vṛścīva-bilva-varṣābhū-sādhitaṃ jvara-śopha-nut |
śiṃśipā-sāra-siddhaṃ ca kṣīram āśu jvarāpaham
1.115cv śiṃśipā-sāra-siddhaṃ vā
nirūhas tu balaṃ vahniṃ vi-jvara-tvaṃ mudaṃ rucim |
doṣe yuktaḥ karoty āśu pakve pakvāśayaṃ gate
pittaṃ vā kapha-pittaṃ vā pakvāśaya-gataṃ haret |
sraṃsanaṃ trīn api malān vastiḥ pakvāśayāśrayān
1.117dv vastiḥ pakvāśayāśritān
prakṣīṇa-kapha-pittasya trika-pṛṣṭha-kaṭī-grahe |
dīptāgner baddha-śakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam
paṭola-nimba-cchadana-kaṭukā-caturaṅgulaiḥ |
sthirā-balā-gokṣuraka-madanośīra-vālakaiḥ
payasy ardhodake kvāthaṃ kṣīra-śeṣaṃ vimiśritam |
kalkitair musta-madana-kṛṣṇā-madhuka-vatsakaiḥ
vastiṃ madhu-ghṛtābhyāṃ ca pīḍayej jvara-nāśanam |
catasraḥ parṇinīr yaṣṭī-phalośīra-nṛpadrumān
kvāthayet kalkayed yaṣṭī-śatāhvā-phalinī-phalam |
mustaṃ ca vastiḥ sa-guḍa-kṣaudra-sarpir jvarāpahaḥ
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām |
ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm
piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpis tailaṃ caika-tra sādhitam |
jvare 'nuvāsanaṃ dadyād yathā-snehaṃ yathā-malam
1.124cv jvare 'nuvāsanaṃ dadyāt 1.124dv tathā snehaṃ yathā malam 1.124dv
yathā-doṣaṃ yathā-balam
ye ca siddhiṣu vakṣyante vastayo jvara-nāśanāḥ |
śiro-rug-gaurava-śleṣma-haram indriya-bodhanam
jīrṇa-jvare ruci-karaṃ dadyān nasyaṃ virecanam |
snaihikaṃ śūnya-śiraso dāhārte pitta-nāśanam
dhūma-gaṇḍūṣa-kavaḍān yathā-doṣaṃ ca kalpayet |
pratiśyāyāsya-vairasya-śiraḥ-kaṇṭhāmayāpahān
a-rucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājya-saindhavam |
dhātrī-drākṣā-sitānāṃ vā kalkam āsyena dhārayet
yathopaśaya-saṃsparśān śītoṣṇa-dravya-kalpitān |
abhyaṅgālepa-sekādīñ jvare jīrṇe tvag-āśrite
kuryād añjana-dhūmāṃś ca tathaivāgantu-je 'pi tān |
dāhe sahasra-dhautena sarpiṣābhyaṅgam ācaret
sūtroktaiś ca gaṇais tais tair madhurāmla-kaṣāyakaiḥ |
dūrvādibhir vā pitta-ghnaiḥ śodhanādi-gaṇoditaiḥ
śīta-vīryair hima-sparśaiḥ kvātha-kalkī-kṛtaiḥ pacet |
tailaṃ sa-kṣīram abhyaṅgāt sadyo dāha-jvaropaham
śiro gātraṃ ca tair eva nāti-piṣṭaiḥ pralepayet |
tat-kvāthena parīṣekam avagāhaṃ ca yojayet
tathāranāla-salila-kṣīra-śukta-ghṛtādibhiḥ |
kapittha-mātuluṅgāmla-vidārī-lodhra-dāḍimaiḥ
badarī-pallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |
lipte 'ṅge dāha-ruṅ-mohāś chardis tṛṣṇā ca śāmyati
1.135bv phenenāriṣṭakasya ca 1.135bv phenenāriṣṭa-jena vā
yo varṇitaḥ pitta-haro doṣopakramaṇe kramaḥ |
taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sa-dāho naśyati jvaraḥ
vīryoṣṇair uṣṇa-saṃsparśais tagarāguru-kuṅkumaiḥ |
kuṣṭha-sthauṇeya-śaileya-saralāmaradārubhiḥ
nakha-rāsnā-pura-vacā-caṇḍailā-dvaya-corakaiḥ |
pṛthvīkā-śigru-surasā-hiṃsrā-dhyāmaka-sarṣapaiḥ
1.138av nakha-rāsnā-mukha-vacā-
daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-dvaya-pattūra-rohiṣaiḥ |
tamāla-pattra-bhūtīka-śallakī-dhānya-dīpyakaiḥ
1.139cv tamāla-pattra-pūtīka-
miśi-māṣa-kulatthāgni-prakīryā-nākulī-dvayaiḥ |
anyaiś ca tad-vidhair dravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet
kvathitaiḥ kalkitair yuktaiḥ surā-sauvīrakādibhiḥ |
tenābhyañjyāt sukhoṣṇena taiḥ su-piṣṭaiś ca lepayet
1.141cv tenābhyajya sukhoṣṇena
kavoṣṇais taiḥ parīṣekam avagāhaṃ ca kalpayet |
kevalair api tad-vac ca śukta-go-mūtra-mastubhiḥ
āragvadhādi-vargaṃ ca pānābhyañjana-lepane |
dhūpān aguru-jān yāṃś ca vakṣyante viṣama-jvare
1.143cv dhūpān aguru-jān ye ca
agny-an-agni-kṛtān svedān svedi bheṣaja-bhojanan |
garbha-bhū-veśma-śayanaṃ kutha-kambala-rallakān
nir-dhūma-dīptair aṅgārair hasantīś ca hasantikāḥ |
madyaṃ sa-try-ūṣaṇaṃ takraṃ kulattha-vrīhi-kodravān
saṃśīlayed vepathu-mān yac cānyad api pittalam |
dayitāḥ stana-śālinyaḥ pīnā vibhrama-bhūṣaṇāḥ
1.146av bhajec chītārdito yuktyā
yauvanāsava-mattāś ca tam āliṅgeyur aṅganāḥ |
vīta-śītaṃ ca vijñāya tās tato 'panayet punaḥ
1.147cv vīta-śītaṃ tu viyatās
vardhanenaika-doṣasya kṣapaṇenocchritasya vā |
kapha-sthānānupūrvyā vā tulya-kakṣāñ jayen malān
1.148bv kṣapaṇenocchritasya ca
śamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu |
dur-nivāra-taraṃ tad dhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ || 148+1 ||
chardi-mūrchā-pipāsādīn a-virodhāñ jvarasya tu || 148+2ab ||
saṃnipāta-jvarasyānte karṇa-mūle su-dāruṇaḥ |
śophaḥ saṃjāyate yena kaś-cid eva vimucyate
1.149cv śophaḥ saṃjāyate tena 1.149dv kaś-cid eva pramucyate
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥ-pānaiś ca taṃ jayet |
pradehaiḥ kapha-pitta-ghnair nāvanaiḥ kavaḍa-grahaiḥ
1.150cv pradehaiḥ kapha-vāta-ghnair
śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair jvaro yasya na śāmyati |
śākhānusārī tasyāśu muñced bāhvoḥ kramāt sirām
ayam eva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathā-yatham |
jvare vibhajya vātādīn yaś cān-antaram ucyate
1.152bv viṣame ca yathā-yatham
paṭola-kaṭukā-mustā-prāṇadā-madhukaiḥ kṛtāḥ |
tri-catuḥ-pañca-śaḥ kvāthā viṣama-jvara-nāśanāḥ
yojayet tri-phalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak |
tais tair vidhānaiḥ sa-guḍaṃ bhallātakam athāpi vā
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau jvarāgamana-vāsare |
prātaḥ sa-tailaṃ laśunaṃ prāg-bhaktaṃ vā tathā ghṛtam
1.155av laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vāpi
jīrṇaṃ tad-vad dadhi payas takraṃ sarpiś ca ṣaṭ-palam |
kalyāṇakaṃ pañca-gavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣa-sādhitam
tri-phalā-kola-tarkārī-kvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam |
tilvaka-tvak-kṛtāvāpaṃ viṣama-jvara-jit param
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yan madyaṃ śikhi-tittiri-dakṣa-jam |
māṃsaṃ medyoṣṇa-vīryaṃ ca sahānnena pra-kāmataḥ
1.158bv śikhi-tittiri-kukkuṭāt 1.158cv māṃsaṃ madhyoṣṇa-vīryaṃ ca
1.158cv māṃsaṃ medhyoṣṇa-vīryaṃ ca
sevitvā tad-ahaḥ svapyād atha-vā punar ullikhet |
sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ
nīlinīm ajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭu-rohiṇīm |
pibej jvarasyāgamane sneha-svedopapāditaḥ
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam |
yojyaṃ hiṅgu-samā vyāghrī-vasā nasyaṃ sa-saindhavam
purāṇa-sarpiḥ siṃhasya vasā tad-vat sa-saindhavā |
palaṅkaṣā nimba-pattraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī
sarṣapāḥ sa-yavāḥ sarpir dhūpo viḍ vā biḍāla-jā |
pura-dhyāma-vacā-sarja-nimbārkāguru-dārubhiḥ
dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yam a-parājitaḥ |
dhūpa-nasyāñjanottrāsā ye coktāś citta-vaikṛte
1.164bv prayoktavyo '-parājitaḥ 1.164cv dhūpa-nasyāñjana-trāsā
daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati |
viśeṣād viṣamān prāyas te hy āgantv-anubandha-jāḥ
yathā-svaṃ ca sirāṃ vidhyed a-śāntau viṣama-jvare |
kevalānila-vīsarpa-visphoṭābhihata-jvare
1.166bv a-śānte viṣama-jvare 1.166dv -visphoṭābhihate jvare
sarpiḥ-pāna-himālepa-seka-māṃsa-rasāśanam |
kuryād yathā-svam uktaṃ ca rakta-mokṣādi sādhanam
1.167av sarpiḥ-pānaṃ himālepa- 1.167bv -sekān māṃsa-rasāśanam
grahotthe bhūta-vidyoktaṃ bali-mantrādi sādhanam |
oṣadhi-gandha-je pitta-śamanaṃ viṣa-jid viṣe
1.168cv auṣadhi-gandha-je pitta-
iṣṭair arthair mano-jñaiś ca yathā-doṣa-śamena ca |
hitā-hita-vivekaiś ca jvaraṃ krodhādi-jaṃ jayet
krodha-jo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāma-jaḥ |
bhaya-śokodbhavau tābhyāṃ bhī-śokābhyāṃ tathetarau
śāpātharvaṇa-mantrotthe vidhir daiva-vyapāśrayaḥ |
te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante 'n-antaram malaiḥ
tasmād doṣānusāreṇa teṣv āhārādi kalpayet |
na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyair vinā kṛtaḥ
jvara-kāla-smṛtiṃ cāsya hāribhir viṣayair haret |
karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarva-jvara-vināśanam
1.173dv sarva-jvara-vimokṣaṇam
tyajed ā-bala-lābhāc ca vyāyāma-snāna-maithunam |
gurv-a-sātmya-vidāhy annaṃ yac cānyaj jvara-kāraṇam
na vi-jvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā |
nivṛtto 'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati dur-balam
1.175bv sarvānnīno bhavet tadā 1.175cv nivṛtto hi jvaraḥ śīghraṃ
sadyaḥ prāṇa-haro yasmāt tasmāt tasya viśeṣataḥ |
tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat tat kuryād bhiṣag-jitam
1.176dv tat tat kuryāc cikitsitam
oṣadhayo maṇayaś ca su-mantrāḥ sādhu-guru-dvi-ja-daivata-pūjāḥ |
prīti-karā manaso viṣayāś ca ghnanty api viṣṇu-kṛtaṃ jvaram ugram
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0