અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 54

1.177અવ્ ઔષધયો મણયશ્ ચ સુ-મન્ત્રાઃ
ચિકિત્સાસ્થાન
ઊર્ધ્વ-ગં બલિનો ઽ-વેગમ્ એક-દોષાનુગં નવમ્ ।
રક્ત-પિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્ નિર્-ઉપદ્રવમ્

અધો-ગં યાપયેદ્ રક્તં યચ્ ચ દોષ-દ્વયાનુગમ્ ।
શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્ માર્ગાન્ માર્ગાન્તરં ચ યત્

અતિ-પ્રવૃત્તં મન્દાગ્નેસ્ ત્રિ-દોષં દ્વિ-પથં ત્યજેત્ ।
જ્ઞાત્વા નિદાનમ્ અયનં મલાવ્ અનુ-બલૌ બલમ્

દેશ-કાલાદ્ય્-અવસ્થાં ચ રક્ત-પિત્તે પ્રયોજયેત્ ।
લઙ્ઘનં બૃંહણં વાદૌ શોધનં શમનં તથા

2.4ચ્વ્ લઙ્ઘનં બૃંહણં ચાદૌ
સંતર્પણોત્થં બલિનો બહુ-દોષસ્ય સાધયેત્ ।
ઊર્ધ્વ-ભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વ્ અધો-ગતમ્

2.5દ્વ્ વમનેન ત્વ્ અધો-ગમમ્
શમનૈર્ બૃંહણૈશ્ ચાન્યલ્ લઙ્ઘ્ય-બૃંહ્યાન્ અવેક્ષ્ય ચ ।
ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્ત-કષાયકૌ

2.6બ્વ્ લઙ્ઘ્ય-બૃંહ્યાન્ અપેક્ષ્ય ચ
ઉપવાસશ્ ચ નિઃ-શુણ્ઠી-ષડ્-અઙ્ગોદક-પાયિનઃ ।
અધો-ગે રક્ત-પિત્તે તુ બૃંહણો મધુરો રસઃ

ઊર્ધ્વ-ગે તર્પણં યોજ્યં પ્રાક્ ચ પેયા ત્વ્ અધો-ગતે ।
અશ્નતો બલિનો ઽ-શુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ ધિ રોગ-કૃત્

2.8બ્વ્ પેયા પૂર્વમ્ અધો-ગતે 2.8બ્વ્ પ્રાક્ ચ પેયા ત્વ્ અધો-ગમે 2.8બ્વ્ વા પ્રાક્
પેયા ત્વ્ અધો-ગમે
ધારયેદ્ અન્ય-થા શીઘ્રમ્ અગ્નિ-વચ્ છીઘ્ર-કારિ તત્ ।
ત્રિવૃચ્-છ્યામા-કષાયેણ કલ્કેન ચ સ-શર્કરમ્

ગલ-ગ્રહં પૂતિ-નસ્યં મૂર્છાયમ્ અ-રુચિં જ્વરમ્ ।
ગુલ્મં પ્લીહાનમ્ આનાહં કિલાસં મૂત્ર-કૃચ્છ્ર-તામ્ ॥ 9.1+1 ॥
કુષ્ઠાન્ય્ અર્શાંસિ વીસર્પં વર્ણ-નાશં ભગન્દરમ્ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયોપરોધં ચ કુર્યાત્ સ્તમ્ભિતમ્ આદિતઃ ॥ 9.1+2 ॥
સાધયેદ્ વિધિ-વલ્ લેહં લિહ્યાત્ પાણિ-તલં તતઃ ।
ત્રિવૃતા ત્રિ-ફલા શ્યામા પિપ્પલી શર્કરા મધુ

મોદકઃ સંનિપાતોર્ધ્વ-રક્ત-શોફ-જ્વરાપહઃ ।
ત્રિવૃત્ સમ-સિતા તદ્-વત્ પિપ્પલી-પાદ-સંયુતા

2.11બ્વ્ -રક્ત-પિત્ત-જ્વરાપહઃ
વમનં ફલ-સંયુક્તં તર્પણં સ-સિતા-મધુ ।
સ-સિતં વા જલં ક્ષૌદ્ર-યુક્તં વા મધુકોદકમ્

ક્ષીરં વા રસમ્ ઇક્ષોર્ વા શુદ્ધસ્યાન્-અન્તરો વિધિઃ ।
યથા-સ્વં મન્થ-પેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્

મન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ પિત્ત-ઘ્નૈર્ વા ફલૈઃ કૃતઃ ।
મધુ-ખર્જૂર-મૃદ્વીકા-પરૂષક-સિતામ્ભસા

મન્થો વા પઞ્ચ-સારેણ સ-ઘૃતૈર્ લાજ-સક્તુભિઃ ।
દાડિમામલકામ્લો વા મન્દાગ્ન્ય્-અમ્લાભિલાષિણામ્

2.15દ્વ્ મન્દાગ્ન્ય્-અમ્લાભિલાષિણઃ
કમલોત્પલ-કિઞ્જલ્ક-પૃશ્નિપર્ણી-પ્રિયઙ્ગુકાઃ ।
ઉશીરં શબરં લોધ્રં શૃઙ્ગવેરં કુ-ચન્દનમ્

હ્રીવેરં ધાતકી-પુષ્પં બિલ્વ-મધ્યં દુરાલભા ।
અર્ધાર્ધૈર્ વિહિતાઃ પેયા વક્ષ્યન્તે પાદ-યૌગિકાઃ

2.17ચ્વ્ અર્ધર્ચૈર્ વિહિતાઃ પેયા 2.17ચ્વ્ અર્ધાર્ધ-વિહિતાઃ પેયા
ભૂનિમ્બ-સેવ્ય-જલદા મસૂરાઃ પૃશ્નિપર્ણ્ય્ અપિ ।
વિદારિગન્ધા મુદ્ગાશ્ ચ બલા સર્પિર્ હરેણુકાઃ

2.18દ્વ્ બલા સર્પિઃ પ્રિયઙ્ગુકાઃ
જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શીત-વીર્યાણિ સાધયેત્ ।
પૃથક્ પૃથગ્ જલે તેષાં યવાગૂઃ કલ્પયેદ્ રસે

શીતાઃ સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્રાસ્ તદ્-વન્ માંસ-રસાન્ અપિ ।
ઈષદ્-અમ્લાન્ અન્-અમ્લાન્ વા ઘૃત-ભૃષ્ટાન્ સ-શર્કરાન્

શૂક-શિમ્બી-ભવં ધાન્યં રક્તે શાકં ચ શસ્યતે ।
અન્ન-સ્વ-રૂપ-વિજ્ઞાને યદ્ ઉક્તં લઘુ-શીતલમ્

પૂર્વોક્તમ્ અમ્બુ પાનીયં પઞ્ચ-મૂલેન વા શૃતમ્ ।
લઘુના શૃત-શીતં વા મધ્વ્-અમ્ભો વા ફલામ્બુ વા

શશઃ સ-વાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે તિત્તિરિઃ પુનઃ ।
ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતે ઽધિકે

પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્ તદ્-વન્ ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ ।
યત્ કિઞ્-ચિદ્ રક્ત-પિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ ચ વર્જયેત્

વાસા-રસેન ફલિની-મૃલ્-લોધ્રાઞ્જન-માક્ષિકમ્ ।
પિત્તાસૃક્ શમયેત્ પીતં નિર્યાસો વાટરૂષકાત્

શર્કરા-મધુ-સંયુક્તઃ કેવલો વા શૃતો ઽપિ વા ।
વૃષઃ સદ્યો જયત્ય્ અસ્રં સ હ્ય્ અસ્ય પરમ્ ઔષધમ્

પટોલ-માલતી-નિમ્બ-ચન્દન-દ્વય-પદ્મકમ્ ।
લોધ્રો વૃષસ્ તણ્ડુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્ મદયન્તિકા

2.27અવ્ પટોલામલકી-નિમ્બ-
શતાવરી ગોપકન્યા કાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા ।
રક્ત-પિત્ત-હરાઃ ક્વાથાસ્ ત્રયઃ સ-મધુ-શર્કરાઃ

પલાશ-વલ્ક-ક્વાથો વા સુ-શીતઃ શર્કરાન્વિતઃ ।
લિહ્યાદ્ વા મધુ-સર્પિર્ભ્યાં ગવાશ્વ-શકૃતો રસમ્

2.29ચ્વ્ પિબેદ્ વા મધુ-સર્પિર્ભ્યાં
સ-ક્ષૌદ્રં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્ પારાવતાચ્ છકૃત્ ।
અતિ-નિઃસ્રુત-રક્તશ્ ચ ક્ષૌદ્રેણ રુધિરં પિબેત્

2.30બ્વ્ લિહ્યાત્ પારાવતં શકૃત્ 2.30ચ્વ્ અતિ-નિઃસૃત-રક્તશ્ ચ
2.30ચ્વ્ અતિ-નિઃસૃત-રક્તો વા 2.30ચ્વ્ અતિ-નિઃસ્રુત-રક્તો વા
જાઙ્ગલં ભક્ષયેદ્ વાજમ્ આમં પિત્ત-યુતં યકૃત્ ।
ચન્દનોશીર-જલદ-લાજ-મુદ્ગ-કણા-યવૈઃ

બલા-જલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્ત-પિત્ત-હા ।
પ્રસાદશ્ ચન્દનામ્ભો-જ-સેવ્ય-મૃદ્-ભૃષ્ટ-લોષ્ટ-જઃ

સુ-શીતઃ સ-સિતા-ક્ષૌદ્રઃ શોણિતાતિ-પ્રવૃત્તિ-જિત્ ।
આપોથ્ય વા નવે કુમ્ભે પ્લાવયેદ્ ઇક્ષુ-ગણ્ડિકાઃ

સ્થિતં તદ્ ગુપ્તમ્ આકાશે રાત્રિં પ્રાતઃ સ્રુતં જલમ્ ।
મધુ-મદ્ વિકચામ્ભો-જ-કૃતોત્તંસં ચ તદ્-ગુણમ્

યે ચ પિત્ત-જ્વરે ચોક્તાઃ કષાયાસ્ તાંશ્ ચ યોજયેત્ ।
કષાયૈર્ વિવિધૈર્ એભિર્ દીપ્તે ઽગ્નૌ વિજિતે કફે

રક્ત-પિત્તં ન ચેચ્ છામ્યેત્ તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ ।
યુઞ્જ્યાચ્ છાગં શૃતં તદ્-વદ્ ગવ્યં પઞ્ચ-ગુણે ઽમ્ભસિ

પઞ્ચ-મૂલેન લઘુના શૃતં વા સ-સિતા-મધુ ।
જીવકર્ષભક-દ્રાક્ષા-બલા-ગોક્ષુર-નાગરૈઃ

પૃથક્ પૃથક્ શૃતં ક્ષીરં સ-ઘૃતં સિતયાથ-વા ।
ગોકણ્ટકાભીરુ-શૃતં પર્ણિનીભિસ્ તથા પયઃ

હન્ત્ય્ આશુ રક્તં સ-રુજં વિશેષાન્ મૂત્ર-માર્ગ-ગમ્ ।
વિણ્-માર્ગ-ગે વિશેષેણ હિતં મોચ-રસેન તુ

વટ-પ્રરોહૈર્ શુઙ્ગૈર્ વા શુણ્ઠ્ય્-ઉદીચ્યોત્પલૈર્ અપિ ।
રક્તાતીસાર-દુર્-નામ-ચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્

2.40અવ્ વટ-પ્રરોહૈર્ શૃઙ્ગૈર્ વા
પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ ચ ।
કષાય-યોગૈર્ એભિર્ વા વિપક્વં પાયયેદ્ ઘૃતમ્

સ-મૂલ-મસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમ્ અષ્ટ-ગુણે ઽમ્ભસિ ।
પક્ત્વાષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્

તત્-પુષ્પ-ગર્ભં તચ્ છીતં સ-ક્ષૌદ્રં પિત્ત-શોણિતમ્ ।
પિત્ત-ગુલ્મ-જ્વર-શ્વાસ-કાસ-હૃદ્-રોગ-કામલાઃ

તિમિર-ભ્રમ-વીસર્પ-સ્વર-સાદાંશ્ ચ નાશયેત્ ।
પલાશ-વૃન્ત-સ્વ-રસે તદ્-ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્

સ-ક્ષૌદ્રં તચ્ ચ રક્ત-ઘ્નં તથૈવ ત્રાયમાણયા ।
રક્તે સ-પિચ્છે સ-કફે ગ્રથિતે કણ્ઠ-માર્ગ-ગે

લિહ્યાન્ માક્ષિક-સર્પિર્ભ્યાં ક્ષારમ્ ઉત્પલ-નાલ-જમ્ ।
પૃથક્ પૃથક્ તથામ્ભો-જ-રેણુ-શ્યામા-મધૂક-જમ્

ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે વસ્તિર્ ઇષ્યતે ।
ઘ્રાણ-ગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્

કષાય-યોગાન્ પૂર્વોક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વ્-આદિ-રસાપ્લુતાન્ ।
ક્ષીરાદીન્ સ-સિતાંસ્ તોયં કેવલં વા જલં હિતં

2.48બ્વ્ ક્ષીરેક્ષ્વ્-આદિ-રસ-પ્લુતાન્
રસો દાડિમ-પુષ્પાણામ્ આમ્રાસ્થ્નઃ શાદ્વલસ્ય વા ।
કલ્પયેચ્ છીત-વર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ

2.49બ્વ્ આમ્રાસ્થ્નઃ શાદ્વલસ્ય ચ
સુ-સૂક્ષ્મા માષ-પિષ્ટી ચ ઘૃત-ભૃષ્ટા શિવસ્ય ચ ।
રુણદ્ધિ મૂર્ધ-લેપેન નાસા-રક્તં ન સંશયઃ ॥ 49.1+1 ॥
યચ્ ચ પિત્ત-જ્વરે પ્રોક્તં બહિર્ અન્તશ્ ચ ભેષજમ્ ।
રક્ત-પિત્તે હિતં તચ્ ચ ક્ષત-ક્ષીણે હિતં ચ યત્