અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 53

ભવન્ત્ય્ ઉપદ્રવાસ્ તેષામ્ આવૃતાનામ્ ઉપેક્ષણાત્ ॥ 58ઊઅબ્ ॥
વ્યાધીનાં સંશયં છેત્તુમ્ અન્યતો યો ઽ-પ્રમત્ત-વાન્ ।
નિદાનં સતતં તેન ચિન્તનીયં વિપશ્ચિતા ॥ 58ઊ+1 ॥
ચિકિત્સાસ્થાન
આમાશય-સ્થો હત્વાગ્નિં સામો માર્ગાન્ પિધાય યત્ ।
વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્ તસ્માત્ કુર્વીત લઙ્ઘનમ્

પ્રાગ્-રૂપેષુ જ્વરાદૌ વા બલં યત્નેન પાલયન્ ।
બલાધિષ્ઠાનમ્ આરોગ્યમ્ આરોગ્યાર્થઃ ક્રિયા-ક્રમઃ

1.2દ્વ્ આરોગ્યાર્થં ક્રિયા-ક્રમઃ
લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તે ઽગ્નૌ લાઘવે સતિ ।
સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્ તૃડ્ રુચિઃ પક્તિર્ બલમ્ ઓજશ્ ચ જાયતે

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફ-પ્રાયે ચલે મલે ।
સ-હૃલ્-લાસ-પ્રસેકાન્ન-દ્વેષ-કાસ-વિષૂચિકે

સદ્યો-ભુક્તસ્ય સંજાતે જ્વરે સામે વિશેષતઃ ।
વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્ તદ્ અન્ય-થા

શ્વાસાતીસાર-સંમોહ-હૃદ્-રોગ-વિષમ-જ્વરાન્ ।
પિપ્પલીભિર્ યુતાન્ ગાલાન્ કલિઙ્ગૈર્ મધુકેન વા

ઉષ્ણામ્ભસા સ-મધુના પિબેત્ સ-લવણેન વા ।
પટોલ-નિમ્બ-કર્કોટ-વેત્ર-પત્ત્રોદકેન વા

તર્પણેન રસેનેક્ષોર્ મદ્યૈઃ કલ્પોદિતાનિ વા ।
વમનાનિ પ્રયુઞ્જીત બલ-કાલ-વિભાગ-વિત્

કૃતે ઽ-કૃતે વા વમને જ્વરી કુર્યાદ્ વિશોષણમ્ ।
દોષાણાં સમુદીર્ણાનાં પાચનાય શમાય ચ

દોષેણ ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્ને ઽન્નં ન વિપચ્યતે ।
તસ્માદ્ આ-દોષ-પચનાજ્ જ્વરિતાન્ ઉપવાસયેત્

1.10અવ્ આમેન ભસ્મનેવાગ્નૌ
તૃષ્ણગ્ અલ્પાલ્પમ્ ઉષ્ણામ્બુ પિબેદ્ વાત-કફ-જ્વરે ।
તત્ કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણામ્ આશુ નિવર્તયેત્

1.11અવ્ તૃષ્યન્ન્ અલ્પાલ્પમ્ ઉષ્ણામ્બુ
ઉદીર્ય ચાગ્નિં સ્રોતાંસિ મૃદૂ-કૃત્ય વિશોધયેત્ ।
લીન-પિત્તાનિલ-સ્વેદ-શકૃન્-મૂત્રાનુલોમનમ્

નિદ્રા-જાડ્યા-રુચિ-હરં પ્રાણાનામ્ અવલમ્બનમ્ ।
વિપરીતમ્ અતઃ શીતં દોષ-સંઘાત-વર્ધનમ્

ઉષ્ણમ્ એવઙ્-ગુણ-ત્વે ઽપિ યુઞ્જ્યાન્ નૈકાન્ત-પિત્તલે ।
ઉદ્રિક્ત-પિત્તે દવથુ-દાહ-મોહાતિસારિણિ

વિષ-મદ્યોત્થિતે ગ્રીષ્મે ક્ષત-ક્ષીણે ઽસ્ર-પિત્તિનિ ।
ઘન-ચન્દન-શુણ્ઠ્ય્-અમ્બુ-પર્પટોશીર-સાધિતમ્

શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં તૃડ્-જ્વરાપહમ્ ।
ઊષ્મા પિત્તાદ્ ઋતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્ય્ ઊષ્મણા વિના

તસ્માત્ પિત્ત-વિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકે ઽધિકમ્ ।
સ્નાનાભ્યઙ્ગ-પ્રદેહાંશ્ ચ પરિશેષં ચ લઙ્ઘનમ્

અ-જીર્ણ ઇવ શૂલ-ઘ્નં સામે તીવ્ર-રુજિ જ્વરે ।
ન પિબેદ્ ઔષધં તદ્ ધિ ભૂય એવામમ્ આવહેત્

આમાભિભૂત-કોષ્ઠસ્ય ક્ષીરં વિષમ્ અહેર્ ઇવ ।
સોદર્દ-પીનસ-શ્વાસે જઙ્ઘા-પર્વાસ્થિ-શૂલિનિ

1.19દ્વ્ જઙ્ઘા-પાર્શ્વાસ્થિ-શૂલિનિ
વાત-શ્લેષ્માત્મકે સ્વેદઃ પ્રશસ્તઃ સ પ્રવર્તયેત્ ।
સ્વેદ-મૂત્ર-શકૃદ્-વાતાન્ કુર્યાદ્ અગ્નેશ્ ચ પાટવમ્

સ્નેહોક્તમ્ આચાર-વિધિં સર્વ-શશ્ ચાનુપાલયેત્ ।
લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્ તિક્તકો રસઃ

1.21દ્વ્ યવાગૂસ્ તિક્તકો રસઃ
મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્ યથાવસ્થં ક્રમેણ વા ।
શુદ્ધ-વાત-ક્ષયાગન્તુ-જીર્ણ-જ્વરિષુ લઙ્ઘનમ્

નેષ્યતે તેષુ હિ હિતં શમનં યન્ ન કર્શનમ્ ।
તત્ર સામ-જ્વરાકૃત્યા જાનીયાદ્ અ-વિશોષિતમ્

1.23બ્વ્ શમનં યન્ ન કર્ષણમ્
દ્વિ-વિધોપક્રમ-જ્ઞાનમ્ અવેક્ષેત ચ લઙ્ઘને ।
યુક્તં લઙ્ઘિત-લિઙ્ગૈસ્ તુ તં પેયાભિર્ ઉપાચરેત્

યથા-સ્વૌષધ-સિદ્ધાભિર્ મણ્ડ-પૂર્વાભિર્ આદિતઃ ।
ષડ્-અહં વા મૃદુ-ત્વં વા જ્વરો યાવદ્ અવાપ્નુયાત્

તસ્યાગ્નિર્ દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિર્ ઇવ પાવકઃ ।
પ્રાગ્ લાજ-પેયાં સુ-જરાં સ-શુણ્ઠી-ધાન્ય-પિપ્પલીમ્

સ-સૈન્ધવાં તથામ્લાર્થી તાં પિબેત્ સહ-દાડિમામ્ ।
સૃષ્ટ-વિડ્ બહુ-પિત્તો વા સ-શુણ્ઠી-માક્ષિકાં હિમામ્

વસ્તિ-પાર્શ્વ-શિરઃ-શૂલી વ્યાઘ્રી-ગોક્ષુર-સાધિતામ્ ।
પૃશ્નિપર્ણી-બલા-બિલ્વ-નાગરોત્પલ-ધાન્યકૈઃ

સિદ્ધાં જ્વરાતિસાર્ય્ અમ્લાં પેયાં દીપન-પાચનીમ્ ।
હ્રસ્વેન પઞ્ચ-મૂલેન હિક્કા-રુક્-શ્વાસ-કાસ-વાન્

પઞ્ચ-મૂલેન મહતા કફાર્તો યવ-સાધિતામ્ ।
વિબદ્ધ-વર્ચાઃ સ-યવાં પિપ્પલ્ય્-આમલકૈઃ કૃતાં

1.30દ્વ્ પિપ્પલ્ય્-આમલકૈઃ શૃતાં
યવાગૂં સર્પિષા ભૃષ્ટાં મલ-દોષાનુલોમનીમ્ ।
ચવિકા-પિપ્પલી-મૂલ-દ્રાક્ષામલક-નાગરૈઃ

કોષ્ઠે વિબદ્ધે સ-રુજિ પિબેત્ તુ પરિકર્તિનિ ।
કોલ-વૃક્ષામ્લ-કલશી-ધાવની-શ્રીફલૈઃ કૃતામ્

1.32દ્વ્ -ધાવની-શ્રી-બલા-કૃતામ્
અ-સ્વેદ-નિદ્રસ્ તૃષ્ણાર્તઃ સિતામલક-નાગરૈઃ ।
સિતા-બદર-મૃદ્વીકા-શારિવા-મુસ્ત-ચન્દનૈઃ

1.33અવ્ અ-સ્વેદ-નિદ્રા-તૃષ્ણાર્તઃ
તૃષ્ણા-છર્દિ-પરીદાહ-જ્વર-ઘ્નીં ક્ષૌદ્ર-સંયુતામ્ ।
કુર્યાત્ પેયૌષધૈર્ એવ રસ-યૂષાદિકાન્ અપિ

1.34અવ્ તૃષ્ણા-છર્દિ-પરીવાર- 1.34અવ્ તૃષ્ણા-છર્દિ-પરો દાહ-
મદ્યોદ્ભવે મદ્ય-નિત્યે પિત્ત-સ્થાન-ગતે કફે ।
ગ્રીષ્મે તયોર્ વાધિકયોસ્ તૃટ્-છર્દિર્-દાહ-પીડિતે

1.35દ્વ્ તૃટ્-છર્દિ-દાહ-પીડિતે
ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે ચ પેયાં નેચ્છન્તિ તેષુ તુ ।
જ્વરાપહૈઃ ફલ-રસૈર્ અદ્ભિર્ વા લાજ-તર્પણાત્

1.36દ્વ્ અદ્ભિર્ વા લાજ-તર્પણમ્
પિબેત્ સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્રાન્ તતો જીર્ણે તુ તર્પણે ।
યવાગ્વાં વૌદનં ક્ષુદ્-વાન્ અશ્નીયાદ્ ભૃષ્ટ-તણ્ડુલમ્

1.37અવ્ પિબેત્ સ-શર્કરા-ક્ષૌદ્રં 1.37બ્વ્ તતો જીર્ણે ચ તર્પણે
1.37ચ્વ્ યવાગ્વામ્ ઓદનં ક્ષુદ્-વાન્ 1.37ચ્વ્ યવાગ્વાં ચૌદનં ક્ષુદ્-વાન્
દક-લાવણિકૈર્ યૂષૈ રસૈર્ વા મુદ્ગ-લાવ-જૈઃ ।
ઇત્ય્ અયં ષડ્-અહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા

તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે ।
કષાયો દોષ-શેષસ્ય પાચનઃ શમનો ઽથ-વા

તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ કટુકઃ કફે ।
પિત્ત-શ્લેષ્મ-હર-ત્વે ઽપિ કષાયઃ સ ન શસ્યતે

1.40દ્વ્ કષાયસ્ તુ ન શસ્યતે
નવ-જ્વરે મલ-સ્તમ્ભાત્ કષાયો વિષમ-જ્વરમ્ ।
કુરુતે ઽ-રુચિ-હૃલ્-લાસ-હિધ્માધ્માનાદિકાન્ અપિ

સપ્તાહાદ્ ઔષધં કે-ચિદ્ આહુર્ અન્યે દશાહતઃ ।
કે-ચિલ્ લઘ્વ્-અન્ન-ભુક્તસ્ય યોજ્યમ્ આમોલ્બણે ન તુ

1.42બ્વ્ આહુશ્ ચાન્યે દશાહતઃ
તીવ્ર-જ્વર-પરીતસ્ય દોષ-વેગોદયે યતઃ ।
દોષે ઽથ-વાતિ-નિચિતે તન્દ્રા-સ્તૈમિત્ય-કારિણિ

અ-પચ્યમાનં ભૈષજ્યં ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્ ।
મૃદુર્ જ્વરો લઘુર્ દેહશ્ ચલિતાશ્ ચ મલા યદા

અ-ચિર-જ્વરિતસ્યાપિ ભેષજં યોજયેત્ તદા ।
મુસ્તયા પર્પટં યુક્તં શુણ્ઠ્યા દુઃસ્પર્શયાપિ વા

પાક્યં શીત-કષાયં વા પાઠોશીરં સ-વાલકમ્ ।
પિબેત્ તદ્-વચ્ ચ ભૂનિમ્બ-ગુડૂચી-મુસ્ત-નાગરમ્

યથા-યોગમ્ ઇમે યોજ્યાઃ કષાયા દોષ-પાચનાઃ ।
જ્વરા-રોચક-તૃષ્ણાસ્ય-વૈરસ્યા-પક્તિ-નાશનાઃ

કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્ત્રં કટુક-રોહિણી ॥ 48અબ્ ॥
પટોલં શારિવા મુસ્તા પાઠા કટુક-રોહિણી ।
પટોલ-નિમ્બ-ત્રિ-ફલા-મૃદ્વીકા-મુસ્ત-વત્સકાઃ

કિરાતતિક્તમ્ અમૃતા ચન્દનં વિશ્વ-ભેષજમ્ ।
ધાત્રી-મુસ્તામૃતા-ક્ષૌદ્રમ્ અર્ધ-શ્લોક-સમાપનાઃ

પઞ્ચૈતે સંતતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ ।
દુરાલભામૃતા-મુસ્તા-નાગરં વાત-જે જ્વરે

અથ-વા પિપ્પલી-મૂલ-ગુડૂચી-વિશ્વ-ભેષજમ્ ।
કનીયઃ પઞ્ચ-મૂલં ચ પિત્તે શક્રયવા ઘનમ્

1.52દ્વ્ પિત્તે ક્ષૌદ્ર-સમન્વિતાઃ
કટુકા ચેતિ સ-ક્ષૌદ્રં મુસ્તા-પર્પટકં તથા ।
સ-ધન્વયાસ-ભૂનિમ્બં વત્સકાદ્યો ગણઃ કફે

1.53અવ્ કલિઙ્ગ-મુસ્ત-કટુકા
અથ-વા વૃષ-ગાઙ્ગેયી-શૃઙ્ગવેર-દુરાલભાઃ ।
રુગ્-વિબન્ધાનિલ-શ્લેષ્મ-યુક્તે દીપન-પાચનમ્

અભયા-પિપ્પલી-મૂલ-શમ્યાક-કટુકા-ઘનમ્ ।
દ્રાક્ષા-મધૂક-મધુક-લોધ્ર-કાશ્મર્ય-શારિવાઃ

મુસ્તામલક-હ્રીવેર-પદ્મ-કેસર-પદ્મકમ્ ।
મૃણાલ-ચન્દનોશીર-નીલોત્પલ-પરૂષકમ્

ફાણ્ટો હિમો વા દ્રાક્ષાદિર્ જાતી-કુસુમ-વાસિતઃ ।
યુક્તો મધુ-સિતા-લાજૈર્ જયત્ય્ અનિલ-પિત્ત-જમ્

જ્વરં મદાત્યયં છર્દિં મૂર્છાં દાહં શ્રમં ભ્રમમ્ ।
ઊર્ધ્વ-ગં રક્ત-પિત્તં ચ પિપાસાં કામલામ્ અપિ

1.58અવ્ જ્વરં મદાત્યયં છર્દિર્
પાચયેત્ કટુકાં પિષ્ટ્વા કર્પરે ઽભિનવે શુચૌ ।
નિષ્પીડિતો ઘૃત-યુતસ્ તદ્-રસો જ્વર-દાહ-જિત્

કફ-વાતે વચા-તિક્તા-પાઠારગ્વધ-વત્સકાઃ ।
પિપ્પલી-ચૂર્ણ-યુક્તો વા ક્વાથશ્ છિન્નોદ્ભવોદ્ભવઃ

વ્યાઘ્રી-શુણ્ઠ્ય્-અમૃતા-ક્વાથઃ પિપ્પલી-ચૂર્ણ-સંયુતઃ ।
વાત-શ્લેષ્મ-જ્વર-શ્વાસ-કાસ-પીનસ-શૂલ-જિત્

પથ્યા-કુસ્તુમ્બુરી-મુસ્તા-શુણ્ઠી-કટ્તૃણ-પર્પટમ્ ।
સ-કટ્ફલ-વચા-ભાર્ગી-દેવાહ્વં મધુ-હિઙ્ગુ-મત્

કફ-વાત-જ્વર-ષ્ઠીવ-કુક્ષિ-હૃત્-પાર્શ્વ-વેદનાઃ ।
કણ્ઠામયાસ્ય-શ્વયથુ-કાસ-શ્વાસાન્ નિયચ્છતિ

1.63અવ્ કફ-વાત-જ્વરે ષ્ઠેવ-
આરગ્વધાદિઃ સ-ક્ષૌદ્રઃ કફ-પિત્ત-જ્વરં જયેત્ ।
તથા તિક્તા-વૃષોશીર-ત્રાયન્તી-ત્રિ-ફલામૃતાઃ

પટોલાતિવિષા-નિમ્બ-મૂર્વા-ધન્વયવાસકાઃ ।
સંનિપાત-જ્વરે વ્યાઘ્રી-દેવદારુ-નિશા-ઘનમ્

પટોલ-પત્ત્ર-નિમ્બ-ત્વક્-ત્રિ-ફલા-કટુકા-યુતમ્ ।
નાગરં પૌષ્કરં મૂલં ગુડૂચી કણ્ટકારિકા

સ-કાસ-શ્વાસ-પાર્શ્વાર્તૌ વાત-શ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે ।
મધૂક-પુષ્પ-મૃદ્વીકા-ત્રાયમાણા-પરૂષકમ્

સોશીર-તિક્તા-ત્રિ-ફલા-કાશ્મર્યં કલ્પયેદ્ ધિમમ્ ।
કષાયં તં પિબન્ કાલે જ્વરાન્ સર્વાન્ અપોહતિ

1.68દ્વ્ જ્વરાન્ સર્વાન્ વ્યપોહતિ
જાત્ય્-આમલક-મુસ્તાનિ તદ્-વદ્ ધન્વયવાસકમ્ ।
બદ્ધ-વિટ્ કટુકા-દ્રાક્ષા-ત્રાયન્તી-ત્રિ-ફલા-ગુડમ્

1.69દ્વ્ -ત્રાયન્તી-ત્રિ-ફલા-ગુડાન્ 1.69દ્વ્ -ત્રાયન્તી-ત્રિ-ફલા-ગુડાઃ
જીર્ણૌષધો ઽન્નં પેયાદ્યમ્ આચરેચ્ છ્લેષ્મ-વાન્ ન તુ ।
પેયા કફં વર્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિ-વત્

શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણ-દેહાનામ્ અતઃ પ્રાગ્ અપિ યોજયેત્ ।
યૂષાન્ કુલત્થ-ચણક-કલાયાદિ-કૃતાન્ લઘૂન્

1.71અવ્ શ્લેષ્માભિષવ-દેહાનામ્ 1.71અવ્ શ્લેષ્માભિસ્પન્દ-દેહાનામ્
રૂક્ષાંસ્ તિક્ત-રસોપેતાન્ હૃદ્યાન્ રુચિ-કરાન્ પટૂન્ ।
રક્તાદ્યાઃ શાલયો જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ ચ જ્વરે હિતાઃ

શ્લેષ્મોત્તરે વીત-તુષાસ્ તથા વાટી-કૃતા યવાઃ ।
ઓદનસ્ તૈઃ સ્રુતો દ્વિસ્ ત્રિઃ પ્રયોક્તવ્યો યથા-યથમ્

દોષ-દૂષ્યાદિ-બલતો જ્વર-ઘ્ન-ક્વાથ-સાધિતઃ ।
મુદ્ગાદ્યૈર્ લઘુભિર્ યૂષાઃ કુલત્થૈશ્ ચ જ્વરાપહાઃ

કારવેલ્લક-કર્કોટ-બાલ-મૂલક-પર્પટૈઃ ।
વાર્તાક-નિમ્બ-કુસુમ-પટોલ-ફલ-પલ્લવૈઃ

અત્ય્-અન્ત-લઘુભિર્ માંસૈર્ જાઙ્ગલૈશ્ ચ હિતા રસાઃ ।
વ્યાઘ્રી-પરૂષ-તર્કારી-દ્રાક્ષામલક-દાડિમૈઃ

સંસ્કૃતાઃ પિપ્પલી-શુણ્ઠી-ધાન્ય-જીરક-સૈન્ધવૈઃ ।
સિતા-મધુભ્યાં પ્રાયેણ સંયુતા વા કૃતા-કૃતાઃ

અન્-અમ્લ-તક્ર-સિદ્ધાનિ રુચ્યાનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ ।
અચ્છાન્ય્ અનલ-સંપન્નાન્ય્ અનુ-પાને ઽપિ યોજયેત્

તાનિ ક્વથિત-શીતં ચ વારિ મદ્યં ચ સાત્મ્યતઃ ।
સ-જ્વરં જ્વર-મુક્તં વા દિનાન્તે ભોજયેલ્ લઘુ

શ્લેષ્મ-ક્ષય-વિવૃદ્ધોષ્મા બલ-વાન્ અનલસ્ તદા ।
યથોચિતે ઽથ-વા કાલે દેશ-સાત્મ્યાનુરોધતઃ

પ્રાગ્ અલ્પ-વહ્નિર્ ભુઞ્જાનો ન હ્ય્ અ-જીર્ણેન પીડ્યતે ।
કષાય-પાન-પથ્યાન્નૈર્ દશાહ ઇતિ લઙ્ઘિતે

સર્પિર્ દદ્યાત્ કફે મન્દે વાત-પિત્તોત્તરે જ્વરે ।
પક્વેષુ દોષેષ્વ્ અમૃતં તદ્ વિષોપમમ્ અન્ય-થા

દશાહે સ્યાદ્ અતીતે ઽપિ જ્વરોપદ્રવ-વૃદ્ધિ-કૃત્ ।
લઙ્ઘનાદિ-ક્રમં તત્ર કુર્યાદ્ આ-કફ-સંક્ષયાત્

દેહ-ધાત્વ્-અ-બલ-ત્વાચ્ ચ જ્વરો જીર્ણો ઽનુવર્તતે ।
રૂક્ષં હિ તેજો જ્વર-કૃત્ તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ

વમન-સ્વેદ-કાલામ્બુ-કષાય-લઘુ-ભોજનૈઃ ।
યઃ સ્યાદ્ અતિ-બલો ધાતુઃ સહ-ચારી સદા-ગતિઃ

તસ્ય સંશમનં સર્પિર્ દીપ્તસ્યેવામ્બુ વેશ્મનઃ ।
વાત-પિત્ત-જિતામ્ અગ્ર્યં સંસ્કારં ચાનુરુધ્યતે

1.86દ્વ્ સંસ્કારમ્ અનુરુધ્યતે
સુ-તરાં તદ્ ધ્ય્ અતો દદ્યાદ્ યથા-સ્વૌષધ-સાધિતમ્ ।
વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્ પિત્તં ચ શૈત્યતઃ

સ્નેહાદ્ વાતં ઘૃતં તુલ્યં યોગ-સંસ્કારતઃ કફમ્ ।
પૂર્વે કષાયાઃ સ-ઘૃતાઃ સર્વે યોજ્યા યથા-મલમ્

ત્રિ-ફલા-પિચુમન્દ-ત્વઙ્-મધુકં બૃહતી-દ્વયમ્ ।
સ-મસૂર-દલં ક્વાથઃ સ-ઘૃતો જ્વર-કાસ-હા

પિપ્પલીન્દ્રયવ-ધાવનિ-તિક્તા-શારિવામલક-તામલકીભિઃ ।
બિલ્વ-મુસ્ત-હિમ-પાલનિ-સેવ્યૈર્ દ્રાક્ષયાતિવિષયા સ્થિરયા ચ

ઘૃતમ્ આશુ નિહન્તિ સાધિતં જ્વરમ્ અગ્નિં વિષમં હલીમકમ્ ।
અ-રુચિં ભૃશ-તાપમ્ અંસયોર્ વમથું પાર્શ્વ-શિરો-રુજં ક્ષયમ્

1.91બ્વ્ જ્વરમ્ ઉગ્રં વિષમં હલીમકમ્
તૈલ્વકં પવન-જન્મનિ જ્વરે યોજયેત્ ત્રિવૃતયા વિયોજિતમ્ ।
તિક્તકં વૃષ-ઘૃતં ચ પૈત્તિકે યચ્ ચ પાલનિકયા શૃતં હવિઃ

વિડઙ્ગ-સૌવર્ચલ-ચવ્ય-પાઠા-વ્યોષાગ્નિ-સિન્ધૂદ્ભવ-યાવ-શૂકૈઃ ।
પલાંશકૈઃ ક્ષીર-સમં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં પચેજ્ જીર્ણ-કફ-જ્વર-ઘ્નમ્

1.93ચ્વ્ પલાંશિકૈઃ ક્ષીર-સમં ઘૃતસ્ય
ગુડૂચ્યા રસ-કલ્કાભ્યાં ત્રિ-ફલાયા વૃષસ્ય વા ।
મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ ચ સ્નેહાઃ સિદ્ધા જ્વર-ચ્છિદઃ

જીર્ણે ઘૃતે ચ ભુઞ્જીત મૃદુ-માંસ-રસૌદનમ્ ।
બલં હ્ય્ અલં દોષ-હરં પરં તચ્ ચ બલ-પ્રદમ્

1.95બ્વ્ મૃદુ-માંસ-રસાશનમ્
કફ-પિત્ત-હરા મુદ્ગ-કારવેલ્લાદિ-જા રસાઃ ।
પ્રાયેણ તસ્માન્ ન હિતા જીર્ણે વાતોત્તરે જ્વરે

શૂલોદાવર્ત-વિષ્ટમ્ભ-જનના જ્વર-વર્ધનાઃ ।
ન શામ્યત્ય્ એવમ્ અપિ ચેજ્ જ્વરઃ કુર્વીત શોધનમ્

શોધનાર્હસ્ય વમનં પ્રાગ્ ઉક્તં તસ્ય યોજયેત્ ।
આમાશય-ગતે દોષે બલિનઃ પાલયન્ બલમ્

પક્વે તુ શિથિલે દોષે જ્વરે વા વિષ-મદ્ય-જે ।
મોદકં ત્રિ-ફલા-શ્યામા-ત્રિવૃત્-પિપ્પલિ-કેસરૈઃ

સ-સિતા-મધુભિર્ દદ્યાદ્ વ્યોષાદ્યં વા વિરેચનમ્ ।
દ્રાક્ષા-ધાત્રી-રસં તદ્-વત્ સ-દ્રાક્ષાં વા હરીતકીમ્

લિહ્યાદ્ વા ત્રૈવૃતં ચૂર્ણં સંયુક્તં મધુ-સર્પિષા ॥ 100.1+1અબ્ ॥
આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા ।
ત્રિ-ફલાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃ પિબેત્

વિરિક્તાનાં ચ સંસર્ગી મણ્ડ-પૂર્વા યથા-ક્રમમ્ ।
ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમ્ ઉપેક્ષેત મલં સદા

પક્વો ઽપિ હિ વિકુર્વીત દોષઃ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ ।
અતિપ્રવર્તમાનં વા પાચયન્ સંગ્રહં નયેત્

આમ-સંગ્રહણે દોષા દોષોપક્રમ ઈરિતાઃ ।
પાયયેદ્ દોષ-હરણં મોહાદ્ આમ-જ્વરે તુ યઃ

1.104અવ્ આમ-સંગ્રહણાદ્ દોષો 1.104બ્વ્ દોષોપક્રમ ઈરિતઃ
પ્રસુપ્તં કૃષ્ણ-સર્પં સ કરાગ્રેણ પરામૃશેત્ ।
જ્વર-ક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્

કામં તુ પયસા તસ્ય નિરૂહૈર્ વા હરેન્ મલાન્ ।
ક્ષીરોચિતસ્ય પ્રક્ષીણ-શ્લેષ્મણો દાહ-તૃડ્-વતઃ

ક્ષીરં પિત્તાનિલાર્તસ્ય પથ્યમ્ અપ્ય્ અતિસારિણઃ ।
તદ્ વપુર્ લઙ્ઘનોત્તપ્તં પ્લુષ્ટં વનમ્ ઇવાગ્નિના

દિવ્યામ્બુ જીવયેત્ તસ્ય જ્વરં ચાશુ નિયચ્છતિ ।
સંસ્કૃતં શીતમ્ ઉષ્ણં વા તસ્માદ્ ધારોષ્ણમ્ એવ વા

1.108દ્વ્ તદ્-વદ્ ધારોષ્ણમ્ એવ વા
વિભજ્ય કાલે યુઞ્જીત જ્વરિણં હન્ત્ય્ અતો ઽન્ય-થા ।
પયઃ સ-શુણ્ઠી-ખર્જૂર-મૃદ્વીકા-શર્કરા-ઘૃતમ્

શૃત-શીતં મધુ-યુતં તૃડ્-દાહ-જ્વર-નાશનમ્ ।
તદ્-વદ્ દ્રાક્ષા-બલા-યષ્ટી-શારિવા-કણ-ચન્દનૈઃ

ચતુર્-ગુણેનામ્ભસા વા પિપ્પલ્યા વા શૃતં પિબેત્ ।
કાસાચ્ છ્વાસાચ્ છિરઃ-શૂલાત્ પાર્શ્વ-શૂલાચ્ ચિર-જ્વરાત્

મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચ-મૂલી-શૃતં પયઃ ।
શૃતમ્ એરણ્ડ-મૂલેન બાલ-બિલ્વેન વા જ્વરાત્

ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા વિબદ્ધાનિલ-વર્ચસઃ ।
સ-રક્ત-પિચ્છાતિસૃતેઃ સ-તૃટ્-શૂલ-પ્રવાહિકાત્

સિદ્ધં શુણ્ઠી-બલા-વ્યાઘ્રી-ગોકણ્ટક-ગુડૈઃ પયઃ ।
શોફ-મૂત્ર-શકૃદ્-વાત-વિબન્ધ-જ્વર-કાસ-જિત્

વૃશ્ચીવ-બિલ્વ-વર્ષાભૂ-સાધિતં જ્વર-શોફ-નુત્ ।
શિંશિપા-સાર-સિદ્ધં ચ ક્ષીરમ્ આશુ જ્વરાપહમ્

1.115ચ્વ્ શિંશિપા-સાર-સિદ્ધં વા
નિરૂહસ્ તુ બલં વહ્નિં વિ-જ્વર-ત્વં મુદં રુચિમ્ ।
દોષે યુક્તઃ કરોત્ય્ આશુ પક્વે પક્વાશયં ગતે

પિત્તં વા કફ-પિત્તં વા પક્વાશય-ગતં હરેત્ ।
સ્રંસનં ત્રીન્ અપિ મલાન્ વસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રયાન્

1.117દ્વ્ વસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રિતાન્
પ્રક્ષીણ-કફ-પિત્તસ્ય ત્રિક-પૃષ્ઠ-કટી-ગ્રહે ।
દીપ્તાગ્નેર્ બદ્ધ-શકૃતઃ પ્રયુઞ્જીતાનુવાસનમ્

પટોલ-નિમ્બ-ચ્છદન-કટુકા-ચતુરઙ્ગુલૈઃ ।
સ્થિરા-બલા-ગોક્ષુરક-મદનોશીર-વાલકૈઃ

પયસ્ય્ અર્ધોદકે ક્વાથં ક્ષીર-શેષં વિમિશ્રિતમ્ ।
કલ્કિતૈર્ મુસ્ત-મદન-કૃષ્ણા-મધુક-વત્સકૈઃ

વસ્તિં મધુ-ઘૃતાભ્યાં ચ પીડયેજ્ જ્વર-નાશનમ્ ।
ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્ યષ્ટી-ફલોશીર-નૃપદ્રુમાન્

ક્વાથયેત્ કલ્કયેદ્ યષ્ટી-શતાહ્વા-ફલિની-ફલમ્ ।
મુસ્તં ચ વસ્તિઃ સ-ગુડ-ક્ષૌદ્ર-સર્પિર્ જ્વરાપહઃ

જીવન્તીં મદનં મેદાં પિપ્પલીં મધુકં વચામ્ ।
ઋદ્ધિં રાસ્નાં બલાં બિલ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્

પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્ તૈલં ચૈક-ત્ર સાધિતમ્ ।
જ્વરે ઽનુવાસનં દદ્યાદ્ યથા-સ્નેહં યથા-મલમ્

1.124ચ્વ્ જ્વરે ઽનુવાસનં દદ્યાત્ 1.124દ્વ્ તથા સ્નેહં યથા મલમ્ 1.124દ્વ્
યથા-દોષં યથા-બલમ્
યે ચ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે વસ્તયો જ્વર-નાશનાઃ ।
શિરો-રુગ્-ગૌરવ-શ્લેષ્મ-હરમ્ ઇન્દ્રિય-બોધનમ્

જીર્ણ-જ્વરે રુચિ-કરં દદ્યાન્ નસ્યં વિરેચનમ્ ।
સ્નૈહિકં શૂન્ય-શિરસો દાહાર્તે પિત્ત-નાશનમ્

ધૂમ-ગણ્ડૂષ-કવડાન્ યથા-દોષં ચ કલ્પયેત્ ।
પ્રતિશ્યાયાસ્ય-વૈરસ્ય-શિરઃ-કણ્ઠામયાપહાન્

અ-રુચૌ માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં સાજ્ય-સૈન્ધવમ્ ।
ધાત્રી-દ્રાક્ષા-સિતાનાં વા કલ્કમ્ આસ્યેન ધારયેત્

યથોપશય-સંસ્પર્શાન્ શીતોષ્ણ-દ્રવ્ય-કલ્પિતાન્ ।
અભ્યઙ્ગાલેપ-સેકાદીઞ્ જ્વરે જીર્ણે ત્વગ્-આશ્રિતે

કુર્યાદ્ અઞ્જન-ધૂમાંશ્ ચ તથૈવાગન્તુ-જે ઽપિ તાન્ ।
દાહે સહસ્ર-ધૌતેન સર્પિષાભ્યઙ્ગમ્ આચરેત્

સૂત્રોક્તૈશ્ ચ ગણૈસ્ તૈસ્ તૈર્ મધુરામ્લ-કષાયકૈઃ ।
દૂર્વાદિભિર્ વા પિત્ત-ઘ્નૈઃ શોધનાદિ-ગણોદિતૈઃ

શીત-વીર્યૈર્ હિમ-સ્પર્શૈઃ ક્વાથ-કલ્કી-કૃતૈઃ પચેત્ ।
તૈલં સ-ક્ષીરમ્ અભ્યઙ્ગાત્ સદ્યો દાહ-જ્વરોપહમ્

શિરો ગાત્રં ચ તૈર્ એવ નાતિ-પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
તત્-ક્વાથેન પરીષેકમ્ અવગાહં ચ યોજયેત્

તથારનાલ-સલિલ-ક્ષીર-શુક્ત-ઘૃતાદિભિઃ ।
કપિત્થ-માતુલુઙ્ગામ્લ-વિદારી-લોધ્ર-દાડિમૈઃ

બદરી-પલ્લવોત્થેન ફેનેનારિષ્ટકસ્ય વા ।
લિપ્તે ઽઙ્ગે દાહ-રુઙ્-મોહાશ્ છર્દિસ્ તૃષ્ણા ચ શામ્યતિ

1.135બ્વ્ ફેનેનારિષ્ટકસ્ય ચ 1.135બ્વ્ ફેનેનારિષ્ટ-જેન વા
યો વર્ણિતઃ પિત્ત-હરો દોષોપક્રમણે ક્રમઃ ।
તં ચ શીલયતઃ શીઘ્રં સ-દાહો નશ્યતિ જ્વરઃ

વીર્યોષ્ણૈર્ ઉષ્ણ-સંસ્પર્શૈસ્ તગરાગુરુ-કુઙ્કુમૈઃ ।
કુષ્ઠ-સ્થૌણેય-શૈલેય-સરલામરદારુભિઃ

નખ-રાસ્ના-પુર-વચા-ચણ્ડૈલા-દ્વય-ચોરકૈઃ ।
પૃથ્વીકા-શિગ્રુ-સુરસા-હિંસ્રા-ધ્યામક-સર્ષપૈઃ

1.138અવ્ નખ-રાસ્ના-મુખ-વચા-
દશ-મૂલામૃતૈરણ્ડ-દ્વય-પત્તૂર-રોહિષૈઃ ।
તમાલ-પત્ત્ર-ભૂતીક-શલ્લકી-ધાન્ય-દીપ્યકૈઃ

1.139ચ્વ્ તમાલ-પત્ત્ર-પૂતીક-
મિશિ-માષ-કુલત્થાગ્નિ-પ્રકીર્યા-નાકુલી-દ્વયૈઃ ।
અન્યૈશ્ ચ તદ્-વિધૈર્ દ્રવ્યૈઃ શીતે તૈલં જ્વરે પચેત્

ક્વથિતૈઃ કલ્કિતૈર્ યુક્તૈઃ સુરા-સૌવીરકાદિભિઃ ।
તેનાભ્યઞ્જ્યાત્ સુખોષ્ણેન તૈઃ સુ-પિષ્ટૈશ્ ચ લેપયેત્

1.141ચ્વ્ તેનાભ્યજ્ય સુખોષ્ણેન
કવોષ્ણૈસ્ તૈઃ પરીષેકમ્ અવગાહં ચ કલ્પયેત્ ।
કેવલૈર્ અપિ તદ્-વચ્ ચ શુક્ત-ગો-મૂત્ર-મસ્તુભિઃ

આરગ્વધાદિ-વર્ગં ચ પાનાભ્યઞ્જન-લેપને ।
ધૂપાન્ અગુરુ-જાન્ યાંશ્ ચ વક્ષ્યન્તે વિષમ-જ્વરે

1.143ચ્વ્ ધૂપાન્ અગુરુ-જાન્ યે ચ
અગ્ન્ય્-અન્-અગ્નિ-કૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજ-ભોજનન્ ।
ગર્ભ-ભૂ-વેશ્મ-શયનં કુથ-કમ્બલ-રલ્લકાન્

નિર્-ધૂમ-દીપ્તૈર્ અઙ્ગારૈર્ હસન્તીશ્ ચ હસન્તિકાઃ ।
મદ્યં સ-ત્ર્ય્-ઊષણં તક્રં કુલત્થ-વ્રીહિ-કોદ્રવાન્

સંશીલયેદ્ વેપથુ-માન્ યચ્ ચાન્યદ્ અપિ પિત્તલમ્ ।
દયિતાઃ સ્તન-શાલિન્યઃ પીના વિભ્રમ-ભૂષણાઃ

1.146અવ્ ભજેચ્ છીતાર્દિતો યુક્ત્યા
યૌવનાસવ-મત્તાશ્ ચ તમ્ આલિઙ્ગેયુર્ અઙ્ગનાઃ ।
વીત-શીતં ચ વિજ્ઞાય તાસ્ તતો ઽપનયેત્ પુનઃ

1.147ચ્વ્ વીત-શીતં તુ વિયતાસ્
વર્ધનેનૈક-દોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા ।
કફ-સ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્ય-કક્ષાઞ્ જયેન્ મલાન્

1.148બ્વ્ ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય ચ
શમયેત્ પિત્તમ્ એવાદૌ જ્વરેષુ સમવાયિષુ ।
દુર્-નિવાર-તરં તદ્ ધિ જ્વરાર્તાનાં વિશેષતઃ ॥ 148+1 ॥
છર્દિ-મૂર્છા-પિપાસાદીન્ અ-વિરોધાઞ્ જ્વરસ્ય તુ ॥ 148+2અબ્ ॥
સંનિપાત-જ્વરસ્યાન્તે કર્ણ-મૂલે સુ-દારુણઃ ।
શોફઃ સંજાયતે યેન કશ્-ચિદ્ એવ વિમુચ્યતે

1.149ચ્વ્ શોફઃ સંજાયતે તેન 1.149દ્વ્ કશ્-ચિદ્ એવ પ્રમુચ્યતે
રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિઃ-પાનૈશ્ ચ તં જયેત્ ।
પ્રદેહૈઃ કફ-પિત્ત-ઘ્નૈર્ નાવનૈઃ કવડ-ગ્રહૈઃ

1.150ચ્વ્ પ્રદેહૈઃ કફ-વાત-ઘ્નૈર્
શીતોષ્ણ-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષાદ્યૈર્ જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ ।
શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્ બાહ્વોઃ ક્રમાત્ સિરામ્

અયમ્ એવ વિધિઃ કાર્યો વિષમે ઽપિ યથા-યથમ્ ।
જ્વરે વિભજ્ય વાતાદીન્ યશ્ ચાન્-અન્તરમ્ ઉચ્યતે

1.152બ્વ્ વિષમે ચ યથા-યથમ્
પટોલ-કટુકા-મુસ્તા-પ્રાણદા-મધુકૈઃ કૃતાઃ ।
ત્રિ-ચતુઃ-પઞ્ચ-શઃ ક્વાથા વિષમ-જ્વર-નાશનાઃ

યોજયેત્ ત્રિ-ફલાં પથ્યાં ગુડૂચીં પિપ્પલીં પૃથક્ ।
તૈસ્ તૈર્ વિધાનૈઃ સ-ગુડં ભલ્લાતકમ્ અથાપિ વા

લઙ્ઘનં બૃંહણં વાદૌ જ્વરાગમન-વાસરે ।
પ્રાતઃ સ-તૈલં લશુનં પ્રાગ્-ભક્તં વા તથા ઘૃતમ્

1.155અવ્ લઙ્ઘનં બૃંહણં વાપિ
જીર્ણં તદ્-વદ્ દધિ પયસ્ તક્રં સર્પિશ્ ચ ષટ્-પલમ્ ।
કલ્યાણકં પઞ્ચ-ગવ્યં તિક્તાખ્યં વૃષ-સાધિતમ્

ત્રિ-ફલા-કોલ-તર્કારી-ક્વાથે દધ્ના શૃતં ઘૃતમ્ ।
તિલ્વક-ત્વક્-કૃતાવાપં વિષમ-જ્વર-જિત્ પરમ્

સુરાં તીક્ષ્ણં ચ યન્ મદ્યં શિખિ-તિત્તિરિ-દક્ષ-જમ્ ।
માંસં મેદ્યોષ્ણ-વીર્યં ચ સહાન્નેન પ્ર-કામતઃ

1.158બ્વ્ શિખિ-તિત્તિરિ-કુક્કુટાત્ 1.158ચ્વ્ માંસં મધ્યોષ્ણ-વીર્યં ચ
1.158ચ્વ્ માંસં મેધ્યોષ્ણ-વીર્યં ચ
સેવિત્વા તદ્-અહઃ સ્વપ્યાદ્ અથ-વા પુનર્ ઉલ્લિખેત્ ।
સર્પિષો મહતીં માત્રાં પીત્વા વા છર્દયેત્ પુનઃ

નીલિનીમ્ અજગન્ધાં ચ ત્રિવૃતાં કટુ-રોહિણીમ્ ।
પિબેજ્ જ્વરસ્યાગમને સ્નેહ-સ્વેદોપપાદિતઃ

મનોહ્વા સૈન્ધવં કૃષ્ણા તૈલેન નયનાઞ્જનમ્ ।
યોજ્યં હિઙ્ગુ-સમા વ્યાઘ્રી-વસા નસ્યં સ-સૈન્ધવમ્

પુરાણ-સર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્-વત્ સ-સૈન્ધવા ।
પલઙ્કષા નિમ્બ-પત્ત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી

સર્ષપાઃ સ-યવાઃ સર્પિર્ ધૂપો વિડ્ વા બિડાલ-જા ।
પુર-ધ્યામ-વચા-સર્જ-નિમ્બાર્કાગુરુ-દારુભિઃ

ધૂપો જ્વરેષુ સર્વેષુ કાર્યો ઽયમ્ અ-પરાજિતઃ ।
ધૂપ-નસ્યાઞ્જનોત્ત્રાસા યે ચોક્તાશ્ ચિત્ત-વૈકૃતે

1.164બ્વ્ પ્રયોક્તવ્યો ઽ-પરાજિતઃ 1.164ચ્વ્ ધૂપ-નસ્યાઞ્જન-ત્રાસા
દૈવાશ્રયં ચ ભૈષજ્યં જ્વરાન્ સર્વાન્ વ્યપોહતિ ।
વિશેષાદ્ વિષમાન્ પ્રાયસ્ તે હ્ય્ આગન્ત્વ્-અનુબન્ધ-જાઃ

યથા-સ્વં ચ સિરાં વિધ્યેદ્ અ-શાન્તૌ વિષમ-જ્વરે ।
કેવલાનિલ-વીસર્પ-વિસ્ફોટાભિહત-જ્વરે

1.166બ્વ્ અ-શાન્તે વિષમ-જ્વરે 1.166દ્વ્ -વિસ્ફોટાભિહતે જ્વરે
સર્પિઃ-પાન-હિમાલેપ-સેક-માંસ-રસાશનમ્ ।
કુર્યાદ્ યથા-સ્વમ્ ઉક્તં ચ રક્ત-મોક્ષાદિ સાધનમ્

1.167અવ્ સર્પિઃ-પાનં હિમાલેપ- 1.167બ્વ્ -સેકાન્ માંસ-રસાશનમ્
ગ્રહોત્થે ભૂત-વિદ્યોક્તં બલિ-મન્ત્રાદિ સાધનમ્ ।
ઓષધિ-ગન્ધ-જે પિત્ત-શમનં વિષ-જિદ્ વિષે

1.168ચ્વ્ ઔષધિ-ગન્ધ-જે પિત્ત-
ઇષ્ટૈર્ અર્થૈર્ મનો-જ્ઞૈશ્ ચ યથા-દોષ-શમેન ચ ।
હિતા-હિત-વિવેકૈશ્ ચ જ્વરં ક્રોધાદિ-જં જયેત્

ક્રોધ-જો યાતિ કામેન શાન્તિં ક્રોધેન કામ-જઃ ।
ભય-શોકોદ્ભવૌ તાભ્યાં ભી-શોકાભ્યાં તથેતરૌ

શાપાથર્વણ-મન્ત્રોત્થે વિધિર્ દૈવ-વ્યપાશ્રયઃ ।
તે જ્વરાઃ કેવલાઃ પૂર્વં વ્યાપ્યન્તે ઽન્-અન્તરમ્ મલૈઃ

તસ્માદ્ દોષાનુસારેણ તેષ્વ્ આહારાદિ કલ્પયેત્ ।
ન હિ જ્વરો ઽનુબધ્નાતિ મારુતાદ્યૈર્ વિના કૃતઃ

જ્વર-કાલ-સ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્ વિષયૈર્ હરેત્ ।
કરુણાર્દ્રં મનઃ શુદ્ધં સર્વ-જ્વર-વિનાશનમ્

1.173દ્વ્ સર્વ-જ્વર-વિમોક્ષણમ્
ત્યજેદ્ આ-બલ-લાભાચ્ ચ વ્યાયામ-સ્નાન-મૈથુનમ્ ।
ગુર્વ્-અ-સાત્મ્ય-વિદાહ્ય્ અન્નં યચ્ ચાન્યજ્ જ્વર-કારણમ્

ન વિ-જ્વરો ઽપિ સહસા સર્વાન્નીનો ભવેત્ તથા ।
નિવૃત્તો ઽપિ જ્વરઃ શીઘ્રં વ્યાપાદયતિ દુર્-બલમ્

1.175બ્વ્ સર્વાન્નીનો ભવેત્ તદા 1.175ચ્વ્ નિવૃત્તો હિ જ્વરઃ શીઘ્રં
સદ્યઃ પ્રાણ-હરો યસ્માત્ તસ્માત્ તસ્ય વિશેષતઃ ।
તસ્યાં તસ્યામ્ અવસ્થાયાં તત્ તત્ કુર્યાદ્ ભિષગ્-જિતમ્

1.176દ્વ્ તત્ તત્ કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્
ઓષધયો મણયશ્ ચ સુ-મન્ત્રાઃ સાધુ-ગુરુ-દ્વિ-જ-દૈવત-પૂજાઃ ।
પ્રીતિ-કરા મનસો વિષયાશ્ ચ ઘ્નન્ત્ય્ અપિ વિષ્ણુ-કૃતં જ્વરમ્ ઉગ્રમ્