Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 52
viśeṣataś caṅkramite pāda-dāhaṃ tam ādiśet || 56ū̆ab ||
15.56ū̆av viśeṣataś caṅkramataḥ
Nidānasthāna
vidāhy annaṃ viruddhaṃ ca tat tac cāsṛk-pradūṣaṇam |
bhajatāṃ vidhi-hīnaṃ ca svapna-jāgara-maithunam
16.1bv tat tathāsṛk-pradūṣaṇam
prāyeṇa su-kumārāṇām a-caṅkramaṇa-śīlinām |
abhighātād a-śuddheś ca nṛṇām asṛji dūṣite
vātalaiḥ śītalair vāyur vṛddhaḥ kruddho vi-mārga-gaḥ |
tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāk tad eva pradūṣayet
16.3cv tādṛśenāsṛjā ruddhaḥ
āḍhya-rogaṃ khuḍaṃ vāta-balāsaṃ vāta-śoṇitam |
tad āhur nāmabhis tac ca pūrvaṃ pādau pradhāvati
16.4bv -palāśaṃ vāta-śoṇitam
viśeṣād yāna-yānād yaiḥ pralambau tasya lakṣaṇam |
bhaviṣyataḥ kuṣṭha-samaṃ tathā sādaḥ ślathāṅga-tā
jānu-jaṅghoru-kaṭy-aṃsa-hasta-pādāṅga-saṃdhiṣu |
kaṇḍū-sphuraṇa-nistoda-bheda-gaurava-supta-tāḥ
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhur āvir-bhavanti ca |
pādayor mūlam āsthāya kadā-cid dhastayor api
ākhor iva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati |
tvaṅ-māṃsāśrayam uttānaṃ tat pūrvaṃ jāyate tataḥ
kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūn abhidravat |
kaṇḍv-ādi-saṃyutottāne tvak tāmrā śyāva-lohitā
sāyāmā bhṛśa-dāhoṣā gambhīre 'dhika-pūrva-ruk |
śvayathur grathitaḥ pākī vāyuḥ saṃdhy-asthi-majjasu
chindann iva caraty antar vakrī-kurvaṃś ca vega-vān |
karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataś caran
16.11av chindann iva carann antar
vāte 'dhike 'dhikaṃ tatra śūla-sphuraṇa-todanam |
śophasya raukṣya-kṛṣṇa-tva-śyāva-tā-vṛddhi-hānayaḥ
dhamany-aṅguli-saṃdhīnāṃ saṃkoco 'ṅga-graho 'ti-ruk |
śīta-dveṣān-upaśayau stambha-vepathu-suptayaḥ
rakte śopho 'ti-ruk todas tāmraś cimicimāyate |
snigdha-rūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍū-kleda-samanvitaḥ
pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svedo mūrchā madaḥ sa-tṛṭ |
sparśā-kṣama-tvaṃ rug rāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣma-tā
kaphe staimitya-guru-tā-supti-snigdha-tva-śita-tāḥ |
kaṇḍūr mandā ca rug dvandva-sarva-liṅgaṃ ca saṃkare
eka-doṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ dvi-doṣa-jam |
tri-doṣa-jaṃ tyajet srāvi stabdham arbuda-kāri ca
16.17cv tri-doṣaṃ tat tyajet srāvi
rakta-mārgaṃ nihatyāśu śākhā-saṃdhiṣu mārutaḥ |
niviśyānyo-'nyam āvārya vedanābhir haraty asūn
16.18av rakta-mārgaṃ nihanty āśu
vāyau pañcātmake prāṇo raukṣya-vyāyāma-laṅghanaiḥ |
aty-āhārābhighātādhva-vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ
16.19bv rūkṣa-vyāyāma-laṅghanaiḥ
kupitaś cakṣur-ādīnām upaghātaṃ pravartayet |
pīnasārdita-tṛṭ-kāsa-śvāsādīṃś cāmayān bahūn
udānaḥ kṣavathūdgāra-cchardi-nidrā-vidhāraṇaiḥ |
guru-bhārāti-rudita-hāsyādyair vikṛto gadān
16.21bv -cchardi-nidrāvadhāraṇaiḥ
kaṇṭha-rodha-mano-bhraṃśa-cchardy-a-rocaka-pīnasān |
kuryāc ca gala-gaṇḍādīṃs tāṃs tāñ jatrūrdhva-saṃśrayān
vyāno 'ti-gamana-dhyāna-krīḍā-viṣama-ceṣṭitaiḥ |
virodhi-rūkṣa-bhī-harṣa-viṣādādyaiś ca dūṣitaḥ
16.23av vyāno 'ti-gamana-sthāna-
puṃs-tvotsāha-bala-bhraṃśa-śopha-cittotplava-jvarān |
sarvāṅga-roga-nistoda-roma-harṣāṅga-supta-tāḥ
16.24dv -roma-harṣāṅga-supti-tāḥ
kuṣṭhaṃ visarpam anyāṃś ca kuryāt sarvāṅga-gān gadān |
samāno viṣamā-jīrṇa-śīta-saṃkīrṇa-bhojanaiḥ
karoty a-kāla-śayana-jāgarādyaiś ca dūṣitaḥ |
śūla-gulma-grahaṇy-ādīn pakvāmāśaya-jān gadān
apāno rūkṣa-gurv-anna-vegāghātāti-vāhanaiḥ |
yāna-yānāsana-sthāna-caṅkramaiś cāti-sevitaiḥ
16.27bv -vega-ghātāti-vāhanaiḥ
kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān |
mūtra-śukra-pradoṣārśo-guda-bhraṃśādikān bahūn
sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrā-staimitya-gauravaiḥ |
snigdha-tvā-rocakālasya-śaitya-śophāgni-hānibhiḥ
kaṭu-rūkṣābhilāṣeṇa tad-vidhopaśayena ca |
yuktaṃ vidyān nir-āmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt
vāyor āvaraṇaṃ cāto bahu-bhedaṃ pravakṣyate |
liṅgaṃ pittāvṛte dāhas tṛṣṇā śūlaṃ bhramas tamaḥ
16.31bv bahu-bhedaṃ pracakṣyate
kaṭukoṣṇāmla-lavaṇair vidāhaḥ śīta-kāma-tā |
śaitya-gaurava-śūlāni kaṭv-ādy-upaśayo 'dhikam
laṅghanāyāsa-rūkṣoṣṇa-kāma-tā ca kaphāvṛte |
raktāvṛte sa-dāhārtis tvaṅ-māṃsāntara-jā bhṛśam
bhavec ca rāgī śvayathur jāyante maṇḍalāni ca |
māṃsena kaṭhinaḥ śopho vi-varṇaḥ piṭikās tathā
harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate |
calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣv a-rocakaḥ
16.35av harṣaḥ pipīlikādīnāṃ
āḍhya-vāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvṛte |
sparśam asthy-āvṛte 'ty-uṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati
sūcyeva tudyate 'ty-artham aṅgaṃ sīdati śūlyate |
majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam
śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham |
śukrāvṛte 'ti-vego vā na vā niṣ-phala-tāpi vā
16.38av śūlaṃ ca pīḍyamāne ca 16.38av śūlaṃ ca pīḍyamāne tu 16.38dv na
vā niṣ-phala-tāpi ca
bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyaty annāvṛte 'nile |
mūtrā-pravṛttir ādhmānaṃ vaster mūtrāvṛte bhavet
16.39dv vastau mūtrāvṛte bhavet
viḍ-āvṛte vibandho 'dhaḥ sva-sthāne parikṛntati |
vrajaty āśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ
16.40av viḍ-āvṛte 'ti-viḍ-rodhaḥ
16.40bv sve sthāne parikṛntati
śakṛt pīḍitam annena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirāt sṛjet |
sarva-dhātv-āvṛte vāyau śroṇi-vaṅkṣaṇa-pṛṣṭha-ruk
vilomo māruto '-svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate 'ti ca |
bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte
16.42av vilomo māruto '-svāsthyaṃ 16.42cv bhramo mūrchā rujānāhaḥ
vidagdhe 'nne ca vamanam udāne 'pi bhramādayaḥ |
dāho 'ntar ūrjā-bhraṃśaś ca dāho vyāne ca sarva-gaḥ
16.43dv dāho vyāne tu sarva-gaḥ
klamo 'ṅga-ceṣṭā-saṅgaś ca sa-saṃtāpaḥ sa-vedanaḥ |
samāna ūṣmopahatir ati-svedo '-ratiḥ sa-tṛṭ
16.44av klamo 'ṅga-ceṣṭā-bhaṅgaś ca
dāhaś ca syād apāne tu male hāridra-varṇa-tā |
rajo-'tivṛttis tāpaś ca yoni-mehana-pāyuṣu
16.45cv rajo-'ti-vṛddhis tāpaś ca
śleṣmaṇā tv āvṛte prāṇe sādas tandrā-rucir vamiḥ |
ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāra-niḥśvāsocchvāsa-saṃgrahaḥ
udāne guru-gātra-tvam a-rucir vāk-svara-grahaḥ |
bala-varṇa-praṇāśaś ca vyāne parvāsthi-vāg-grahaḥ
16.47dv vyāne pārśvāsthi-vāg-grahaḥ
guru-tāṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam |
samāne 'ti-himāṅga-tvam a-svedo manda-vahni-tā
apāne sa-kaphaṃ mūtra-śakṛtaḥ syāt pravartanam |
iti dvā-viṃśati-vidhaṃ vāyor āvaraṇaṃ viduḥ
16.49av apāne sa-kaphaṃ mūtraṃ 16.49bv śakṛtaḥ syāt pravartanam
prāṇādayas tathānyo-'nyam āvṛṇvanti yathā-kramam |
sarve 'pi viṃśati-vidhaṃ vidyād āvaraṇaṃ ca tat
16.50bv āvṛṇvanti yathā-yatham
niḥśvāsocchvāsa-saṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śiro-grahaḥ |
hṛd-rogo mukha-śoṣaś ca prāṇenodāna āvṛte
16.51cv hṛd-rogo mukha-rogaś ca
udānenāvṛte prāṇe varṇaujo-bala-saṃkṣayaḥ |
diśānayā ca vibhajet sarvam āvaraṇaṃ bhiṣak
sthānāny avekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇām |
prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśram āvaraṇaṃ mithaḥ
pittādibhir dvā-daśabhir miśrāṇāṃ miśritaiś ca taiḥ |
miśraiḥ pittādibhis tad-van miśraṇābhir aneka-dhā
tāratamya-vikalpāc ca yāty āvṛtir a-saṃkhya-tām |
tāṃ lakṣayed avahito yathā-svaṃ lakṣaṇodayāt
śanaiḥ śanaiś copaśayād gūḍhām api muhur muhuḥ |
viśeṣāj jīvitaṃ prāṇa udāno balam ucyate
syāt tayoḥ pīḍanād dhānir āyuṣaś ca balasya ca |
āvṛtā vāyavo '-jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ
prayatnenāpi duḥ-sādhyā bhaveyur vān-upakramāḥ |
vidradhi-plīha-hṛd-roga-gulmāgni-sadanādayaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0