અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 52

વિશેષતશ્ ચઙ્ક્રમિતે પાદ-દાહં તમ્ આદિશેત્ ॥ 56ઊઅબ્ ॥
15.56ઊઅવ્ વિશેષતશ્ ચઙ્ક્રમતઃ
નિદાનસ્થાન
વિદાહ્ય્ અન્નં વિરુદ્ધં ચ તત્ તચ્ ચાસૃક્-પ્રદૂષણમ્ ।
ભજતાં વિધિ-હીનં ચ સ્વપ્ન-જાગર-મૈથુનમ્

16.1બ્વ્ તત્ તથાસૃક્-પ્રદૂષણમ્
પ્રાયેણ સુ-કુમારાણામ્ અ-ચઙ્ક્રમણ-શીલિનામ્ ।
અભિઘાતાદ્ અ-શુદ્ધેશ્ ચ નૃણામ્ અસૃજિ દૂષિતે

વાતલૈઃ શીતલૈર્ વાયુર્ વૃદ્ધઃ ક્રુદ્ધો વિ-માર્ગ-ગઃ ।
તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્ તદ્ એવ પ્રદૂષયેત્

16.3ચ્વ્ તાદૃશેનાસૃજા રુદ્ધઃ
આઢ્ય-રોગં ખુડં વાત-બલાસં વાત-શોણિતમ્ ।
તદ્ આહુર્ નામભિસ્ તચ્ ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ

16.4બ્વ્ -પલાશં વાત-શોણિતમ્
વિશેષાદ્ યાન-યાનાદ્ યૈઃ પ્રલમ્બૌ તસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠ-સમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગ-તા

જાનુ-જઙ્ઘોરુ-કટ્ય્-અંસ-હસ્ત-પાદાઙ્ગ-સંધિષુ ।
કણ્ડૂ-સ્ફુરણ-નિસ્તોદ-ભેદ-ગૌરવ-સુપ્ત-તાઃ

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રણશ્યન્તિ મુહુર્ આવિર્-ભવન્તિ ચ ।
પાદયોર્ મૂલમ્ આસ્થાય કદા-ચિદ્ ધસ્તયોર્ અપિ

આખોર્ ઇવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં વિધાવતિ ।
ત્વઙ્-માંસાશ્રયમ્ ઉત્તાનં તત્ પૂર્વં જાયતે તતઃ

કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વાન્ ધાતૂન્ અભિદ્રવત્ ।
કણ્ડ્વ્-આદિ-સંયુતોત્તાને ત્વક્ તામ્રા શ્યાવ-લોહિતા

સાયામા ભૃશ-દાહોષા ગમ્ભીરે ઽધિક-પૂર્વ-રુક્ ।
શ્વયથુર્ ગ્રથિતઃ પાકી વાયુઃ સંધ્ય્-અસ્થિ-મજ્જસુ

છિન્દન્ન્ ઇવ ચરત્ય્ અન્તર્ વક્રી-કુર્વંશ્ ચ વેગ-વાન્ ।
કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરે સર્વતશ્ ચરન્

16.11અવ્ છિન્દન્ન્ ઇવ ચરન્ન્ અન્તર્
વાતે ઽધિકે ઽધિકં તત્ર શૂલ-સ્ફુરણ-તોદનમ્ ।
શોફસ્ય રૌક્ષ્ય-કૃષ્ણ-ત્વ-શ્યાવ-તા-વૃદ્ધિ-હાનયઃ

ધમન્ય્-અઙ્ગુલિ-સંધીનાં સંકોચો ઽઙ્ગ-ગ્રહો ઽતિ-રુક્ ।
શીત-દ્વેષાન્-ઉપશયૌ સ્તમ્ભ-વેપથુ-સુપ્તયઃ

રક્તે શોફો ઽતિ-રુક્ તોદસ્ તામ્રશ્ ચિમિચિમાયતે ।
સ્નિગ્ધ-રૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂ-ક્લેદ-સમન્વિતઃ

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વેદો મૂર્છા મદઃ સ-તૃટ્ ।
સ્પર્શા-ક્ષમ-ત્વં રુગ્ રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મ-તા

કફે સ્તૈમિત્ય-ગુરુ-તા-સુપ્તિ-સ્નિગ્ધ-ત્વ-શિત-તાઃ ।
કણ્ડૂર્ મન્દા ચ રુગ્ દ્વન્દ્વ-સર્વ-લિઙ્ગં ચ સંકરે

એક-દોષાનુગં સાધ્યં નવં યાપ્યં દ્વિ-દોષ-જમ્ ।
ત્રિ-દોષ-જં ત્યજેત્ સ્રાવિ સ્તબ્ધમ્ અર્બુદ-કારિ ચ

16.17ચ્વ્ ત્રિ-દોષં તત્ ત્યજેત્ સ્રાવિ
રક્ત-માર્ગં નિહત્યાશુ શાખા-સંધિષુ મારુતઃ ।
નિવિશ્યાન્યો-ઽન્યમ્ આવાર્ય વેદનાભિર્ હરત્ય્ અસૂન્

16.18અવ્ રક્ત-માર્ગં નિહન્ત્ય્ આશુ
વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્ય-વ્યાયામ-લઙ્ઘનૈઃ ।
અત્ય્-આહારાભિઘાતાધ્વ-વેગોદીરણ-ધારણૈઃ

16.19બ્વ્ રૂક્ષ-વ્યાયામ-લઙ્ઘનૈઃ
કુપિતશ્ ચક્ષુર્-આદીનામ્ ઉપઘાતં પ્રવર્તયેત્ ।
પીનસાર્દિત-તૃટ્-કાસ-શ્વાસાદીંશ્ ચામયાન્ બહૂન્

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગાર-ચ્છર્દિ-નિદ્રા-વિધારણૈઃ ।
ગુરુ-ભારાતિ-રુદિત-હાસ્યાદ્યૈર્ વિકૃતો ગદાન્

16.21બ્વ્ -ચ્છર્દિ-નિદ્રાવધારણૈઃ
કણ્ઠ-રોધ-મનો-ભ્રંશ-ચ્છર્દ્ય્-અ-રોચક-પીનસાન્ ।
કુર્યાચ્ ચ ગલ-ગણ્ડાદીંસ્ તાંસ્ તાઞ્ જત્રૂર્ધ્વ-સંશ્રયાન્

વ્યાનો ઽતિ-ગમન-ધ્યાન-ક્રીડા-વિષમ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
વિરોધિ-રૂક્ષ-ભી-હર્ષ-વિષાદાદ્યૈશ્ ચ દૂષિતઃ

16.23અવ્ વ્યાનો ઽતિ-ગમન-સ્થાન-
પુંસ્-ત્વોત્સાહ-બલ-ભ્રંશ-શોફ-ચિત્તોત્પ્લવ-જ્વરાન્ ।
સર્વાઙ્ગ-રોગ-નિસ્તોદ-રોમ-હર્ષાઙ્ગ-સુપ્ત-તાઃ

16.24દ્વ્ -રોમ-હર્ષાઙ્ગ-સુપ્તિ-તાઃ
કુષ્ઠં વિસર્પમ્ અન્યાંશ્ ચ કુર્યાત્ સર્વાઙ્ગ-ગાન્ ગદાન્ ।
સમાનો વિષમા-જીર્ણ-શીત-સંકીર્ણ-ભોજનૈઃ

કરોત્ય્ અ-કાલ-શયન-જાગરાદ્યૈશ્ ચ દૂષિતઃ ।
શૂલ-ગુલ્મ-ગ્રહણ્ય્-આદીન્ પક્વામાશય-જાન્ ગદાન્

અપાનો રૂક્ષ-ગુર્વ્-અન્ન-વેગાઘાતાતિ-વાહનૈઃ ।
યાન-યાનાસન-સ્થાન-ચઙ્ક્રમૈશ્ ચાતિ-સેવિતૈઃ

16.27બ્વ્ -વેગ-ઘાતાતિ-વાહનૈઃ
કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્ કૃચ્છ્રાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ ।
મૂત્ર-શુક્ર-પ્રદોષાર્શો-ગુદ-ભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્

સર્વં ચ મારુતં સામં તન્દ્રા-સ્તૈમિત્ય-ગૌરવૈઃ ।
સ્નિગ્ધ-ત્વા-રોચકાલસ્ય-શૈત્ય-શોફાગ્નિ-હાનિભિઃ

કટુ-રૂક્ષાભિલાષેણ તદ્-વિધોપશયેન ચ ।
યુક્તં વિદ્યાન્ નિર્-આમં તુ તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્

વાયોર્ આવરણં ચાતો બહુ-ભેદં પ્રવક્ષ્યતે ।
લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્ તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્ તમઃ

16.31બ્વ્ બહુ-ભેદં પ્રચક્ષ્યતે
કટુકોષ્ણામ્લ-લવણૈર્ વિદાહઃ શીત-કામ-તા ।
શૈત્ય-ગૌરવ-શૂલાનિ કટ્વ્-આદ્ય્-ઉપશયો ઽધિકમ્

લઙ્ઘનાયાસ-રૂક્ષોષ્ણ-કામ-તા ચ કફાવૃતે ।
રક્તાવૃતે સ-દાહાર્તિસ્ ત્વઙ્-માંસાન્તર-જા ભૃશમ્

ભવેચ્ ચ રાગી શ્વયથુર્ જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ ।
માંસેન કઠિનઃ શોફો વિ-વર્ણઃ પિટિકાસ્ તથા

હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સંચાર ઇવ જાયતે ।
ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વ્ અ-રોચકઃ

16.35અવ્ હર્ષઃ પિપીલિકાદીનાં
આઢ્ય-વાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવૃતે ।
સ્પર્શમ્ અસ્થ્ય્-આવૃતે ઽત્ય્-ઉષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ

સૂચ્યેવ તુદ્યતે ઽત્ય્-અર્થમ્ અઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે ।
મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્

શૂલં ચ પીડ્યમાનેન પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ ।
શુક્રાવૃતે ઽતિ-વેગો વા ન વા નિષ્-ફલ-તાપિ વા

16.38અવ્ શૂલં ચ પીડ્યમાને ચ 16.38અવ્ શૂલં ચ પીડ્યમાને તુ 16.38દ્વ્ ન
વા નિષ્-ફલ-તાપિ ચ
ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે શામ્યત્ય્ અન્નાવૃતે ઽનિલે ।
મૂત્રા-પ્રવૃત્તિર્ આધ્માનં વસ્તેર્ મૂત્રાવૃતે ભવેત્

16.39દ્વ્ વસ્તૌ મૂત્રાવૃતે ભવેત્
વિડ્-આવૃતે વિબન્ધો ઽધઃ સ્વ-સ્થાને પરિકૃન્તતિ ।
વ્રજત્ય્ આશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તે ચાનહ્યતે નરઃ

16.40અવ્ વિડ્-આવૃતે ઽતિ-વિડ્-રોધઃ
16.40બ્વ્ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ
શકૃત્ પીડિતમ્ અન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્ સૃજેત્ ।
સર્વ-ધાત્વ્-આવૃતે વાયૌ શ્રોણિ-વઙ્ક્ષણ-પૃષ્ઠ-રુક્

વિલોમો મારુતો ઽ-સ્વસ્થં હૃદયં પીડ્યતે ઽતિ ચ ।
ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે

16.42અવ્ વિલોમો મારુતો ઽ-સ્વાસ્થ્યં 16.42ચ્વ્ ભ્રમો મૂર્છા રુજાનાહઃ
વિદગ્ધે ઽન્ને ચ વમનમ્ ઉદાને ઽપિ ભ્રમાદયઃ ।
દાહો ઽન્તર્ ઊર્જા-ભ્રંશશ્ ચ દાહો વ્યાને ચ સર્વ-ગઃ

16.43દ્વ્ દાહો વ્યાને તુ સર્વ-ગઃ
ક્લમો ઽઙ્ગ-ચેષ્ટા-સઙ્ગશ્ ચ સ-સંતાપઃ સ-વેદનઃ ।
સમાન ઊષ્મોપહતિર્ અતિ-સ્વેદો ઽ-રતિઃ સ-તૃટ્

16.44અવ્ ક્લમો ઽઙ્ગ-ચેષ્ટા-ભઙ્ગશ્ ચ
દાહશ્ ચ સ્યાદ્ અપાને તુ મલે હારિદ્ર-વર્ણ-તા ।
રજો-ઽતિવૃત્તિસ્ તાપશ્ ચ યોનિ-મેહન-પાયુષુ

16.45ચ્વ્ રજો-ઽતિ-વૃદ્ધિસ્ તાપશ્ ચ
શ્લેષ્મણા ત્વ્ આવૃતે પ્રાણે સાદસ્ તન્દ્રા-રુચિર્ વમિઃ ।
ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગાર-નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-સંગ્રહઃ

ઉદાને ગુરુ-ગાત્ર-ત્વમ્ અ-રુચિર્ વાક્-સ્વર-ગ્રહઃ ।
બલ-વર્ણ-પ્રણાશશ્ ચ વ્યાને પર્વાસ્થિ-વાગ્-ગ્રહઃ

16.47દ્વ્ વ્યાને પાર્શ્વાસ્થિ-વાગ્-ગ્રહઃ
ગુરુ-તાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતં ચ ગતૌ ભૃશમ્ ।
સમાને ઽતિ-હિમાઙ્ગ-ત્વમ્ અ-સ્વેદો મન્દ-વહ્નિ-તા

અપાને સ-કફં મૂત્ર-શકૃતઃ સ્યાત્ પ્રવર્તનમ્ ।
ઇતિ દ્વા-વિંશતિ-વિધં વાયોર્ આવરણં વિદુઃ

16.49અવ્ અપાને સ-કફં મૂત્રં 16.49બ્વ્ શકૃતઃ સ્યાત્ પ્રવર્તનમ્
પ્રાણાદયસ્ તથાન્યો-ઽન્યમ્ આવૃણ્વન્તિ યથા-ક્રમમ્ ।
સર્વે ઽપિ વિંશતિ-વિધં વિદ્યાદ્ આવરણં ચ તત્

16.50બ્વ્ આવૃણ્વન્તિ યથા-યથમ્
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-સંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરો-ગ્રહઃ ।
હૃદ્-રોગો મુખ-શોષશ્ ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે

16.51ચ્વ્ હૃદ્-રોગો મુખ-રોગશ્ ચ
ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજો-બલ-સંક્ષયઃ ।
દિશાનયા ચ વિભજેત્ સર્વમ્ આવરણં ભિષક્

સ્થાનાન્ય્ અવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચ કર્મણામ્ ।
પ્રાણાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમ્ આવરણં મિથઃ

પિત્તાદિભિર્ દ્વા-દશભિર્ મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ ચ તૈઃ ।
મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્ તદ્-વન્ મિશ્રણાભિર્ અનેક-ધા

તારતમ્ય-વિકલ્પાચ્ ચ યાત્ય્ આવૃતિર્ અ-સંખ્ય-તામ્ ।
તાં લક્ષયેદ્ અવહિતો યથા-સ્વં લક્ષણોદયાત્

શનૈઃ શનૈશ્ ચોપશયાદ્ ગૂઢામ્ અપિ મુહુર્ મુહુઃ ।
વિશેષાજ્ જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમ્ ઉચ્યતે

સ્યાત્ તયોઃ પીડનાદ્ ધાનિર્ આયુષશ્ ચ બલસ્ય ચ ।
આવૃતા વાયવો ઽ-જ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ

પ્રયત્નેનાપિ દુઃ-સાધ્યા ભવેયુર્ વાન્-ઉપક્રમાઃ ।
વિદ્રધિ-પ્લીહ-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માગ્નિ-સદનાદયઃ