Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 51
14.56dv -guda-kaṇḍūr vinirgatāḥ 14.56dv -guda-kaṇḍūr vi-mārga-gāḥ
Nidānasthāna
sarvārthān-artha-karaṇe viśvasyāsyaika-kāraṇam |
a-duṣṭa-duṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ
sa viśva-karmā viśvātmā viśva-rūpaḥ prajāpatiḥ |
sraṣṭā dhātā vibhur viṣṇuḥ saṃhartā mṛtyur antakaḥ
tad-a-duṣṭau prayatnena yatitavyam ataḥ sadā |
tasyoktaṃ doṣa-vijñāne karma prākṛta-vaikṛtam
samāsād vyāsato doṣa-bhedīye nāma dhāma ca |
praty-ekaṃ pañca-dhā cāro vyāpāraś ceha vaikṛtam
tasyocyate vibhāgena sa-nidānaṃ sa-lakṣaṇam |
dhātu-kṣaya-karair vāyuḥ kupyaty ati-niṣevitaiḥ
a-saṃkhyam api saṃkhyāya yad aśītyā pureritam 5.1+(1)ab ||
15.5.1+(1)bv yathāśīty apareritam
caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tāny eva pūrayan |
tebhyo 'nya-doṣa-pūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī
tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntra-kūjanam |
mala-rodhāśma-vardhmārśas-trika-pṛṣṭha-kaṭī-graham
karoty adhara-kāye ca tāṃs tān kṛcchrān upadravān |
āmāśaye tṛḍ-vamathu-śvāsa-kāsa-viṣūcikāḥ
15.8av karoty adhara-kāyeṣu
kaṇṭhoparodham udgārān vyādhīn ūrdhvaṃ ca nābhitaḥ |
śrotrādiṣv indriya-vadhaṃ tvaci sphuṭana-rūkṣa-te
rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vi-varṇa-tām |
arūṃṣy annasya viṣṭambham a-ruciṃ kṛśa-tāṃ bhramam
15.10cv arūṃṣy aṅgasya viṣṭambham
māṃsa-medo-gato granthīṃs todāḍhyān karkaśāñ chramam |
gurv aṅgaṃ cāti-ruk stabdhaṃ muṣṭi-daṇḍa-hatopamam
15.11bv todāḍhyān karkaśāñ chramān 15.11bv todāḍhyān karkaśān bhṛśam
asthi-sthaḥ sakthi-saṃdhy-asthi-śūlaṃ tīvraṃ bala-kṣayam |
majja-stho 'sthiṣu sauṣiryam a-svapnaṃ saṃtatāṃ rujam
15.12dv a-svapnaṃ stabdha-tāṃ rujam
śukrasya śīghram utsargaṃ saṅgaṃ vikṛtim eva vā |
tad-vad garbhasya śukra-sthaḥ sirāsv ādhmāna-rikta-te
tat-sthaḥ snāva-sthitaḥ kuryād gṛdhrasy-āyāma-kubja-tāḥ |
vāta-pūrṇa-dṛti-sparśaṃ śophaṃ saṃdhi-gato 'nilaḥ
15.14bv gṛdhrasy-āyāma-kubja-tām
prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca sa-vedanām |
sarvāṅga-saṃśrayas toda-bheda-sphuraṇa-bhañjanam
stambhanākṣepaṇa-svāpa-saṃdhy-ākuñcana-kampanam |
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhur muhuḥ
tadāṅgam ākṣipaty eṣa vyādhir ākṣepakaḥ smṛtaḥ |
adhaḥ pratihato vāyur vrajann ūrdhvaṃ hṛd-āśritāḥ
15.17dv vrajann ūrdhvaṃ hṛd-āśrayāḥ
nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan |
ākṣipet parito gātraṃ dhanur-vac cāsya nāmayet
15.18bv śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet
kṛcchrād ucchvasiti stabdha-srasta-mīlita-dṛk tataḥ |
kapota iva kūjec ca niḥ-saṃjñaḥ so 'patantrakaḥ
sa eva cāpatānākyho mukte tu marutā hṛdi |
aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhur a-svāsthyam āvṛte
15.20cv aśnuvīta iva svāsthyaṃ
garbha-pāta-samutpannaḥ śoṇitāti-sravotthitaḥ |
abhighāta-samutthaś ca duś-cikitsya-tamo hi saḥ
manye saṃstabhya vāto 'ntar āyacchan dhamanīr yadā |
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrur āyamyate tadā
15.22bv āgacchan dhamanīr yadā
antar dhanur ivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ |
karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam
pārśvayor vedanāṃ vākya-hanu-pṛṣṭha-śiro-graham |
antar-āyāma ity eṣa bāhyāyāmaś ca tad-vidhaḥ
dehasya bahir-āyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ |
uraś cotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate
15.25bv pṛṣṭhato hriyate śiraḥ
danteṣv āsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srasta-gātra-tā |
bāhyāyāmaṃ dhanuḥ-ṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam
15.26cv bāhyāyāmaṃ dhanuḥ-stambhaṃ
vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇa-samīraṇāt |
vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvām ā-pāda-mastakam
15.27av vraṇaṃ marmāśrayaṃ prāpya
tṛṣyataḥ pāṇḍu-gātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ |
gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣv ākṣepakeṣu ca
15.28dv sarveṣv ākṣepakeṣu tu
jihvāti-lekhanāc chuṣka-bhakṣaṇād abhighātataḥ |
kupito hanu-mūla-sthaḥ sraṃsayitvānilo hanū
karoti vivṛtāsya-tvam atha-vā saṃvṛtāsya-tām |
hanu-sraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāc carvaṇa-bhāṣaṇam
vāg-vāhinī-sirā-saṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ |
jihvā-stambhaḥ sa tenānna-pāna-vākyeṣv an-īśa-tā
śirasā bhāra-haraṇād ati-hāsya-prabhāṣaṇāt |
uttrāsa-vaktra-kṣavathoḥ khara-kārmuka-karṣaṇāt
15.32cv ucchvāsa-vakra-kṣavathu- 15.32cv uttrāsa-vaktra-kṣavathu- 15.32dv
-khara-kārmuka-karṣaṇāt
viṣamād upadhānāc ca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt |
vāyur vivṛddhas tais taiś ca vātalair ūrdhvam āsthitaḥ
vakrī-karoti vaktrārdham uktaṃ hasitam īkṣitam |
tato 'sya kampate mūrdhā vāk-saṅgaḥ stabdha-netra-tā
15.34dv vāg-bhaṅgaḥ stabdha-netra-tā
danta-cālaḥ svara-bhraṃśaḥ śruti-hāniḥ kṣava-grahaḥ |
gandhā-jñānaṃ smṛter mohas trāsaḥ suptasya jāyate
niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyād ekasyākṣṇo nimīlanam |
jatror ūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe 'dhare 'pi vā
tam āhur arditaṃ ke-cid ekāyāmam athāpare |
raktam āśritya pavanaḥ kuryān mūrdha-dharāḥ sirāḥ
rūkṣāḥ sa-vedanāḥ kṛṣṇāḥ so '-sādhyaḥ syāt sirā-grahaḥ |
gṛhītvārdhaṃ tanor vāyuḥ sirāḥ snāyūr viśoṣya ca
pakṣam anya-taraṃ hanti saṃdhi-bandhān vimokṣayan |
kṛtsno 'rdha-kāyas tasya syād a-karmaṇyo vi-cetanaḥ
ekāṅga-rogaṃ taṃ ke-cid anye pakṣa-vadhaṃ viduḥ |
sarvāṅga-rogaṃ tad-vac ca sarva-kāyāśrite 'nile
śuddha-vāta-hataḥ pakṣaḥ kṛcchra-sādhya-tamo mataḥ |
kṛcchras tv anyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣaya-hetukaḥ
āma-baddhāyanaḥ kuryāt saṃsthabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ |
a-sādhyaṃ hata-sarvehaṃ daṇḍa-vad daṇḍakaṃ marut
aṃsa-mūla-sthito vāyuḥ sirāḥ saṃkocya tatra-gāḥ |
bāhu-praspandita-haraṃ janayaty ava-bāhukam
talaṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhu-pṛṣṭhataḥ |
bāhu-ceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā
15.44cv bāhvoḥ karma-kṣaya-karī
vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
tadā khañjo bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor api
kampate gamanārambhe khañjann iva ca yāti yaḥ |
kalāya-khañjaṃ taṃ vidyān mukta-saṃdhi-prabandhanam
śītoṣṇa-drava-saṃśuṣka-guru-snigdhair niṣevitaiḥ |
jīrṇā-jīrṇe tathāyāsa-saṃkṣobha-svapna-jāgaraiḥ
sa-śleṣma-medaḥ-pavanam āmam aty-artha-saṃcitam |
abhibhūyetaraṃ doṣam ūrū cet pratipadyate
sakthy-asthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat |
tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau
15.49cv tadā skandati tenorū 15.49cv tadā skannāti tenorū
parakīyāv iva gurū syātām ati-bhṛśa-vyathau |
dhyānāṅga-marda-staimitya-tandrā-chardy-a-ruci-jvaraiḥ
saṃyutau pāda-sadana-kṛcchroddharaṇa-suptibhiḥ |
tam ūru-stambham ity āhur āḍhya-vātam athāpare
15.51av saṃyuktau pāda-sadana-
vāta-śoṇita-jaḥ śopho jānu-madhye mahā-rujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭuka-śīrṣaś ca sthūlaḥ kroṣṭuka-śīrṣa-vat
15.52dv sthūlaḥ kroṣṭuka-mūrdha-vat
ruk pāde viṣama-nyaste śramād vā jāyate yadā |
vātena gulpham āśritya tam āhur vāta-kaṇṭakam
pārṣṇiṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā |
sakthy-utkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate
viśvācī gṛdhrasī coktā khallis tīvra-rujānvite |
hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasupta-vat
15.55bv khallis tīvra-rujānvitā
pāda-harṣaḥ sa vijñeyaḥ kapha-māruta-kopa-jaḥ |
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛk-sahito 'nilaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0