Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 50
śīrṇa-snāyu-sirā-māṃsāḥ praklinnāḥ śava-gandhayaḥ || 67ū̆ab ||
Nidānasthāna
mithyāhāra-vihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā |
sādhu-nindā-vadhānya-sva-haraṇādyaiś ca sevitaiḥ
pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanair veritā malāḥ |
sirāḥ prapadya tiryag-gās tvag-lasīkāsṛg-āmiṣam
14.2bv prāktanaiḥ preritā malāḥ
dūṣayanti ślathī-kṛtya niścarantas tato bahiḥ |
tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭham uśanti tat
14.3av dūṣayantaḥ ślathī-kṛtya
kālenopekṣitaṃ yasmāt sarvaṃ kuṣṇāti tad vapuḥ |
prapadya dhātūn vyāpyāntaḥ sarvān saṃkledya cāvahet
sa-sveda-kleda-saṃkothān kṛmīn sūkṣmān su-dāruṇān |
roma-tvak-snāyu-dhamanī-taruṇāsthīni yaiḥ kramāt
bhakṣayec chvitram asmāc ca kuṣṭha-bāhyam udāhṛtam |
kuṣṭhāni sapta-dhā doṣaiḥ pṛthaṅ miśraiḥ samāgataiḥ
14.6dv pṛthag dvandvaiḥ samāgataiḥ
sarveṣv api tri-doṣeṣu vyapadeśo 'dhika-tvataḥ |
vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittād audumbaraṃ kaphāt
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛkṣākhyaṃ vāta-pitta-jam |
carmaika-kuṣṭha-kiṭibha-sidhmālasa-vipādikāḥ
14.8bv ṛkṣākṣaṃ vāta-pitta-jam
vāta-śleṣmodbhavāḥ śleṣma-pittād dadrū-śatāruṣī |
puṇḍarīkaṃ sa-visphoṭaṃ pāmā carma-dalaṃ tathā
sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sa-kākaṇam |
puṇḍarīkarkṣa-jihve ca mahā-kuṣṭhāni sapta tu
14.10bv trikaṃ dadrūḥ sa-kākaṇā 14.10cv puṇḍarīkarśya-jihve ca
ati-ślakṣṇa-khara-sparśa-khedā-sveda-vi-varṇa-tāḥ |
dāhaḥ kaṇḍūs tvaci svāpas todaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ
vraṇānām adhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiś cira-sthitiḥ |
rūḍhānām api rūkṣa-tvaṃ nimitte 'lpe 'pi kopanam
roma-harṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyam kuṣṭha-lakṣaṇam agra-jam |
kṛṣṇāruṇa-kapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu
vistṛtā-sama-pary-antaṃ hṛṣitair romabhiś citam |
todāḍhyam alpa-kaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghra-sarpi ca
14.14bv dūṣitair romabhiś citam
pakvodumbara-tāmra-tvag-roma gaura-sirā-citam |
bahalaṃ bahala-kleda-raktaṃ dāha-rujādhikam
14.15bv -roma gaura-sirā-tatam 14.15cv bahulaṃ bahula-kleda-
āśūtthānāvadaraṇa-kṛmi vidyād udumbaram |
sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śveta-raktam an-āśu-gam
anyo-'nya-saktam utsannaṃ bahu-kaṇḍū-sruti-krimi |
ślakṣṇa-pītābha-pary-antaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam
14.17av anyo-'nya-saktam ucchūnaṃ 14.17av anyo-'nya-saktam utsaṅgaṃ
sa-kaṇḍū-piṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā |
paruṣaṃ tanu raktāntam antaḥ-śyāvaṃ samunnatam
sa-toda-dāha-ruk-kledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiś citam |
ṛkṣa-jihvākṛti proktam ṛkṣa-jihvaṃ bahu-krimi
14.19cv ṛśya-jihvākṛti proktam 14.19dv ṛśya-jihvaṃ bahu-krimi
hasti-carma-khara-sparśaṃ carmaikākhyaṃ mahāśrayam |
a-svedaṃ matsya-śakala-saṃnibhaṃ kiṭibhaṃ punaḥ
rūkṣaṃ kiṇa-khara-sparśaṃ kaṇḍū-mat paruṣāsitam |
sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ snigdham antar ghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret
ślakṣṇa-sparśaṃ tanu śveta-tāmraṃ daugdhika-puṣpa-vat |
prāyeṇa cordhva-kāye syād gaṇḍaiḥ kaṇḍū-yutaiś citam
raktair alasakaṃ pāṇi-pāda-dāryo vipādikāḥ |
tīvrārtyo manda-kaṇḍvaś ca sa-rāga-piṭikācitāḥ
dīrgha-pratānā dūrvā-vad atasī-kusuma-cchaviḥ |
utsanna-maṇḍalā dadrūḥ kaṇḍū-maty anuṣaṅgiṇī
sthūla-mūlaṃ sa-dāhārti rakta-śyāvaṃ bahu-vraṇam |
śatāruḥ kleda-jantv-āḍhyaṃ prāya-śaḥ parva-janma ca
raktāntam antarā pāṇḍu kaṇḍū-dāha-rujānvitam |
sotsedham ācitaṃ raktaiḥ padma-pattram ivāṃśubhiḥ
ghana-bhūri-lasīkāsṛk-prāyam āśu vibhedi ca |
puṇḍarīkaṃ tanu-tvagbhiś citaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ
visphoṭaṃ piṭikāḥ pāmā kaṇḍū-kleda-rujādhikāḥ |
sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphik-pāṇi-kūrpare
sa-sphoṭam a-sparśa-sahaṃ kaṇḍūṣā-toda-dāha-vat |
raktaṃ dalac carma-dalaṃ kākaṇaṃ tīvra-dāha-ruk
pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantī-phalopamam |
kuṣṭha-liṅgair yutaṃ sarvair naika-varṇaṃ tato bhavet
doṣa-bhedīya-vihitair ādiśel liṅga-karmabhiḥ |
kuṣṭheṣu doṣolbaṇa-tāṃ sarva-doṣolbaṇaṃ tyajet
riṣṭoktaṃ yac ca yac cāsthi-majja-śukra-samāśrayam |
yāpyaṃ medo-gataṃ kṛcchraṃ pitta-dvandvāsra-māṃsa-gam
a-kṛcchraṃ kapha-vātāḍhyaṃ tvak-stham eka-malaṃ ca yat |
tatra tvaci sthite kuṣṭhe toda-vaivarṇya-rūkṣa-tāḥ
sveda-svāpa-śvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ |
pāṇi-pādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ saṃdhiṣu cādhikam
kauṇyaṃ gati-kṣayo 'ṅgānāṃ dalanaṃ syāc ca medasi |
nāsā-bhaṅgo 'sthi-majja-sthe netra-rāgaḥ svara-kṣayaḥ
kṣate ca kṛmayaḥ śukre sva-dārāpatya-bādhanam |
yathā-pūrvaṃ ca sarvāṇi syur liṅgāny asṛg-ādiṣu
14.36bv sva-dārāpatya-dhāvanam
kuṣṭhaika-saṃbhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tat |
nirdiṣṭam a-parisrāvi tri-dhātūdbhava-saṃśrayam
14.37bv kilāsaṃ cāruṇaṃ ca tat
vātād rūkṣāruṇaṃ pittāt tāmraṃ kamala-pattra-vat |
sa-dāhaṃ roma-vidhvaṃsi kaphāc chvetaṃ ghanaṃ guru
sa-kaṇḍu ca kramād rakta-māṃsa-medaḥsu cādiśet |
varṇenaivedṛg ubhayaṃ kṛcchraṃ tac cottarottaram
a-śukla-romā-bahalam a-saṃsṛṣṭaṃ mitho navam |
an-agni-dagdha-jaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyam ato 'nya-thā
14.40av a-śukla-romā-bahulam 14.40bv a-saṃsṛṣṭam atho navam
guhya-pāṇi-talauṣṭheṣu jātam apy a-ciran-tanam |
sparśaikāhāra-śayyādi-sevanāt prāya-śo gadāḥ
sarve saṃcāriṇo netra-tvag-vikārā viśeṣataḥ |
kṛmayas tu dvi-dhā proktā bāhyābhyantara-bhedataḥ
bahir-mala-kaphāsṛg-viḍ-janma-bhedāc catur-vidhāḥ |
nāmato viṃśati-vidhā bāhyās tatrā-mṛjodbhavāḥ
14.43dv bāhyās tatra malodbhavāḥ 14.43dv bāhyās tatrāsṛg-udbhavāḥ
tila-pramāṇa-saṃsthāna-varṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ |
bahu-pādāś ca sūkṣmāś ca yūkā likṣāś ca nāmataḥ
dvi-dhā te koṭha-piṭikā-kaṇḍū-gaṇḍān prakurvate |
kuṣṭhaika-hetavo 'ntar-jāḥ śleṣma-jās teṣu cādhikam
madhurānna-guḍa-kṣīra-dadhi-saktu-navaudanaiḥ |
śakṛj-jā bahu-viḍ-dhānya-parṇa-śākolakādibhiḥ
14.46av madhurāmla-guḍa-kṣīra- 14.46dv -parṇa-śākaukulādibhiḥ
kaphād āmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ |
pṛthu-bradhna-nibhāḥ ke-cit ke-cid gaṇḍū-padopamāḥ
rūḍha-dhānyāṅkurākārās tanu-dīrghās tathāṇavaḥ |
śvetās tāmrāvabhāsāś ca nāmataḥ sapta-dhā tu te
antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahā-kuhāḥ |
kuravo darbha-kusumāḥ su-gandhās te ca kurvate
14.49av antrādā udarāviṣṭā 14.49bv hṛdayādā mahā-ruhāḥ 14.49cv curavo
darbha-kusumāḥ
hṛl-lāsam āsya-sravaṇam a-vipākam a-rocakam |
mūrchā-chardi-jvarānāha-kārśya-kṣavathu-pīnasān
rakta-vāhi-sirotthānā rakta-jā jantavo 'ṇavaḥ |
a-pādā vṛtta-tāmrāś ca saukṣmyāt ke-cid a-darśanāḥ
14.51av rakta-vāhi-sirā-sthānād 14.51av rakta-vāhi-sirā-sthānā
keśādā roma-vidhvaṃsā roma-dvīpā udumbarāḥ |
ṣaṭ te kuṣṭhaika-karmāṇaḥ saha-saurasa-mātaraḥ
14.52dc saha-jā rasa-mātaraḥ
pakvāśaye purīṣotthā jāyante 'dho-visarpiṇaḥ |
vṛddhāḥ santo bhaveyuś ca te yadāmāśayon-mukhāḥ
14.53cv vṛddhās te syur bhaveyuś ca
tadāsyodgāra-niḥśvāsā viḍ-gandhānuvidhāyinaḥ |
pṛthu-vṛtta-tanu-sthūlāḥ śyāva-pīta-sitāsitāḥ
te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakeruka-makerukāḥ |
sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca
14.55av sausurādāḥ śalūnākhyā
viḍ-bheda-śūla-viṣṭambha-kārśya-pāruṣya-pāṇḍu-tāḥ |
roma-harṣāgni-sadana-guda-kaṇḍūr vinirgamāt
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0