અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 51

14.56દ્વ્ -ગુદ-કણ્ડૂર્ વિનિર્ગતાઃ 14.56દ્વ્ -ગુદ-કણ્ડૂર્ વિ-માર્ગ-ગાઃ
નિદાનસ્થાન
સર્વાર્થાન્-અર્થ-કરણે વિશ્વસ્યાસ્યૈક-કારણમ્ ।
અ-દુષ્ટ-દુષ્ટઃ પવનઃ શરીરસ્ય વિશેષતઃ

સ વિશ્વ-કર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વ-રૂપઃ પ્રજાપતિઃ ।
સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્ વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુર્ અન્તકઃ

તદ્-અ-દુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમ્ અતઃ સદા ।
તસ્યોક્તં દોષ-વિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃત-વૈકૃતમ્

સમાસાદ્ વ્યાસતો દોષ-ભેદીયે નામ ધામ ચ ।
પ્રત્ય્-એકં પઞ્ચ-ધા ચારો વ્યાપારશ્ ચેહ વૈકૃતમ્

તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સ-નિદાનં સ-લક્ષણમ્ ।
ધાતુ-ક્ષય-કરૈર્ વાયુઃ કુપ્યત્ય્ અતિ-નિષેવિતૈઃ

અ-સંખ્યમ્ અપિ સંખ્યાય યદ્ અશીત્યા પુરેરિતમ્ 5.1+(1)અબ્ ॥
15.5.1+(1)બ્વ્ યથાશીત્ય્ અપરેરિતમ્
ચરન્ સ્રોતઃસુ રિક્તેષુ ભૃશં તાન્ય્ એવ પૂરયન્ ।
તેભ્યો ઽન્ય-દોષ-પૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાવરણં બલી

તત્ર પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્ર-કૂજનમ્ ।
મલ-રોધાશ્મ-વર્ધ્માર્શસ્-ત્રિક-પૃષ્ઠ-કટી-ગ્રહમ્

કરોત્ય્ અધર-કાયે ચ તાંસ્ તાન્ કૃચ્છ્રાન્ ઉપદ્રવાન્ ।
આમાશયે તૃડ્-વમથુ-શ્વાસ-કાસ-વિષૂચિકાઃ

15.8અવ્ કરોત્ય્ અધર-કાયેષુ
કણ્ઠોપરોધમ્ ઉદ્ગારાન્ વ્યાધીન્ ઊર્ધ્વં ચ નાભિતઃ ।
શ્રોત્રાદિષ્વ્ ઇન્દ્રિય-વધં ત્વચિ સ્ફુટન-રૂક્ષ-તે

રક્તે તીવ્રા રુજઃ સ્વાપં તાપં રાગં વિ-વર્ણ-તામ્ ।
અરૂંષ્ય્ અન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભમ્ અ-રુચિં કૃશ-તાં ભ્રમમ્

15.10ચ્વ્ અરૂંષ્ય્ અઙ્ગસ્ય વિષ્ટમ્ભમ્
માંસ-મેદો-ગતો ગ્રન્થીંસ્ તોદાઢ્યાન્ કર્કશાઞ્ છ્રમમ્ ।
ગુર્વ્ અઙ્ગં ચાતિ-રુક્ સ્તબ્ધં મુષ્ટિ-દણ્ડ-હતોપમમ્

15.11બ્વ્ તોદાઢ્યાન્ કર્કશાઞ્ છ્રમાન્ 15.11બ્વ્ તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ ભૃશમ્
અસ્થિ-સ્થઃ સક્થિ-સંધ્ય્-અસ્થિ-શૂલં તીવ્રં બલ-ક્ષયમ્ ।
મજ્જ-સ્થો ઽસ્થિષુ સૌષિર્યમ્ અ-સ્વપ્નં સંતતાં રુજમ્

15.12દ્વ્ અ-સ્વપ્નં સ્તબ્ધ-તાં રુજમ્
શુક્રસ્ય શીઘ્રમ્ ઉત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમ્ એવ વા ।
તદ્-વદ્ ગર્ભસ્ય શુક્ર-સ્થઃ સિરાસ્વ્ આધ્માન-રિક્ત-તે

તત્-સ્થઃ સ્નાવ-સ્થિતઃ કુર્યાદ્ ગૃધ્રસ્ય્-આયામ-કુબ્જ-તાઃ ।
વાત-પૂર્ણ-દૃતિ-સ્પર્શં શોફં સંધિ-ગતો ઽનિલઃ

15.14બ્વ્ ગૃધ્રસ્ય્-આયામ-કુબ્જ-તામ્
પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિં ચ સ-વેદનામ્ ।
સર્વાઙ્ગ-સંશ્રયસ્ તોદ-ભેદ-સ્ફુરણ-ભઞ્જનમ્

સ્તમ્ભનાક્ષેપણ-સ્વાપ-સંધ્ય્-આકુઞ્ચન-કમ્પનમ્ ।
યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધો ઽભ્યેતિ મુહુર્ મુહુઃ

તદાઙ્ગમ્ આક્ષિપત્ય્ એષ વ્યાધિર્ આક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ ।
અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્ વ્રજન્ન્ ઊર્ધ્વં હૃદ્-આશ્રિતાઃ

15.17દ્વ્ વ્રજન્ન્ ઊર્ધ્વં હૃદ્-આશ્રયાઃ
નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્ ।
આક્ષિપેત્ પરિતો ગાત્રં ધનુર્-વચ્ ચાસ્ય નામયેત્

15.18બ્વ્ શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયેત્
કૃચ્છ્રાદ્ ઉચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધ-સ્રસ્ત-મીલિત-દૃક્ તતઃ ।
કપોત ઇવ કૂજેચ્ ચ નિઃ-સંજ્ઞઃ સો ઽપતન્ત્રકઃ

સ એવ ચાપતાનાક્ય્હો મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ ।
અશ્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુર્ અ-સ્વાસ્થ્યમ્ આવૃતે

15.20ચ્વ્ અશ્નુવીત ઇવ સ્વાસ્થ્યં
ગર્ભ-પાત-સમુત્પન્નઃ શોણિતાતિ-સ્રવોત્થિતઃ ।
અભિઘાત-સમુત્થશ્ ચ દુશ્-ચિકિત્સ્ય-તમો હિ સઃ

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતો ઽન્તર્ આયચ્છન્ ધમનીર્ યદા ।
વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુર્ આયમ્યતે તદા

15.22બ્વ્ આગચ્છન્ ધમનીર્ યદા
અન્તર્ ધનુર્ ઇવાઙ્ગં ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ ।
કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્

પાર્શ્વયોર્ વેદનાં વાક્ય-હનુ-પૃષ્ઠ-શિરો-ગ્રહમ્ ।
અન્તર્-આયામ ઇત્ય્ એષ બાહ્યાયામશ્ ચ તદ્-વિધઃ

દેહસ્ય બહિર્-આયામાત્ પૃષ્ઠતો નીયતે શિરઃ ।
ઉરશ્ ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૃદ્યતે

15.25બ્વ્ પૃષ્ઠતો હ્રિયતે શિરઃ
દન્તેષ્વ્ આસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્રસ્ત-ગાત્ર-તા ।
બાહ્યાયામં ધનુઃ-ષ્કમ્ભં બ્રુવતે વેગિનં ચ તમ્

15.26ચ્વ્ બાહ્યાયામં ધનુઃ-સ્તમ્ભં
વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણ-સમીરણાત્ ।
વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામ્ આ-પાદ-મસ્તકમ્

15.27અવ્ વ્રણં મર્માશ્રયં પ્રાપ્ય
તૃષ્યતઃ પાણ્ડુ-ગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ ।
ગતે વેગે ભવેત્ સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વ્ આક્ષેપકેષુ ચ

15.28દ્વ્ સર્વેષ્વ્ આક્ષેપકેષુ તુ
જિહ્વાતિ-લેખનાચ્ છુષ્ક-ભક્ષણાદ્ અભિઘાતતઃ ।
કુપિતો હનુ-મૂલ-સ્થઃ સ્રંસયિત્વાનિલો હનૂ

કરોતિ વિવૃતાસ્ય-ત્વમ્ અથ-વા સંવૃતાસ્ય-તામ્ ।
હનુ-સ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્ કૃચ્છ્રાચ્ ચર્વણ-ભાષણમ્

વાગ્-વાહિની-સિરા-સંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતે ઽનિલઃ ।
જિહ્વા-સ્તમ્ભઃ સ તેનાન્ન-પાન-વાક્યેષ્વ્ અન્-ઈશ-તા

શિરસા ભાર-હરણાદ્ અતિ-હાસ્ય-પ્રભાષણાત્ ।
ઉત્ત્રાસ-વક્ત્ર-ક્ષવથોઃ ખર-કાર્મુક-કર્ષણાત્

15.32ચ્વ્ ઉચ્છ્વાસ-વક્ર-ક્ષવથુ- 15.32ચ્વ્ ઉત્ત્રાસ-વક્ત્ર-ક્ષવથુ- 15.32દ્વ્
-ખર-કાર્મુક-કર્ષણાત્
વિષમાદ્ ઉપધાનાચ્ ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્ ।
વાયુર્ વિવૃદ્ધસ્ તૈસ્ તૈશ્ ચ વાતલૈર્ ઊર્ધ્વમ્ આસ્થિતઃ

વક્રી-કરોતિ વક્ત્રાર્ધમ્ ઉક્તં હસિતમ્ ઈક્ષિતમ્ ।
તતો ઽસ્ય કમ્પતે મૂર્ધા વાક્-સઙ્ગઃ સ્તબ્ધ-નેત્ર-તા

15.34દ્વ્ વાગ્-ભઙ્ગઃ સ્તબ્ધ-નેત્ર-તા
દન્ત-ચાલઃ સ્વર-ભ્રંશઃ શ્રુતિ-હાનિઃ ક્ષવ-ગ્રહઃ ।
ગન્ધા-જ્ઞાનં સ્મૃતેર્ મોહસ્ ત્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે

નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદ્ એકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્ ।
જત્રોર્ ઊર્ધ્વં રુજા તીવ્રા શરીરાર્ધે ઽધરે ઽપિ વા

તમ્ આહુર્ અર્દિતં કે-ચિદ્ એકાયામમ્ અથાપરે ।
રક્તમ્ આશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્ મૂર્ધ-ધરાઃ સિરાઃ

રૂક્ષાઃ સ-વેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સો ઽ-સાધ્યઃ સ્યાત્ સિરા-ગ્રહઃ ।
ગૃહીત્વાર્ધં તનોર્ વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્ વિશોષ્ય ચ

પક્ષમ્ અન્ય-તરં હન્તિ સંધિ-બન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ ।
કૃત્સ્નો ઽર્ધ-કાયસ્ તસ્ય સ્યાદ્ અ-કર્મણ્યો વિ-ચેતનઃ

એકાઙ્ગ-રોગં તં કે-ચિદ્ અન્યે પક્ષ-વધં વિદુઃ ।
સર્વાઙ્ગ-રોગં તદ્-વચ્ ચ સર્વ-કાયાશ્રિતે ઽનિલે

શુદ્ધ-વાત-હતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્ર-સાધ્ય-તમો મતઃ ।
કૃચ્છ્રસ્ ત્વ્ અન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષય-હેતુકઃ

આમ-બદ્ધાયનઃ કુર્યાત્ સંસ્થભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ ।
અ-સાધ્યં હત-સર્વેહં દણ્ડ-વદ્ દણ્ડકં મરુત્

અંસ-મૂલ-સ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સંકોચ્ય તત્ર-ગાઃ ।
બાહુ-પ્રસ્પન્દિત-હરં જનયત્ય્ અવ-બાહુકમ્

તલં પ્રત્ય્ અઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુ-પૃષ્ઠતઃ ।
બાહુ-ચેષ્ટાપહરણી વિશ્વાચી નામ સા સ્મૃતા

15.44ચ્વ્ બાહ્વોઃ કર્મ-ક્ષય-કરી
વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામ્ આક્ષિપેદ્ યદા ।
તદા ખઞ્જો ભવેજ્ જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્ દ્વયોર્ અપિ

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્ન્ ઇવ ચ યાતિ યઃ ।
કલાય-ખઞ્જં તં વિદ્યાન્ મુક્ત-સંધિ-પ્રબન્ધનમ્

શીતોષ્ણ-દ્રવ-સંશુષ્ક-ગુરુ-સ્નિગ્ધૈર્ નિષેવિતૈઃ ।
જીર્ણા-જીર્ણે તથાયાસ-સંક્ષોભ-સ્વપ્ન-જાગરૈઃ

સ-શ્લેષ્મ-મેદઃ-પવનમ્ આમમ્ અત્ય્-અર્થ-સંચિતમ્ ।
અભિભૂયેતરં દોષમ્ ઊરૂ ચેત્ પ્રતિપદ્યતે

સક્થ્ય્-અસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્ ।
તદા સ્કભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ

15.49ચ્વ્ તદા સ્કન્દતિ તેનોરૂ 15.49ચ્વ્ તદા સ્કન્નાતિ તેનોરૂ
પરકીયાવ્ ઇવ ગુરૂ સ્યાતામ્ અતિ-ભૃશ-વ્યથૌ ।
ધ્યાનાઙ્ગ-મર્દ-સ્તૈમિત્ય-તન્દ્રા-છર્દ્ય્-અ-રુચિ-જ્વરૈઃ

સંયુતૌ પાદ-સદન-કૃચ્છ્રોદ્ધરણ-સુપ્તિભિઃ ।
તમ્ ઊરુ-સ્તમ્ભમ્ ઇત્ય્ આહુર્ આઢ્ય-વાતમ્ અથાપરે

15.51અવ્ સંયુક્તૌ પાદ-સદન-
વાત-શોણિત-જઃ શોફો જાનુ-મધ્યે મહા-રુજઃ ।
જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુક-શીર્ષશ્ ચ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુક-શીર્ષ-વત્

15.52દ્વ્ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુક-મૂર્ધ-વત્
રુક્ પાદે વિષમ-ન્યસ્તે શ્રમાદ્ વા જાયતે યદા ।
વાતેન ગુલ્ફમ્ આશ્રિત્ય તમ્ આહુર્ વાત-કણ્ટકમ્

પાર્ષ્ણિં પ્રત્ય્ અઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા ।
સક્થ્ય્-ઉત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે

વિશ્વાચી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લિસ્ તીવ્ર-રુજાન્વિતે ।
હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચ પ્રસુપ્ત-વત્

15.55બ્વ્ ખલ્લિસ્ તીવ્ર-રુજાન્વિતા
પાદ-હર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફ-મારુત-કોપ-જઃ ।
પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્-સહિતો ઽનિલઃ