અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 50

શીર્ણ-સ્નાયુ-સિરા-માંસાઃ પ્રક્લિન્નાઃ શવ-ગન્ધયઃ ॥ 67ઊઅબ્ ॥
નિદાનસ્થાન
મિથ્યાહાર-વિહારેણ વિશેષેણ વિરોધિના ।
સાધુ-નિન્દા-વધાન્ય-સ્વ-હરણાદ્યૈશ્ ચ સેવિતૈઃ

પાપ્મભિઃ કર્મભિઃ સદ્યઃ પ્રાક્તનૈર્ વેરિતા મલાઃ ।
સિરાઃ પ્રપદ્ય તિર્યગ્-ગાસ્ ત્વગ્-લસીકાસૃગ્-આમિષમ્

14.2બ્વ્ પ્રાક્તનૈઃ પ્રેરિતા મલાઃ
દૂષયન્તિ શ્લથી-કૃત્ય નિશ્ચરન્તસ્ તતો બહિઃ ।
ત્વચઃ કુર્વન્તિ વૈવર્ણ્યં દુષ્ટાઃ કુષ્ઠમ્ ઉશન્તિ તત્

14.3અવ્ દૂષયન્તઃ શ્લથી-કૃત્ય
કાલેનોપેક્ષિતં યસ્માત્ સર્વં કુષ્ણાતિ તદ્ વપુઃ ।
પ્રપદ્ય ધાતૂન્ વ્યાપ્યાન્તઃ સર્વાન્ સંક્લેદ્ય ચાવહેત્

સ-સ્વેદ-ક્લેદ-સંકોથાન્ કૃમીન્ સૂક્ષ્માન્ સુ-દારુણાન્ ।
રોમ-ત્વક્-સ્નાયુ-ધમની-તરુણાસ્થીનિ યૈઃ ક્રમાત્

ભક્ષયેચ્ છ્વિત્રમ્ અસ્માચ્ ચ કુષ્ઠ-બાહ્યમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
કુષ્ઠાનિ સપ્ત-ધા દોષૈઃ પૃથઙ્ મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ

14.6દ્વ્ પૃથગ્ દ્વન્દ્વૈઃ સમાગતૈઃ
સર્વેષ્વ્ અપિ ત્રિ-દોષેષુ વ્યપદેશો ઽધિક-ત્વતઃ ।
વાતેન કુષ્ઠં કાપાલં પિત્તાદ્ ઔદુમ્બરં કફાત્

મણ્ડલાખ્યં વિચર્ચી ચ ઋક્ષાખ્યં વાત-પિત્ત-જમ્ ।
ચર્મૈક-કુષ્ઠ-કિટિભ-સિધ્માલસ-વિપાદિકાઃ

14.8બ્વ્ ઋક્ષાક્ષં વાત-પિત્ત-જમ્
વાત-શ્લેષ્મોદ્ભવાઃ શ્લેષ્મ-પિત્તાદ્ દદ્રૂ-શતારુષી ।
પુણ્ડરીકં સ-વિસ્ફોટં પામા ચર્મ-દલં તથા

સર્વૈઃ સ્યાત્ કાકણં પૂર્વં ત્રિકં દદ્રુ સ-કાકણમ્ ।
પુણ્ડરીકર્ક્ષ-જિહ્વે ચ મહા-કુષ્ઠાનિ સપ્ત તુ

14.10બ્વ્ ત્રિકં દદ્રૂઃ સ-કાકણા 14.10ચ્વ્ પુણ્ડરીકર્શ્ય-જિહ્વે ચ
અતિ-શ્લક્ષ્ણ-ખર-સ્પર્શ-ખેદા-સ્વેદ-વિ-વર્ણ-તાઃ ।
દાહઃ કણ્ડૂસ્ ત્વચિ સ્વાપસ્ તોદઃ કોઠોન્નતિઃ શ્રમઃ

વ્રણાનામ્ અધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ ચિર-સ્થિતિઃ ।
રૂઢાનામ્ અપિ રૂક્ષ-ત્વં નિમિત્તે ઽલ્પે ઽપિ કોપનમ્

રોમ-હર્ષો ઽસૃજઃ કાર્ષ્ણ્યમ્ કુષ્ઠ-લક્ષણમ્ અગ્ર-જમ્ ।
કૃષ્ણારુણ-કપાલાભં રૂક્ષં સુપ્તં ખરં તનુ

વિસ્તૃતા-સમ-પર્ય્-અન્તં હૃષિતૈર્ રોમભિશ્ ચિતમ્ ।
તોદાઢ્યમ્ અલ્પ-કણ્ડૂકં કાપાલં શીઘ્ર-સર્પિ ચ

14.14બ્વ્ દૂષિતૈર્ રોમભિશ્ ચિતમ્
પક્વોદુમ્બર-તામ્ર-ત્વગ્-રોમ ગૌર-સિરા-ચિતમ્ ।
બહલં બહલ-ક્લેદ-રક્તં દાહ-રુજાધિકમ્

14.15બ્વ્ -રોમ ગૌર-સિરા-તતમ્ 14.15ચ્વ્ બહુલં બહુલ-ક્લેદ-
આશૂત્થાનાવદરણ-કૃમિ વિદ્યાદ્ ઉદુમ્બરમ્ ।
સ્થિરં સ્ત્યાનં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્વેત-રક્તમ્ અન્-આશુ-ગમ્

અન્યો-ઽન્ય-સક્તમ્ ઉત્સન્નં બહુ-કણ્ડૂ-સ્રુતિ-ક્રિમિ ।
શ્લક્ષ્ણ-પીતાભ-પર્ય્-અન્તં મણ્ડલં પરિમણ્ડલમ્

14.17અવ્ અન્યો-ઽન્ય-સક્તમ્ ઉચ્છૂનં 14.17અવ્ અન્યો-ઽન્ય-સક્તમ્ ઉત્સઙ્ગં
સ-કણ્ડૂ-પિટિકા શ્યાવા લસીકાઢ્યા વિચર્ચિકા ।
પરુષં તનુ રક્તાન્તમ્ અન્તઃ-શ્યાવં સમુન્નતમ્

સ-તોદ-દાહ-રુક્-ક્લેદં કર્કશૈઃ પિટિકૈશ્ ચિતમ્ ।
ઋક્ષ-જિહ્વાકૃતિ પ્રોક્તમ્ ઋક્ષ-જિહ્વં બહુ-ક્રિમિ

14.19ચ્વ્ ઋશ્ય-જિહ્વાકૃતિ પ્રોક્તમ્ 14.19દ્વ્ ઋશ્ય-જિહ્વં બહુ-ક્રિમિ
હસ્તિ-ચર્મ-ખર-સ્પર્શં ચર્મૈકાખ્યં મહાશ્રયમ્ ।
અ-સ્વેદં મત્સ્ય-શકલ-સંનિભં કિટિભં પુનઃ

રૂક્ષં કિણ-ખર-સ્પર્શં કણ્ડૂ-મત્ પરુષાસિતમ્ ।
સિધ્મં રૂક્ષં બહિઃ સ્નિગ્ધમ્ અન્તર્ ઘૃષ્ટં રજઃ કિરેત્

શ્લક્ષ્ણ-સ્પર્શં તનુ શ્વેત-તામ્રં દૌગ્ધિક-પુષ્પ-વત્ ।
પ્રાયેણ ચોર્ધ્વ-કાયે સ્યાદ્ ગણ્ડૈઃ કણ્ડૂ-યુતૈશ્ ચિતમ્

રક્તૈર્ અલસકં પાણિ-પાદ-દાર્યો વિપાદિકાઃ ।
તીવ્રાર્ત્યો મન્દ-કણ્ડ્વશ્ ચ સ-રાગ-પિટિકાચિતાઃ

દીર્ઘ-પ્રતાના દૂર્વા-વદ્ અતસી-કુસુમ-ચ્છવિઃ ।
ઉત્સન્ન-મણ્ડલા દદ્રૂઃ કણ્ડૂ-મત્ય્ અનુષઙ્ગિણી

સ્થૂલ-મૂલં સ-દાહાર્તિ રક્ત-શ્યાવં બહુ-વ્રણમ્ ।
શતારુઃ ક્લેદ-જન્ત્વ્-આઢ્યં પ્રાય-શઃ પર્વ-જન્મ ચ

રક્તાન્તમ્ અન્તરા પાણ્ડુ કણ્ડૂ-દાહ-રુજાન્વિતમ્ ।
સોત્સેધમ્ આચિતં રક્તૈઃ પદ્મ-પત્ત્રમ્ ઇવાંશુભિઃ

ઘન-ભૂરિ-લસીકાસૃક્-પ્રાયમ્ આશુ વિભેદિ ચ ।
પુણ્ડરીકં તનુ-ત્વગ્ભિશ્ ચિતં સ્ફોટૈઃ સિતારુણૈઃ

વિસ્ફોટં પિટિકાઃ પામા કણ્ડૂ-ક્લેદ-રુજાધિકાઃ ।
સૂક્ષ્માઃ શ્યાવારુણા બહ્વ્યઃ પ્રાયઃ સ્ફિક્-પાણિ-કૂર્પરે

સ-સ્ફોટમ્ અ-સ્પર્શ-સહં કણ્ડૂષા-તોદ-દાહ-વત્ ।
રક્તં દલચ્ ચર્મ-દલં કાકણં તીવ્ર-દાહ-રુક્

પૂર્વં રક્તં ચ કૃષ્ણં ચ કાકણન્તી-ફલોપમમ્ ।
કુષ્ઠ-લિઙ્ગૈર્ યુતં સર્વૈર્ નૈક-વર્ણં તતો ભવેત્

દોષ-ભેદીય-વિહિતૈર્ આદિશેલ્ લિઙ્ગ-કર્મભિઃ ।
કુષ્ઠેષુ દોષોલ્બણ-તાં સર્વ-દોષોલ્બણં ત્યજેત્

રિષ્ટોક્તં યચ્ ચ યચ્ ચાસ્થિ-મજ્જ-શુક્ર-સમાશ્રયમ્ ।
યાપ્યં મેદો-ગતં કૃચ્છ્રં પિત્ત-દ્વન્દ્વાસ્ર-માંસ-ગમ્

અ-કૃચ્છ્રં કફ-વાતાઢ્યં ત્વક્-સ્થમ્ એક-મલં ચ યત્ ।
તત્ર ત્વચિ સ્થિતે કુષ્ઠે તોદ-વૈવર્ણ્ય-રૂક્ષ-તાઃ

સ્વેદ-સ્વાપ-શ્વયથવઃ શોણિતે પિશિતે પુનઃ ।
પાણિ-પાદાશ્રિતાઃ સ્ફોટાઃ ક્લેદઃ સંધિષુ ચાધિકમ્

કૌણ્યં ગતિ-ક્ષયો ઽઙ્ગાનાં દલનં સ્યાચ્ ચ મેદસિ ।
નાસા-ભઙ્ગો ઽસ્થિ-મજ્જ-સ્થે નેત્ર-રાગઃ સ્વર-ક્ષયઃ

ક્ષતે ચ કૃમયઃ શુક્રે સ્વ-દારાપત્ય-બાધનમ્ ।
યથા-પૂર્વં ચ સર્વાણિ સ્યુર્ લિઙ્ગાન્ય્ અસૃગ્-આદિષુ

14.36બ્વ્ સ્વ-દારાપત્ય-ધાવનમ્
કુષ્ઠૈક-સંભવં શ્વિત્રં કિલાસં દારુણં ચ તત્ ।
નિર્દિષ્ટમ્ અ-પરિસ્રાવિ ત્રિ-ધાતૂદ્ભવ-સંશ્રયમ્

14.37બ્વ્ કિલાસં ચારુણં ચ તત્
વાતાદ્ રૂક્ષારુણં પિત્તાત્ તામ્રં કમલ-પત્ત્ર-વત્ ।
સ-દાહં રોમ-વિધ્વંસિ કફાચ્ છ્વેતં ઘનં ગુરુ

સ-કણ્ડુ ચ ક્રમાદ્ રક્ત-માંસ-મેદઃસુ ચાદિશેત્ ।
વર્ણેનૈવેદૃગ્ ઉભયં કૃચ્છ્રં તચ્ ચોત્તરોત્તરમ્

અ-શુક્લ-રોમા-બહલમ્ અ-સંસૃષ્ટં મિથો નવમ્ ।
અન્-અગ્નિ-દગ્ધ-જં સાધ્યં શ્વિત્રં વર્જ્યમ્ અતો ઽન્ય-થા

14.40અવ્ અ-શુક્લ-રોમા-બહુલમ્ 14.40બ્વ્ અ-સંસૃષ્ટમ્ અથો નવમ્
ગુહ્ય-પાણિ-તલૌષ્ઠેષુ જાતમ્ અપ્ય્ અ-ચિરન્-તનમ્ ।
સ્પર્શૈકાહાર-શય્યાદિ-સેવનાત્ પ્રાય-શો ગદાઃ

સર્વે સંચારિણો નેત્ર-ત્વગ્-વિકારા વિશેષતઃ ।
કૃમયસ્ તુ દ્વિ-ધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તર-ભેદતઃ

બહિર્-મલ-કફાસૃગ્-વિડ્-જન્મ-ભેદાચ્ ચતુર્-વિધાઃ ।
નામતો વિંશતિ-વિધા બાહ્યાસ્ તત્રા-મૃજોદ્ભવાઃ

14.43દ્વ્ બાહ્યાસ્ તત્ર મલોદ્ભવાઃ 14.43દ્વ્ બાહ્યાસ્ તત્રાસૃગ્-ઉદ્ભવાઃ
તિલ-પ્રમાણ-સંસ્થાન-વર્ણાઃ કેશામ્બરાશ્રયાઃ ।
બહુ-પાદાશ્ ચ સૂક્ષ્માશ્ ચ યૂકા લિક્ષાશ્ ચ નામતઃ

દ્વિ-ધા તે કોઠ-પિટિકા-કણ્ડૂ-ગણ્ડાન્ પ્રકુર્વતે ।
કુષ્ઠૈક-હેતવો ઽન્તર્-જાઃ શ્લેષ્મ-જાસ્ તેષુ ચાધિકમ્

મધુરાન્ન-ગુડ-ક્ષીર-દધિ-સક્તુ-નવૌદનૈઃ ।
શકૃજ્-જા બહુ-વિડ્-ધાન્ય-પર્ણ-શાકોલકાદિભિઃ

14.46અવ્ મધુરામ્લ-ગુડ-ક્ષીર- 14.46દ્વ્ -પર્ણ-શાકૌકુલાદિભિઃ
કફાદ્ આમાશયે જાતા વૃદ્ધાઃ સર્પન્તિ સર્વતઃ ।
પૃથુ-બ્રધ્ન-નિભાઃ કે-ચિત્ કે-ચિદ્ ગણ્ડૂ-પદોપમાઃ

રૂઢ-ધાન્યાઙ્કુરાકારાસ્ તનુ-દીર્ઘાસ્ તથાણવઃ ।
શ્વેતાસ્ તામ્રાવભાસાશ્ ચ નામતઃ સપ્ત-ધા તુ તે

અન્ત્રાદા ઉદરાવેષ્ટા હૃદયાદા મહા-કુહાઃ ।
કુરવો દર્ભ-કુસુમાઃ સુ-ગન્ધાસ્ તે ચ કુર્વતે

14.49અવ્ અન્ત્રાદા ઉદરાવિષ્ટા 14.49બ્વ્ હૃદયાદા મહા-રુહાઃ 14.49ચ્વ્ ચુરવો
દર્ભ-કુસુમાઃ
હૃલ્-લાસમ્ આસ્ય-સ્રવણમ્ અ-વિપાકમ્ અ-રોચકમ્ ।
મૂર્છા-છર્દિ-જ્વરાનાહ-કાર્શ્ય-ક્ષવથુ-પીનસાન્

રક્ત-વાહિ-સિરોત્થાના રક્ત-જા જન્તવો ઽણવઃ ।
અ-પાદા વૃત્ત-તામ્રાશ્ ચ સૌક્ષ્મ્યાત્ કે-ચિદ્ અ-દર્શનાઃ

14.51અવ્ રક્ત-વાહિ-સિરા-સ્થાનાદ્ 14.51અવ્ રક્ત-વાહિ-સિરા-સ્થાના
કેશાદા રોમ-વિધ્વંસા રોમ-દ્વીપા ઉદુમ્બરાઃ ।
ષટ્ તે કુષ્ઠૈક-કર્માણઃ સહ-સૌરસ-માતરઃ

14.52દ્ચ્ સહ-જા રસ-માતરઃ
પક્વાશયે પુરીષોત્થા જાયન્તે ઽધો-વિસર્પિણઃ ।
વૃદ્ધાઃ સન્તો ભવેયુશ્ ચ તે યદામાશયોન્-મુખાઃ

14.53ચ્વ્ વૃદ્ધાસ્ તે સ્યુર્ ભવેયુશ્ ચ
તદાસ્યોદ્ગાર-નિઃશ્વાસા વિડ્-ગન્ધાનુવિધાયિનઃ ।
પૃથુ-વૃત્ત-તનુ-સ્થૂલાઃ શ્યાવ-પીત-સિતાસિતાઃ

તે પઞ્ચ નામ્ના કૃમયઃ કકેરુક-મકેરુકાઃ ।
સૌસુરાદાઃ સુલૂનાખ્યા લેલિહા જનયન્તિ ચ

14.55અવ્ સૌસુરાદાઃ શલૂનાખ્યા
વિડ્-ભેદ-શૂલ-વિષ્ટમ્ભ-કાર્શ્ય-પારુષ્ય-પાણ્ડુ-તાઃ ।
રોમ-હર્ષાગ્નિ-સદન-ગુદ-કણ્ડૂર્ વિનિર્ગમાત્