Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 4
3.58av ṛtvor antyādi-saptāhād
a-sātmya-jā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāga-śīlanāt || 58ū̆ ||
Sūtrasthāna
vegān na dhārayed vāta-viṇ-mūtra-kṣava-tṛṭ-kṣudhām |
nidrā-kāsa-śrama-śvāsa-jṛmbhāśru-cchardi-retasām
adho-vātasya rodhena gulmodāvarta-ruk-klamāḥ |
vāta-mūtra-śakṛt-saṅga-dṛṣṭy-agni-vadha-hṛd-gadāḥ
sneha-sveda-vidhis tatra vartayo bhojanāni ca |
pānāni vastayaś caiva śastaṃ vātānulomanam || 2+1 ||
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa-pratiśyāya-śiro-rujaḥ |
ūrdhva-vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam
4.3cv ūrdhvaṃ vāyuḥ parīkarto
mukhena viṭ-pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ |
aṅga-bhaṅgāśmarī-vasti-meḍhra-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ
mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad-auṣadham |
varty-abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṃ vasti-karma ca
anna-pānaṃ ca viḍ-bhedi viḍ-rodhottheṣu yakṣmasu |
mūtra-jeṣu tu pāne ca prāg-bhaktaṃ śasyate ghṛtam
4.6cv mūtra-jeṣu ca pānaṃ tu 4.6cv mūtra-jeṣu prayuñjīta 4.6dv sarpiṣaś
cāvapīḍakam
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanā-dvayam |
avapīḍakam etac ca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ
udgārasyā-ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ |
ādhmāna-kāsa-hidhmāś ca hidhmā-vat tatra bheṣajam
śiro-'rtīndriya-daurbalya-manyā-stambhārditaṃ kṣuteḥ |
tīkṣṇa-dhūmāñjanāghrāṇa-nāvanārka-vilokanaiḥ
pravartayet kṣutiṃ saktāṃ sneha-svedau ca śīlayet |
śoṣāṅga-sāda-bādhirya-saṃmoha-bhrama-hṛd-gadāḥ
tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ |
aṅga-bhaṅgā-ruci-glāni-kārśya-śūla-bhramāḥ kṣudhaḥ
4.11dv -kārśya-śūla-śrama-bhramāḥ
tatra yojyaṃ laghu snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam |
nidrāyā moha-mūrdhākṣi-gauravālasya-jṛmbhikāḥ
4.12av vaivarṇyaṃ ca kṣudhas tatra 4.12bv snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam
aṅga-mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca |
kāsasya rodhāt tad-vṛddhiḥ śvāsā-ruci-hṛd-āmayāḥ
śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa-hā su-tarāṃ vidhiḥ |
gulma-hṛd-roga-saṃmohāḥ śrama-śvāsād vidhāritāt
4.14dv śrama-śvāsā-vidhāraṇāt
hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vāta-ghnaś ca kriyā-kramaḥ |
jṛmbhāyāḥ kṣava-vad rogāḥ sarvaś cānila-jid vidhiḥ
4.15cc jṛmbhāyāḥ kṣuti-vad rogāḥ
pīnasākṣi-śiro-hṛd-ruṅ-manyā-stambhā-ruci-bhramāḥ |
sa-gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ
visarpa-koṭha-kuṣṭhākṣi-kaṇḍū-pāṇḍv-āmaya-jvarāḥ |
sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-vyaṅga-śvayathavo vameḥ
gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārā rūkṣaṃ bhuktvā tad-udvamaḥ |
vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṃ cātra virecanam
4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhāraṃ 4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārān 4.18bv
rūkṣaṃ bhuktvā tad udvamet
4.18bv rūkṣān bhuktvā tad udvamet
sa-kṣāra-lavaṇaṃ tailam abhyaṅgārthaṃ ca śasyate |
śukrāt tat-sravaṇaṃ guhya-vedanā-śvayathu-jvarāḥ
4.19bv abhyaṅgārthe ca śasyate
hṛd-vyathā-mūtra-saṅgāṅga-bhaṅga-vṛddhy-aśma-ṣaṇḍha-tāḥ |
tāmra-cūḍa-surā-śāli-vasty-abhyaṅgāvagāhanam
vasti-śuddhi-karaiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ |
tṛṭ-śūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍ-vamaṃ vega-rodhinam
rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ |
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati
tataś cāneka-dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati |
anna-pānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam
dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca |
lobherṣyā-dveṣa-mātsarya-rāgādīnāṃ jitendriyaḥ
yateta ca yathā-kālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati |
aty-artha-saṃcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita-cchidaḥ
doṣāḥ kadā-cit kupyanti jitā laṅghana-pācanaiḥ |
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punar-udbhavaḥ
4.26cv ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhās 4.26dv teṣāṃ na punar-udbhavaḥca
yathā-kramaṃ yathā-yogam ata ūrdhvaṃ prayojayet |
rasāyanāni siddhāni vṛṣya-yogāṃś ca kāla-vit
4.27av yathā-kramaṃ yathā-yogyam
bheṣaja-kṣapite pathyam āhārair bṛṃhaṇaṃ kramāt |
śāli-ṣaṣṭika-godhūma-mudga-māṃsa-ghṛtādibhiḥ
4.28dv -mudga-māṃsa-rasādibhiḥ
hṛdya-dīpana-bhaiṣajya-saṃyogād ruci-pakti-daiḥ |
sābhyaṅgodvartana-snāna-nirūha-sneha-vastibhiḥ
tathā sa labhate śarma sarva-pāvaka-pāṭavam |
dhī-varṇendriya-vaimalyaṃ vṛṣa-tāṃ dairghyam āyuṣaḥ
ye bhūta-viṣa-vāyv-agni-kṣata-bhaṅgādi-saṃbhavāḥ |
rāga-dveṣa-bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ
4.31cv kāma-krodha-bhāyādyāś
tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ |
deśa-kālātma-vijñānaṃ sad-vṛttasyānuvartanam
atharva-vihitā śāntiḥ pratikūla-grahārcanam |
bhūtādya-sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak
an-utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ |
nijāgantu-vikārāṇām utpannānāṃ ca śāntaye
4.34av an-utpattau samāsena
śītodbhavaṃ doṣa-cayaṃ vasante viśodhayan grīṣma-jam abhra-kāle |
ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu-jān na jātu
nityaṃ hitāhāra-vihāra-sevī samīkṣya-kārī viṣayeṣv a-saktaḥ |
dātā samaḥ satya-paraḥ kṣamā-vān āptopasevī ca bhavaty a-rogaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0