Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 4

4.1

3.58av ṛtvor antyādi-saptāhād
a-sātmya-jā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāga-śīlanāt || 58ū̆ ||
Sūtrasthāna
vegān na dhārayed vāta-viṇ-mūtra-kṣava-tṛṭ-kṣudhām |
nidrā-kāsa-śrama-śvāsa-jṛmbhāśru-cchardi-retasām

4.2

adho-vātasya rodhena gulmodāvarta-ruk-klamāḥ |
vāta-mūtra-śakṛt-saṅga-dṛṣṭy-agni-vadha-hṛd-gadāḥ

4.3

sneha-sveda-vidhis tatra vartayo bhojanāni ca |
pānāni vastayaś caiva śastaṃ vātānulomanam || 2+1 ||
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa-pratiśyāya-śiro-rujaḥ |
ūrdhva-vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam

4.4

4.3cv ūrdhvaṃ vāyuḥ parīkarto
mukhena viṭ-pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ |
aṅga-bhaṅgāśmarī-vasti-meḍhra-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ

4.5

mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad-auṣadham |
varty-abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṃ vasti-karma ca

4.6

anna-pānaṃ ca viḍ-bhedi viḍ-rodhottheṣu yakṣmasu |
mūtra-jeṣu tu pāne ca prāg-bhaktaṃ śasyate ghṛtam

4.7

4.6cv mūtra-jeṣu ca pānaṃ tu 4.6cv mūtra-jeṣu prayuñjīta 4.6dv sarpiṣaś
cāvapīḍakam
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanā-dvayam |
avapīḍakam etac ca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ

4.8

udgārasyā-ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ |
ādhmāna-kāsa-hidhmāś ca hidhmā-vat tatra bheṣajam

4.9

śiro-'rtīndriya-daurbalya-manyā-stambhārditaṃ kṣuteḥ |
tīkṣṇa-dhūmāñjanāghrāṇa-nāvanārka-vilokanaiḥ

4.10

pravartayet kṣutiṃ saktāṃ sneha-svedau ca śīlayet |
śoṣāṅga-sāda-bādhirya-saṃmoha-bhrama-hṛd-gadāḥ

4.11

tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ |
aṅga-bhaṅgā-ruci-glāni-kārśya-śūla-bhramāḥ kṣudhaḥ

4.12

4.11dv -kārśya-śūla-śrama-bhramāḥ
tatra yojyaṃ laghu snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam |
nidrāyā moha-mūrdhākṣi-gauravālasya-jṛmbhikāḥ

4.13

4.12av vaivarṇyaṃ ca kṣudhas tatra 4.12bv snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam
aṅga-mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca |
kāsasya rodhāt tad-vṛddhiḥ śvāsā-ruci-hṛd-āmayāḥ

4.14

śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa-hā su-tarāṃ vidhiḥ |
gulma-hṛd-roga-saṃmohāḥ śrama-śvāsād vidhāritāt

4.15

4.14dv śrama-śvāsā-vidhāraṇāt
hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vāta-ghnaś ca kriyā-kramaḥ |
jṛmbhāyāḥ kṣava-vad rogāḥ sarvaś cānila-jid vidhiḥ

4.16

4.15cc jṛmbhāyāḥ kṣuti-vad rogāḥ
pīnasākṣi-śiro-hṛd-ruṅ-manyā-stambhā-ruci-bhramāḥ |
sa-gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ

4.17

visarpa-koṭha-kuṣṭhākṣi-kaṇḍū-pāṇḍv-āmaya-jvarāḥ |
sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-vyaṅga-śvayathavo vameḥ

4.18

gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārā rūkṣaṃ bhuktvā tad-udvamaḥ |
vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṃ cātra virecanam

4.19

4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhāraṃ 4.18av gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārān 4.18bv
rūkṣaṃ bhuktvā tad udvamet
4.18bv rūkṣān bhuktvā tad udvamet
sa-kṣāra-lavaṇaṃ tailam abhyaṅgārthaṃ ca śasyate |
śukrāt tat-sravaṇaṃ guhya-vedanā-śvayathu-jvarāḥ

4.20

4.19bv abhyaṅgārthe ca śasyate
hṛd-vyathā-mūtra-saṅgāṅga-bhaṅga-vṛddhy-aśma-ṣaṇḍha-tāḥ |
tāmra-cūḍa-surā-śāli-vasty-abhyaṅgāvagāhanam

4.21

vasti-śuddhi-karaiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ |
tṛṭ-śūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍ-vamaṃ vega-rodhinam

4.22

rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ |
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati

4.23

tataś cāneka-dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati |
anna-pānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam

4.24

dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca |
lobherṣyā-dveṣa-mātsarya-rāgādīnāṃ jitendriyaḥ

4.25

yateta ca yathā-kālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati |
aty-artha-saṃcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita-cchidaḥ

4.26

doṣāḥ kadā-cit kupyanti jitā laṅghana-pācanaiḥ |
ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punar-udbhavaḥ

4.27

4.26cv ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhās 4.26dv teṣāṃ na punar-udbhavaḥca
yathā-kramaṃ yathā-yogam ata ūrdhvaṃ prayojayet |
rasāyanāni siddhāni vṛṣya-yogāṃś ca kāla-vit

4.28

4.27av yathā-kramaṃ yathā-yogyam
bheṣaja-kṣapite pathyam āhārair bṛṃhaṇaṃ kramāt |
śāli-ṣaṣṭika-godhūma-mudga-māṃsa-ghṛtādibhiḥ

4.29

4.28dv -mudga-māṃsa-rasādibhiḥ
hṛdya-dīpana-bhaiṣajya-saṃyogād ruci-pakti-daiḥ |
sābhyaṅgodvartana-snāna-nirūha-sneha-vastibhiḥ

4.30

tathā sa labhate śarma sarva-pāvaka-pāṭavam |
dhī-varṇendriya-vaimalyaṃ vṛṣa-tāṃ dairghyam āyuṣaḥ

4.31

ye bhūta-viṣa-vāyv-agni-kṣata-bhaṅgādi-saṃbhavāḥ |
rāga-dveṣa-bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ

4.32

4.31cv kāma-krodha-bhāyādyāś
tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ |
deśa-kālātma-vijñānaṃ sad-vṛttasyānuvartanam

4.33

atharva-vihitā śāntiḥ pratikūla-grahārcanam |
bhūtādya-sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak

4.34

an-utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ |
nijāgantu-vikārāṇām utpannānāṃ ca śāntaye

4.35

4.34av an-utpattau samāsena
śītodbhavaṃ doṣa-cayaṃ vasante viśodhayan grīṣma-jam abhra-kāle |
ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu-jān na jātu

4.36

nityaṃ hitāhāra-vihāra-sevī samīkṣya-kārī viṣayeṣv a-saktaḥ |
dātā samaḥ satya-paraḥ kṣamā-vān āptopasevī ca bhavaty a-rogaḥ

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc