અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 5

સૂત્રસ્થાન
જીવનં તર્પણં હૃદ્યં હ્લાદિ બુદ્ધિ-પ્રબોધનમ્ ।
તન્વ્ અ-વ્યક્ત-રસં મૃષ્ટં શીતં લઘ્વ્ અમૃતોપમમ્

ગઙ્ગામ્બુ નભસો ભ્રષ્ટં સ્પૃષ્ટં ત્વ્ અર્કેન્દુ-મારુતૈઃ ।
હિતા-હિત-ત્વે તદ્ ભૂયો દેશ-કાલાવ્ અપેક્ષતે

યેનાભિવૃષ્ટમ્ અ-મલં શાલ્ય્-અન્નં રાજતે સ્થિતમ્ ।
અ-ક્લિન્નમ્ અ-વિ-વર્ણં ચ તત્ પેયં ગાઙ્ગમ્ અન્ય-થા

5.3બ્વ્ શાલ્ય્-અન્નં રાજત-સ્થિતમ્ 5.3ચ્વ્ અ-ક્લિન્નમ્ અ-વિ-વર્ણં સ્યાત્ 5.3ચ્વ્
અ-ક્લિન્નમ્ અ-વિવર્ણં વા
5.3દ્વ્ તત્ તોયં ગાઙ્ગમ્ અન્ય-થા
સામુદ્રં તન્ ન પાતવ્યં માસાદ્ આશ્વયુજાદ્ વિના ।
ઐન્દ્રમ્ અમ્બુ સુ-પાત્ર-સ્થમ્ અ-વિપન્નં સદા પિબેત્

તદ્-અ-ભાવે ચ ભૂમિ-ષ્ઠમ્ આન્તરિક્ષાનુકારિ યત્ ।
શુચિ-પૃથ્વ્-અસિત-શ્વેતે દેશે ઽર્ક-પવનાહતમ્

5.5અવ્ તદ્-અ-ભાવે ચ ભૂયિષ્ઠમ્ 5.5અવ્ તદ્-અ-ભાવે પિબેદ્ ભૌમમ્
ન પિબેત્ પઙ્ક-શૈવાલ-તૃણ-પર્ણાવિલાસ્તૃતમ્ ।
સૂર્યેન્દુ-પવના-દૃષ્ટમ્ અભિવૃષ્ટં ઘનં ગુરુ

ફેનિલં જન્તુ-મત્ તપ્તં દન્ત-ગ્રાહ્ય્ અતિ-શૈત્યતઃ ।
અન્-આર્તવં ચ યદ્ દિવ્યમ્ આર્તવં પ્રથમં ચ યત્

લૂતાદિ-તન્તુ-વિણ્-મૂત્ર-વિષ-સંશ્લેષ-દૂષિતમ્ ।
પશ્ચિમોદ-ધિ-ગાઃ શીઘ્ર-વહા યાશ્ ચા-મલોદકાઃ

પથ્યાઃ સમાસાત્ તા નદ્યો વિપરીતાસ્ ત્વ્ અતો ઽન્ય-થા ।
ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપ-વિચ્છેદૈઃ ખેદિતોદકાઃ

5.9અવ્ પથ્યાઃ સમાસતો નદ્યો
હિમવન્-મલયોદ્ભૂતાઃ પથ્યાસ્ તા એવ ચ સ્થિરાઃ ।
કૃમિ-શ્લીપદ-હૃત્-કણ્થ-શિરો-રોગાન્ પ્રકુર્વતે

પ્રાચ્યાવન્ત્ય્-અપરાન્તોત્થા દુર્-નામાનિ મહેન્દ્ર-જાઃ ।
ઉદર-શ્લીપદાતઙ્કાન્ સહ્ય-વિન્ધ્યોદ્ભવાઃ પુનઃ

5.11બ્વ્ સહ્ય-વિન્ધ્ય-ભવાઃ પુનઃ
કુષ્ઠ-પાણ્ડુ-શિરો-રોગાન્ દોષ-ઘ્ન્યઃ પારિયાત્ર-જાઃ ।
બલ-પૌરુષ-કારિણ્યઃ સાગરામ્ભસ્ ત્રિ-દોષ-કૃત્

5.12દ્વ્ સાગરામ્બુ ત્રિ-દોષ-કૃત્
આવિલં સ-મલં નીલં ઘનં પીતમ્ અથાપિ ચ ।
સ-ક્ષારં પિચ્છિલં ચૈવ સામુદ્રં તન્ નિગદ્યતે ॥ 12+1 ॥
વિદ્યાત્ કૂપ-તડાગાદીન્ જાઙ્ગલાનૂપ-શૈલતઃ ।
નામ્બુ પેયમ્ અ-શક્ત્યા વા સ્વ્-અલ્પમ્ અલ્પાગ્નિ-ગુલ્મિભિઃ

પાણ્ડૂદરાતિસારાર્શો-ગ્રહણી-શોષ-શોથિભિઃ ।
ઋતે શરન્-નિદાઘાભ્યાં પિબેત્ સ્વસ્થો ઽપિ ચાલ્પ-શઃ

5.14બ્વ્ -ગ્રહણી-દોષ-શોથિભિઃ
સમ-સ્થૂલ-કૃશા ભુક્ત-મધ્યાન્ત-પ્રથમામ્બુ-પાઃ ।
શીતં મદાત્યય-ગ્લાનિ-મૂર્છા-છર્દિ-શ્રમ-ભ્રમાન્

5.15અવ્ સમ-સ્થૂલ-કૃશા ભક્ત-
તૃષ્ણોષ્ણ-દાહ-પિત્તાસ્ર-વિષાણ્ય્ અમ્બુ નિયચ્છતિ ।
દીપનં પાચનં કણ્ઠ્યં લઘૂષ્ણં વસ્તિ-શોધનમ્

5.16અવ્ તૃષ્ણોષ્મ-દાહ-પિત્તાસ્ર-
હિધ્માધ્માનાનિલ-શ્લેષ્મ-સદ્યઃ-શુદ્ધિ-નવ-જ્વરે ।
કાસામ-પીનસ-શ્વાસ-પાર્શ્વ-રુક્ષુ ચ શસ્યતે

5.17બ્વ્ -સદ્યઃ-શુદ્ધે નવ-જ્વરે
અન્-અભિષ્યન્દિ લઘુ ચ તોયં ક્વથિત-શીતલમ્ ।
પિત્ત-યુક્તે હિતં દોષે વ્યુષિતં તત્ ત્રિ-દોષ-કૃત્

5.18અવ્ રૂક્ષમ્ અન્-અભિષ્યન્દિ 5.18બ્વ્ લઘુ ક્વથિત-શીતલમ્ 5.18ચ્વ્
ઽધ્યુષિતં તત્ ત્રિ-દોષ-કૃત્
નારિકેલોદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં લઘુ ।
તૃષ્ણા-પિત્તાનિલ-હરં દીપનં વસ્તિ-શોધનમ્

વર્ષાસુ દિવ્ય-નાદેયે પરં તોયે વરાવરે ।
સ્વાદુ-પાક-રસં સ્નિગ્ધમ્ ઓજસ્યં ધાતુ-વર્ધનમ્

વાત-પિત્ત-હરં વૃષ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્ ।
પ્રાયઃ પયો ઽત્ર ગવ્યં તુ જીવનીયં રસાયનમ્

ક્ષત-ક્ષીણ-હિતં મેધ્યં બલ્યં સ્તન્ય-કરં સરમ્ ।
શ્રમ-ભ્રમ-મદા-લક્ષ્મી-શ્વાસ-કાસાતિ-તૃટ્-ક્ષુધઃ

5.22દ્વ્ -શ્વાસ-કાસાર્તિ-તૃટ્-ક્ષુધઃ 5 .22દ્વ્ -શ્વાસ-કાસાધિ-તૃટ્-ક્ષુધઃ
જીર્ણ-જ્વરં મૂત્ર-કૃચ્છ્રં રક્ત-પિત્તં ચ નાશયેત્ ।
હિતમ્ અત્ય્-અગ્ન્ય્-અ-નિદ્રેભ્યો ગરીયો માહિષં હિમમ્

અલ્પામ્બુ-પાન-વ્યાયામ-કટુ-તિક્તાશનૈર્ લઘુ ।
આજં શોષ-જ્વર-શ્વાસ-રક્ત-પિત્તાતિસાર-જિત્

ઈષદ્-રૂક્ષોષ્ણ-લવણમ્ ઔષ્ટ્રાકમ્ દીપનં લઘુ ।
શસ્તં વાત-કફાનાહ-કૃમિ-શોફોદરાર્શસામ્

માનુષં વાત-પિત્તાસૃગ્-અભિઘાતાક્ષિ-રોગ-જિત્ ।
તર્પણાશ્ચ્યોતનૈર્ નસ્યૈર્ અ-હૃદ્યં તૂષ્ણમ્ આવિકમ્

વાત-વ્યાધિ-હરં હિધ્મા-શ્વાસ-પિત્ત-કફ-પ્રદમ્ ।
હસ્તિન્યાઃ સ્થૈર્ય-કૃદ્ બાઢમ્ ઉષ્ણં ત્વ્ ઐકશફં લઘુ

શાખા-વાત-હરં સામ્લ-લવણં જડ-તા-કરમ્ ।
પયો ઽભિષ્યન્દિ ગુર્વ્ આમં યુક્ત્યા શૃતમ્ અતો ઽન્ય-થા

વિના તુ વનિતા-સ્તન્યમ્ આમમ્ એવ હિતં હિ તત્ ॥ 28+1અબ્ ॥
ભવેદ્ ગરીયો ઽતિ-શૃતં ધારોષ્ણમ્ અમૃતોપમમ્ ।
અમ્લ-પાક-રસં ગ્રાહિ ગુરૂષ્ણં દધિ વાત-જિત્

મેદઃ-શુક્ર-બલ-શ્લેષ્મ-પિત્ત-રક્તાગ્નિ-શોફ-કૃત્ ।
રોચિષ્ણુ શસ્તમ્ અ-રુચૌ શીતકે વિષમ-જ્વરે

પીનસે મૂત્ર-કૃચ્છ્રે ચ રૂક્ષં તુ ગ્રહણી-ગદે ।
નૈવાદ્યાન્ નિશિ નૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણ-શરત્સુ ન

5.31ચ્વ્ શરદ્-ગ્રીષ્મ-વસન્તેષુ 5.31દ્વ્ નાદ્યાન્ નોષ્ણં ન રાત્રિષુ
ના-મુદ્ગ-સૂપં ના-ક્ષૌદ્રં તન્ ના-ઘૃત-સિતોપલમ્ ।
ન ચાન્-આમલકં નાપિ નિત્યં નો મન્દમ્ અન્ય-થા

જ્વરાસૃક્-પિત્ત-વીસર્પ-કુષ્ઠ-પાણ્ડુ-ભ્રમ-પ્રદમ્ ।
તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફ-વાત-જિત્

શોફોદરાર્શો-ગ્રહણી-દોષ-મૂત્ર-ગ્રહા-રુચીઃ ।
પ્લીહ-ગુલ્મ-ઘૃત-વ્યાપદ્-ગર-પાણ્ડ્વ્-આમયાઞ્ જયેત્

તદ્-વન્ મસ્તુ સરં સ્રોતઃ-શોધિ વિષ્ટમ્ભ-જિલ્ લઘુ ।
નવ-નીતં નવં વૃષ્યં શીતં વર્ણ-બલાગ્નિ-કૃત્

સંગ્રાહિ વાત-પિત્તાસૃક્-ક્ષયાર્શો-ઽર્દિત-કાસ-જિત્ ।
ક્ષીરોદ્ભવં તુ સંગ્રાહિ રક્ત-પિત્તાક્ષિ-રોગ-જિત્

શસ્તં ધી-સ્મૃતિ-મેધાગ્નિ-બલાયુઃ-શુક્ર-ચક્ષુષામ્ ।
બાલ-વૃદ્ધ-પ્રજા-કાન્તિ-સૌકુમાર્ય-સ્વરાર્થિનામ્

ક્ષત-ક્ષીણ-પરીસર્પ-શસ્ત્રાગ્નિ-ગ્લપિતાત્મનામ્ ।
વાત-પિત્ત-વિષોન્માદ-શોષા-લક્ષ્મી-જ્વરાપહમ્

સ્નેહાનામ્ ઉત્તમં શીતં વયસઃ સ્થાપનં પરમ્ ।
સહસ્ર-વીર્યં વિધિભિર્ ઘૃતં કર્મ-સહસ્ર-કૃત્

5.39ચ્વ્ સહસ્ર-વીર્યં વિધિ-વદ્
મદાપસ્માર-મૂર્છાય-શિરઃ-કર્ણાક્ષિ-યોનિ-જાન્ ।
પુરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણ-શોધન-રોપણમ્

બલ્યાઃ કિલાટ-પીયૂષ-કૂર્ચિકા-મોરણાદયઃ ।
શુક્ર-નિદ્રા-કફ-કરા વિષ્ટમ્ભિ-ગુરુ-દોષલાઃ

5.41બ્વ્ -કૂચિકા-મોરણાદયઃ
ગવ્યે ક્ષીર-ઘૃતે શ્રેષ્ઠે નિન્દિતે ચાવિ-સંભવે ।
ઇક્ષોઃ સરો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બૃંહણઃ કફ-મૂત્ર-કૃત્

વૃષ્યઃ શીતો ઽસ્ર-પિત્ત-ઘ્નઃ સ્વાદુ-પાક-રસો રસઃ ।
સો ઽગ્રે સ-લવણો દન્ત-પીડિતઃ શર્કરા-સમઃ

મૂલાગ્ર-જન્તુ-જગ્ધાદિ-પીડનાન્ મલ-સંકરાત્ ।
કિઞ્-ચિત્-કાલં વિધૃત્યા ચ વિકૃતિં યાતિ યાન્ત્રિકઃ

5.44ચ્વ્ કિઞ્-ચિત્-કાલ-વિધૃત્યા ચ
વિદાહી ગુરુ-વિષ્ટમ્ભી તેનાસૌ તત્ર પૌણ્ડ્રકઃ ।
શૈત્ય-પ્રસાદ-માધુર્યૈર્ વરસ્ તમ્ અનુ વાંશિકઃ

5.45અવ્ ગુરુર્ વિદાહી વિષ્ટમ્ભી
શતપર્વક-કાન્તાર-નૈપાલાદ્યાસ્ તતઃ ક્રમાત્ ।
સ-ક્ષારાઃ સ-કષાયાશ્ ચ સોષ્ણાઃ કિઞ્-ચિદ્-વિદાહિનઃ

5.46અવ્ શાતપર્વક-કાન્તાર- 5.46બ્વ્ -નેપાલાદ્યાસ્ તતઃ ક્રમાત્
ફાણિતં ગુર્વ્ અભિષ્યન્દિ ચય-કૃન્ મૂત્ર-શોધનમ્ ।
નાતિ-શ્લેષ્મ-કરો ધૌતઃ સૃષ્ટ-મૂત્ર-શકૃદ્ ગુડઃ

પ્રભૂત-કૃમિ-મજ્જાસૃઙ્-મેદો-માંસ-કફો ઽપરઃ ।
હૃદ્યઃ પુરાણઃ પથ્યશ્ ચ નવઃ શ્લેષ્માગ્નિ-સાદ-કૃત્

વૃષ્યાઃ ક્ષીણ-ક્ષત-હિતા રક્ત-પિત્તાનિલાપહાઃ ।
મત્સ્યણ્ડિકા-ખણ્ડ-સિતાઃ ક્રમેણ ગુણ-વત્-તમાઃ

તદ્-ગુણા તિક્ત-મધુરા કષાયા યાસ-શર્કરા ।
દાહ-તૃટ્-છર્દિ-મૂર્છાસૃક્-પિત્ત-ઘ્ન્યઃ સર્વ-શર્કરાઃ

શર્કરેક્ષુ-વિકારાણાં ફાણિતં ચ વરાવરે ।
ચક્ષુષ્યં છેદિ તૃટ્-શ્લેષ્મ-વિષ-હિધ્માસ્ર-પિત્ત-નુત્

મેહ-કુષ્ઠ-કૃમિ-ચ્છર્દિ-શ્વાસ-કાસાતિસાર-જિત્ ।
વ્રણ-શોધન-સંધાન-રોપણં વાતલં મધુ

રૂક્ષં કષાય-મધુરં તત્-તુલ્યા મધુ-શર્કરા ।
ઉષ્ણમ્ ઉષ્ણાર્તમ્ ઉષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈર્ નિહન્તિ તત્

યક્ષ્માર્શો-ઽર્દિત-પિત્તાસૃઙ્-નાશનં ગ્રાહિ દીપનમ્ ॥ 53.1+1 ॥
પ્રચ્છર્દને નિરૂહે ચ મધૂષ્ણં ન નિવાર્યતે ।
અ-લબ્ધ-પાકમ્ આશ્વ્ એવ તયોર્ યસ્માન્ નિવર્તતે

5.54ચ્વ્ અ-લબ્ધ-પાકમ્ એવાશુ
તૈલં સ્વ-યોનિ-વત્ તત્ર મુખ્યં તીક્ષ્ણં વ્યવાયિ ચ ।
ત્વગ્-દોષ-કૃદ્ અ-ચક્ષુષ્યં સૂક્ષ્મોષ્ણં કફ-કૃન્ ન ચ

કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ ।
બદ્ધ-વિટ્કં કૃમિ-ઘ્નં ચ સંસ્કારાત્ સર્વ-રોગ-જિત્

5.56દ્વ્ સંસ્કારાત્ સર્વ-દોષ-જિત્
સ-તિક્તોષણમ્ ઐરણ્ડં તૈલં સ્વાદુ સરં ગુરુ ।
વર્ધ્મ-ગુલ્માનિલ-કફાન્ ઉદરં વિષમ-જ્વરમ્

રુક્-શોફૌ ચ કટી-ગુહ્ય-કોષ્ઠ-પૃષ્ઠાશ્રયૌ જયેત્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં રક્તૈરણ્ડોદ્ભવં ત્વ્ અતિ

કટૂષ્ણં સાર્ષપં તીક્ષ્ણં કફ-શુક્રાનિલાપહમ્ ।
લઘુ પિત્તાસ્ર-કૃત્ કોઠ-કુષ્ઠાર્શો-વ્રણ-જન્તુ-જિત્

આક્ષં સ્વાદુ હિમં કેશ્યં ગુરુ પિત્તાનિલાપહમ્ ।
નાત્ય્-ઉષ્ણં નિમ્બ-જં તિક્તં કૃમિ-કુષ્ઠ-કફ-પ્રણુત્

ઉમા-કુસુમ્ભ-જં ચોષ્ણં ત્વગ્-દોષ-કફ-પિત્ત-કૃત્ ।
વસા મજ્જા ચ વાત-ઘ્નૌ બલ-પિત્ત-કફ-પ્રદૌ

કષાય-તિક્ત-કટુકં કારઞ્જં વ્રણ-શોધનમ્ ॥ 61.1+1 ॥
માંસાનુગ-સ્વ-રૂપૌ ચ વિદ્યાન્ મેદો ઽપિ તાવ્ ઇવ ।
દીપનં રોચનં મધ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણં તુષ્ટિ-પુષ્ટિ-દમ્

સ-સ્વાદુ-તિક્ત-કટુકમ્ અમ્લ-પાક-રસં સરમ્ ।
સ-કષાયં સ્વરારોગ્ય-પ્રતિભા-વર્ણ-કૃલ્ લઘુ

નષ્ટ-નિદ્રાતિ-નિદ્રેભ્યો હિતં પિત્તાસ્ર-દૂષણમ્ ।
કૃશ-સ્થૂલ-હિતં રૂક્ષં સૂક્ષ્મં સ્રોતો-વિશોધનમ્

વાત-શ્લેષ્મ-હરં યુક્ત્યા પીતં વિષ-વદ્ અન્ય-થા ।
ગુરુ તદ્-દોષ-જનનં નવં જીર્ણમ્ અતો ઽન્ય-થા

દ્રાક્ષેક્ષવઃ સ-ખર્જૂરાઃ શાલિ-પિષ્ટમ્ યવસ્ય ચ ।
પઞ્ચ મદ્યાકારાઃ શ્રેષ્ઠા દ્રાક્ષા તેષાં વિશિષ્યતે ॥ 65.1+1 ॥
5.65.1+1બ્વ્ શાલેઃ પિષ્ટમ્ યવસ્ય ચ
પેયં નોષ્ણોપચારેણ ન વિરિક્ત-ક્ષુધાતુરૈઃ ।
નાત્ય્-અર્થ-તીક્ષ્ણ-મૃદ્વ્-અલ્પ-સંભારં કલુષં ન ચ

ગુલ્મોદરાર્શો-ગ્રહણી-શોષ-હૃત્ સ્નેહની ગુરુઃ ।
સુરાનિલ-ઘ્ની મેદો-ઽસૃક્-સ્તન્ય-મૂત્ર-કફાવહા

તદ્-ગુણા વારુણી હૃદ્યા લઘુસ્ તીક્ષ્ણા નિહન્તિ ચ ।
શૂલ-કાસ-વમિ-શ્વાસ-વિબન્ધાધ્માન-પીનસાન્

નાતિ-તીવ્ર-મદા લઘ્વી પથ્યા વૈભીતકી સુરા ।
વ્રણે પાણ્ડ્વ્-આમયે કુષ્ઠે ન ચાત્ય્-અર્થં વિરુધ્યતે

વિષ્ટમ્ભિની યવ-સુરા ગુર્વી રૂક્ષા ત્રિ-દોષલા ।
યથા-દ્રવ્ય-ગુણો ઽરિષ્ટઃ સર્વ-મદ્ય-ગુણાધિકઃ

ગ્રહણી-પાણ્ડુ-કુષ્ઠાર્શઃ-શોફ-શોષોદર-જ્વરાન્ ।
હન્તિ ગુલ્મ-કૃમિ-પ્લીહ્નઃ કષાય-કટુ-વાતલઃ

5.71દ્વ્ કષાયઃ કટુ-વાતલઃ
માર્દ્વીકં લેખનં હૃદ્યં નાત્ય્-ઉષ્ણં મધુરં સરમ્ ।
અલ્પ-પિત્તાનિલં પાણ્ડુ-મેહાર્શઃ-કૃમિ-નાશનમ્

અસ્માદ્ અલ્પાન્તર-ગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ ।
શાર્કરઃ સુરભિઃ સ્વાદુ-હૃદ્યો નાતિ-મદો લઘુઃ

5.73ચ્વ્ શાર્કરં સુરભિ સ્વાદુ 5.73દ્વ્ હૃદ્યં નાતિ-મદં લઘુ
સૃષ્ટ-મૂત્ર-શકૃદ્-વાતો ગૌડસ્ તર્પણ-દીપનઃ ।
વાત-પિત્ત-કરઃ સીધુઃ સ્નેહ-શ્લેષ્મ-વિકાર-હા

મેદઃ-શોફોદરાર્શો-ઘ્નસ્ તત્ર પક્વ-રસો વરઃ ।
છેદી મધ્વ્-આસવસ્ તીક્ષ્ણો મેહ-પીનસ-કાસ-જિત્

રક્ત-પિત્ત-કફોત્ક્લેદિ શુક્તં વાતાનુલોમનમ્ ।
ભૃશોષ્ણ-તીક્ષ્ણ-રૂક્ષામ્લં હૃદ્યં રુચિ-કરં સરમ્

5.76દ્વ્ હૃદ્યં રુચિ-કરં પરમ્
દીપનં શિશિર-સ્પર્શં પાણ્ડુ-દૃક્-કૃમિ-નાશનમ્ ।
ગુડેક્ષુ-મદ્ય-માર્દ્વીક-શુક્તં લઘુ યથોત્તરમ્

5.77બ્વ્ પાણ્ડુ-હૃત્ કૃમિ-નાશનમ્ 5.77ચ્વ્ ગુડેક્ષુ-મદ્ય-માધ્વીક-
કન્દ-મૂલ-ફલાદ્યં ચ તદ્-વદ્ વિદ્યાત્ તદ્-આસુતમ્ ।
શાણ્ડાકી ચાસુતં ચાન્યત્ કાલામ્લં રોચનં લઘુ

ધાન્યામ્લં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિત્ત-કૃત્ સ્પર્શ-શીતલમ્ ।
શ્રમ-ક્લમ-હરં રુચ્યં દીપનં વસ્તિ-શૂલ-નુત્

શસ્તમ્ આસ્થાપને હૃદ્યં લઘુ વાત-કફાપહમ્ ।
એભિર્ એવ ગુણૈર્ યુક્તે સૌવીરક-તુષોદકે

ગણ્ડૂષ-ધારણાદ્ વક્ત્ર-મલ-દૌર્ગન્ધ્ય-શોષ-જિત્ ॥ 80.1+1 ॥
કૃમિ-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માર્શઃ-પાણ્ડુ-રોગ-નિબર્હણે ।
તે ક્રમાદ્ વિ-તુષૈર્ વિદ્યાત્ સ-તુષૈશ્ ચ યવૈઃ કૃતે

5.81અવ્ કૃમિ-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માર્શો- 5.81બ્વ્ -ગ્રહણી-પાણ્ડુ-નાશને
મૂત્રં ગો-ઽજાવિ-મહિષી-ગજાશ્વોષ્ટ્ર-ખરોદ્ભવમ્ ।
પિત્તલં રૂક્ષ-તીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુ-રસં કટુ

કૃમિ-શોફોદરાનાહ-શૂલ-પાણ્ડુ-કફાનિલાન્ ।
ગુલ્મા-રુચિ-વિષ-શ્વિત્ર-કુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્ લઘુ

5.83બ્વ્ -શૂલ-પાણ્ડુ-કફામયાન્
તોય-ક્ષીરેક્ષુ-તૈલાનાં વર્ગૈર્ મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્ ।
ઇતિ દ્રવૈક-દેશો ઽયં યથા-સ્થૂલમ્ ઉદાહૃતઃ