અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 49

નિદાનસ્થાન
પિત્ત-પ્રધાનાઃ કુપિતા યથોક્તૈઃ કોપનૈર્ મલાઃ ।
તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્

ધમનીર્ દશ સંપ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્ સકલાં તનુમ્ ।
શ્લેષ્મ-ત્વગ્-રક્ત-માંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમ્ આશ્રિતમ્

ત્વઙ્-માંસયોસ્ તત્ કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્-વિધાન્ ।
પાણ્ડુ-હારિદ્ર-હરિતાન્ પાણ્ડુ-ત્વં તેષુ ચાધિકમ્

યતો ઽતઃ પાણ્ડુર્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ રોગસ્ તેન ગૌરવમ્ ।
ધાતૂનાં સ્યાચ્ ચ શૈથિલ્યમ્ ઓજસશ્ ચ ગુણ-ક્ષયઃ

તતો ઽલ્પ-રક્ત-મેદસ્કો નિઃ-સારઃ સ્યાચ્ છ્લથેન્દ્રિયઃ ।
મૃદ્યમાનૈર્ ઇવાઙ્ગૈર્ ના દ્રવતા હૃદયેન ચ

13.5બ્વ્ નિઃ-સારઃ શિથિલેન્દ્રિયઃ 13.5દ્વ્ દ્રવતા હૃદયેન વા
શૂનાક્ષિ-કૂટઃ સદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનો ઽલ્પ-વાક્ ।
અન્ન-દ્વિટ્ શિશિર-દ્વેષી શીર્ણ-રોમા હતાનલઃ

13.6અવ્ શૂનાક્ષિ-કૂટ-વદનઃ 13.6બ્વ્ કોપનઃ સ્વેદનો ઽલ્પ-વાક્ 13.6બ્વ્
કોપનઃ સદનો ઽલ્પ-વાક્
સન્ન-સક્થો જ્વરી શ્વાસી કર્ણ-ક્ષ્વેડી ભ્રમી શ્રમી ।
સ પઞ્ચ-ધા પૃથગ્ દોષૈઃ સમસ્તૈર્ મૃત્તિકાદનાત્

13.7અવ્ સન્ન-સક્થી જ્વરી શ્વાસી
પ્રાગ્-રૂપમ્ અસ્ય હૃદય-સ્પન્દનં રૂક્ષ-તા ત્વચિ ।
અ-રુચિઃ પીત-મૂત્ર-ત્વં સ્વેદા-ભાવો ઽલ્પ-વહ્નિ-તા

સાદઃ શ્રમો ઽનિલાત્ તત્ર ગાત્ર-રુક્-તોદ-કમ્પનમ્ ।
કૃષ્ણ-રૂક્ષારુણ-સિરા-નખ-વિણ્-મૂત્ર-નેત્ર-તા

શોફાનાહાસ્ય-વૈરસ્ય-વિટ્-શોષાઃ પાર્શ્વ-મૂર્ધ-રુક્ ।
પિત્તાદ્ ધરિત-પીતાભ-સિરાદિ-ત્વં જ્વરસ્ તમઃ

તૃટ્-સ્વેદ-મૂર્છા-શીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુ-વક્ત્ર-તા ।
વર્ચો-ભેદો ઽમ્લકો દાહઃ કફાચ્ છુક્લ-સિરાદિ-તા

તન્દ્રા લવણ-વક્ત્ર-ત્વં રોમ-હર્ષઃ સ્વર-ક્ષયઃ ।
કાસશ્ છર્દિશ્ ચ નિચયાન્ મિશ્ર-લિઙ્ગો ઽતિ-દુઃ-સહઃ

13.12બ્વ્ હર્ષો રોમ્ણાં સ્વર-ક્ષયઃ
મૃત્ કષાયાનિલં પિત્તમ્ ઊષરા મધુરા કફમ્ ।
દૂષયિત્વા રસાદીંશ્ ચ રૌક્ષ્યાદ્ ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ

સ્રોતાંસ્ય્ અ-પક્વૈવાપૂર્ય કુર્યાદ્ રુદ્ધ્વા ચ પૂર્વ-વત્ ।
પાણ્ડુ-રોગં તતઃ શૂન-નાભિ-પાદાસ્ય-મેહનઃ

પુરીષં કૃમિ-મન્ મુઞ્ચેદ્ ભિન્નં સાસૃક્ કફં નરઃ ।
યઃ પાણ્ડુ-રોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામલામ્

કોષ્ઠ-શાખાશ્રયાં પિત્તં દગ્ધ્વાસૃઙ્-માંસમ્ આવહેત્ ।
હારિદ્ર-નેત્ર-મૂત્ર-ત્વઙ્-નખ-વક્ત્ર-શકૃત્-તયા

13.16અવ્ કોષ્ઠ-શાખાશ્રયં પિત્તં
દાહા-વિપાક-તૃષ્ણા-વાન્ ભેકાભો દુર્-બલેન્દ્રિયઃ ।
ભવેત્ પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુ-રોગાદ્ ઋતે ઽપિ ચ

ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃચ્છ્રા કુમ્ભ-કામલા ।
હરિત-શ્યાવ-પીત-ત્વં પાણ્ડુ-રોગે યદા ભવેત્

વાત-પિત્તાદ્ ભ્રમસ્ તૃષ્ણા સ્ત્રીષ્વ્ અ-હર્ષો મૃદુર્ જ્વરઃ ।
તન્દ્રા બલાનલ-ભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્

અલસં ચેતિ શંસન્તિ તેષાં પૂર્વમ્ ઉપદ્રવાઃ ।
શોફ-પ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે

પિત્ત-રક્ત-કફાન્ વાયુર્ દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃ-સિરાઃ ।
નીત્વા રુદ્ધ-ગતિસ્ તૈર્ હિ કુર્યાત્ ત્વઙ્-માંસ-સંશ્રયમ્

ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમ્ આહુર્ નિચયાદ્ અતઃ ।
સર્વં હેતુ-વિશેષૈસ્ તુ રૂપ-ભેદાન્ નવાત્મકમ્

દોષૈઃ પૃથગ્ દ્વયૈઃ સર્વૈર્ અભિઘાતાદ્ વિષાદ્ અપિ ।
દ્વિ-ધા વા નિજમ્ આગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગ-જં ચ તમ્

પૃથૂન્નત-ગ્રથિત-તા-વિશેષૈશ્ ચ ત્રિ-ધા વિદુઃ ।
સામાન્ય-હેતુઃ શોફાનાં દોષ-જાનાં વિશેષતઃ

વ્યાધિ-કર્મોપવાસાદિ-ક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્ ।
અતિ-માત્રમ્ અથાન્યસ્ય ગુર્વ્-અમ્લ-સ્નિગ્ધ-શીતલમ્

13.25બ્વ્ -ક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રવમ્ 13.25ચ્વ્ અતિ-માત્રમ્ અથાન્નં ચ
લવણ-ક્ષાર-તીક્ષ્ણોષ્ણ-શાકામ્બુ સ્વપ્ન-જાગરમ્ ।
મૃદ્-ગ્રામ્ય-માંસ-વલ્લૂરમ્ અ-જીર્ણ-શ્રમ-મૈથુનમ્

પદાતેર્ માર્ગ-ગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા ।
શ્વાસ-કાસાતિસારાર્શો-જઠર-પ્રદર-જ્વરાઃ

વિષૂચ્ય્-અલસક-ચ્છર્દિ-ગર્ભ-વિસર્પ-પાણ્ડવઃ ।
અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્ તૈર્ દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ

13.28બ્વ્ -ગર્ભ-વિસર્પ-પાણ્ડુ-તા
ઊર્ધ્વં શોફમ્ અધો વસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્ય-ગાઃ ।
સર્વાઙ્ગ-ગાઃ સર્વ-ગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદ્-આશ્રયાઃ

તત્-પૂર્વ-રૂપં દવથુઃ સિરાયામો ઽઙ્ગ-ગૌરવમ્ ।
વાતાચ્ છોફશ્ ચલો રૂક્ષઃ ખર-રોમારુણાસિતઃ

સંકોચ-સ્પન્દ-હર્ષાર્તિ-તોદ-ભેદ-પ્રસુપ્તિ-માન્ ।
ક્ષિપ્રોત્થાન-શમઃ શીઘ્રમ્ ઉન્નમેત્ પીડિતસ્ તનુઃ

સ્નિગ્ધોષ્ણ-મર્દનૈઃ શામ્યેદ્ રાત્રાવ્ અલ્પો દિવા મહાન્ ।
ત્વક્ ચ સર્ષપ-લિપ્તેવ તસ્મિંશ્ ચિમિચિમાયતે

પીત-રક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદ્ આ-તામ્ર-રોમ-કૃત્ ।
શીઘ્રાનુસાર-પ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્ જાયતે તનુઃ

સ-તૃડ્-દાહ-જ્વર-સ્વેદ-દવ-ક્લેદ-મદ-ભ્રમઃ ।
શીતાભિલાષી વિડ્-ભેદી ગન્ધી સ્પર્શા-સહો મૃદુઃ

કણ્ડૂ-માન્ પાણ્ડુ-રોમ-ત્વક્ કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ ।
સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનો નિદ્રા-છર્દ્ય્-અગ્નિ-સાદ-કૃત્

આક્રાન્તો નોન્નમેત્ કૃચ્છ્ર-શમ-જન્મા નિશા-બલઃ ।
સ્રવેન્ નાસૃક્ ચિરાત્ પિચ્છાં કુશ-શસ્ત્રાદિ-વિક્ષતઃ

સ્પર્શોષ્ણ-કાઙ્ક્ષી ચ કફાદ્ યથા-સ્વં દ્વન્દ્વ-જાસ્ ત્રયઃ ।
સંકરાદ્ ધેતુ-લિઙ્ગાનાં નિચયાન્ નિચયાત્મકઃ

અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિ-ચ્છેદ-ભેદ-ક્ષતાદિભિઃ ।
હિમાનિલોદ-ધ્ય્-અનિલૈર્ ભલ્લાત-કપિકચ્છુ-જૈઃ

13.38ચ્વ્ હિમાનલોદ-ધ્ય્-અનિલૈર્
રસૈઃ શૂકૈશ્ ચ સંસ્પર્શાચ્ છ્વયથુઃ સ્યાદ્ વિસર્પ-વાન્ ।
ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાય-શઃ પિત્ત-લક્ષણઃ

વિષ-જઃ સ-વિષ-પ્રાણિ-પરિસર્પણ-મૂત્રણાત્ ।
દંષ્ટ્રા-દન્ત-નખાપાતાદ્ અ-વિષ-પ્રાણિનામ્ અપિ

13.40ચ્વ્ દંષ્ટ્રા-દન્ત-નખાઘાતાદ્
વિણ્-મૂત્ર-શુક્રોપહત-મલ-વદ્-વસ્ત્ર-સંકરાત્ ।
વિષ-વૃક્ષાનિલ-સ્પર્શાદ્ ગર-યોગાવચૂર્ણનાત્

13.41બ્વ્ -મલ-વદ્-વસ્ત્ર-ધારણાત્
મૃદુશ્ ચલો ઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહ-રુજા-કરઃ ।
નવો ઽન્-ઉપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યો ઽ-સાધ્યઃ પુરેરિતઃ

સ્યાદ્ વિસર્પો ઽભિઘાતાન્તૈર્ દોષૈર્ દૂષ્યૈશ્ ચ શોફ-વત્ ।
ત્ર્ય્-અધિષ્ઠાનં ચ તં પ્રાહુર્ બાહ્યાન્તર્-ઉભયાશ્રયાત્

યથોત્તરં ચ દુઃ-સાધ્યાસ્ તત્ર દોષા યથા-યથમ્ ।
પ્રકોપણૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ

દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તે ઽન્તર્ અન્તઃ-સ્થિતા બહિઃ ।
બહિઃ-સ્થા દ્વિતયે દ્વિ-સ્થા વિદ્યાત્ તત્રાન્તર્-આશ્રયમ્

મર્મોપતાપાત્ સંમોહાદ્ અયનાનાં વિઘટ્ટનાત્ ।
તૃષ્ણાતિ-યોગાદ્ વેગાનાં વિષમં ચ પ્રવર્તનાત્

13.46અવ્ મર્મોપઘાતાત્ સંમોહાદ્ 13.46દ્વ્ વિષમાચ્ ચ પ્રવર્તનાત્
આશુ ચાગ્નિ-બલ-ભ્રંશાદ્ અતો બાહ્યં વિપર્યયાત્ ।
તત્ર વાતાત્ પરીસર્પો વાત-જ્વર-સમ-વ્યથઃ

શોફ-સ્ફુરણ-નિસ્તોદ-ભેદાયામાર્તિ-હર્ષ-વાન્ ।
પિત્તાદ્ દ્રુત-ગતિઃ પિત્ત-જ્વર-લિઙ્ગો ઽતિ-લોહિતઃ

કફાત્ કણ્ડૂ-યુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફ-જ્વર-સમાન-રુક્ ।
સ્વ-દોષ-લિઙ્ગૈશ્ ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈર્ ઉપેક્ષિતાઃ

તે પક્વ-ભિન્નાઃ સ્વં સ્વં ચ બિભ્રતિ વ્રણ-લક્ષણમ્ ।
વાત-પિત્તાજ્ જ્વર-ચ્છર્દિ-મૂર્છાતીસાર-તૃડ્-ભ્રમૈઃ

અસ્થિ-ભેદાગ્નિ-સદન-તમકા-રોચકૈર્ યુતઃ ।
કરોતિ સર્વમ્ અઙ્ગં ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણ-વત્

યં યં દેશં વિસર્પશ્ ચ વિસર્પતિ ભવેત્ સ સઃ ।
શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાશુ ચ ચીયતે

અગ્નિ-દગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્ર-ગ-ત્વાદ્ દ્રુતં ચ સઃ ।
મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્ વાતો ઽતિ-બલસ્ તતઃ

વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્ સંજ્ઞાં નિદ્રાં ચ શ્વાસમ્ ઈરયેત્ ।
હિધ્માં ચ સ ગતો ઽવસ્થામ્ ઈદૃશીં લભતે ન ના

ક્વ-ચિચ્ છર્મા-રતિ-ગ્રસ્તો ભૂમિ-શય્યાસનાદિષુ ।
ચેષ્ટમાનસ્ તતઃ ક્લિષ્ટો મનો-દેહ-શ્રમોદ્ભવામ્

દુષ્-પ્રબોધો ઽશ્નુતે નિદ્રાં સો ઽગ્નિ-વિસર્પ ઉચ્યતે ।
કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્ત્વા તં બહુ-ધા કફમ્

રક્તં વા વૃદ્ધ-રક્તસ્ય ત્વક્-સિરા-સ્નાવ-માંસ-ગમ્ ।
દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુ-વૃત્ત-સ્થૂલ-ખરાત્મનામ્

ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્ર-રુગ્-જ્વરામ્ ।
શ્વાસ-કાસાતિસારાસ્ય-શોષ-હિધ્મા-વમિ-ભ્રમૈઃ

મોહ-વૈવર્ણ્ય-મૂર્છાઙ્ગ-ભઙ્ગાગ્નિ-સદનૈર્ યુતામ્ ।
ઇત્ય્ અયં ગ્રન્થિ-વીસર્પઃ કફ-મારુત-કોપ-જઃ

કફ-પિત્તાજ્ જ્વરઃ સ્તમ્ભો નિદ્રા-તન્દ્રા-શિરો-રુજઃ ।
અઙ્ગાવસાદ-વિક્ષેપ-પ્રલાપા-રોચક-ભ્રમાઃ

મૂર્છાગ્નિ-હાનિર્ ભેદો ઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિય-ગૌરવમ્ ।
આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ

પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્ન્ એક-દેશં ન ચાતિ-રુક્ ।
પિટિકૈર્ અવકીર્ણો ઽતિ-પીત-લોહિત-પાણ્ડુરૈઃ

મેચકાભો ઽસિતઃ સ્નિગ્ધો મલિનઃ શોફ-વાન્ ગુરુઃ ।
ગમ્ભીર-પાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નો ઽવદીર્યતે

13.63અવ્ મેચકાભો ઽસિત-સ્નિગ્ધો
પઙ્ક-વચ્-છીર્ણ-માંસશ્ ચ સ્પષ્ટ-સ્નાયુ-સિરા-ગણઃ ।
શવ-ગન્ધિશ્ ચ વીસર્પં કર્દમાખ્યમ્ ઉશન્તિ તમ્

સર્વ-જો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વ-ધાત્વ્-અતિસર્પણઃ ।
બાહ્ય-હેતોઃ ક્ષતાત્ ક્રુદ્ધઃ સ-રક્તં પિત્તમ્ ઈરયન્

13.65બ્વ્ સર્વ-ધાત્વ્-અભિસર્પણઃ
વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્ કુલત્થ-સદૃશૈશ્ ચિતમ્ ।
સ્ફોટૈઃ શોફ-જ્વર-રુજા-દાહાઢ્યં શ્યાવ-લોહિતમ્

પૃથગ્ દોષૈસ્ ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વ-જાશ્ ચાન્-ઉપદ્રવાઃ ।
અ-સાધ્યૌ ક્ષત-સર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્ત-મર્મકાઃ