અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 47

10.41દ્વ્ સાધ્યાશ્ ચ મેદો યદિ નાતિ-દુષ્ટમ્
નિદાનસ્થાન
ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્ય્-ઉષ્ણ-રૂક્ષ-શુષ્ક-વિદાહિભિઃ ।
જિહ્મ-શય્યા-વિચેષ્ટાભિસ્ તૈસ્ તૈશ્ ચાસૃક્-પ્રદૂષણૈઃ

દુષ્ટ-ત્વઙ્-માંસ-મેદો-ઽસ્થિ-સ્નાય્વ્-અસૃક્-કણ્ડરાશ્રયઃ ।
યઃ શોફો બહિર્ અન્તર્ વા મહા-મૂલો મહા-રુજઃ

11.2અવ્ દુષ્ટસ્ ત્વઙ્-માંસ-મેદો-ઽસ્થિ-
વૃત્તઃ સ્યાદ્ આયતો યો વા સ્મૃતઃ ષો-ઢા સ વિદ્રધિઃ ।
દોષૈઃ પૃથક્ સમુદિતૈઃ શોણિતેન ક્ષતેન ચ

બાહ્યો ઽત્ર તત્ર તત્રાઙ્ગે દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ ।
આન્તરો દારુણ-તરો ગમ્ભીરો ગુલ્મ-વદ્ ઘનઃ

વલ્મીક-વત્ સમુચ્છ્રાયી શીઘ્ર-ઘાત્ય્ અગ્નિ-શસ્ત્ર-વત્ ।
નાભિ-વસ્તિ-યકૃત્-પ્લીહ-ક્લોમ-હૃત્-કુક્ષિ-વઙ્ક્ષણે

સ્યાદ્ વૃક્કયોર્ અપાને ચ વાતાત્ તત્રાતિ-તીવ્ર-રુક્ ।
શ્યાવારુણશ્ ચિરોત્થાન-પાકો વિષમ-સંસ્થિતિઃ

11.6અવ્ સ્યાદ્ વૃક્કયોર્ અપાને વા
વ્યધ-ચ્છેદ-ભ્રમાનાહ-સ્પન્દ-સર્પણ-શબ્દ-વાન્ ।
રક્ત-તામ્રાસિતઃ પિત્તાત્ તૃણ્-મોહ-જ્વર-દાહ-વાન્

ક્ષિપ્રોત્થાન-પ્રપાકશ્ ચ પાણ્ડુઃ કણ્ડૂ-યુતઃ કફાત્ ।
સોત્ક્લેશ-શીતક-સ્તમ્ભ-જૃમ્ભા-રોચક-ગૌરવઃ

ચિરોત્થાન-વિપાકશ્ ચ સંકીર્ણઃ સંનિપાતતઃ ।
સામર્થ્યાચ્ ચાત્ર વિભજેદ્ બાહ્યાભ્યન્તર-લક્ષણમ્

11.9અવ્ ચિરોત્થાન-પ્રપાકશ્ ચ
કૃષ્ણ-સ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્ તીવ્ર-દાહ-રુજા-જ્વરઃ ।
પિત્ત-લિઙ્ગો ઽસૃજા બાહ્યઃ સ્ત્રીણામ્ એવ તથાન્તરઃ

શસ્ત્રાદ્યૈર્ અભિઘાતેન ક્ષતે વા-પથ્ય-કારિણઃ ।
ક્ષતોષ્મા વાયુ-વિક્ષિપ્તઃ સ-રક્તં પિત્તમ્ ઈરયન્

11.11દ્વ્ સ-રક્તં પિત્તમ્ ઈરયેત્
પિત્તાસૃગ્-લક્ષણં કુર્યાદ્ વિદ્રધિં ભૂર્ય્-ઉપદ્રવમ્ ।
તેષૂપદ્રવ-ભેદશ્ ચ સ્મૃતો ઽધિષ્ઠાન-ભેદતઃ

નાભ્યાં હિધ્મા ભવેદ્ વસ્તૌ મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ પૂતિ ચ ।
શ્વાસો યકૃતિ રોધસ્ તુ પ્લીહ્ન્ય્ ઉચ્છ્વાસસ્ય તૃટ્ પુનઃ

ગલ-ગ્રહશ્ ચ ક્લોમ્નિ સ્યાત્ સર્વાઙ્ગ-પ્રગ્રહો હૃદિ ।
પ્રમોહસ્ તમકઃ કાસો હૃદયે ઘટ્ટનં વ્યથા

કુક્ષિ-પાર્શ્વાન્તરાંસાર્તિઃ કુક્ષાવ્ આટોપ-જન્મ ચ ।
સક્થ્નોર્ ગ્રહો વઙ્ક્ષણયોર્ વૃક્કયોઃ કટિ-પૃષ્ઠયોઃ

પાર્શ્વયોશ્ ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્ ।
આમ-પક્વ-વિદગ્ધ-ત્વં તેષાં શોફ-વદ્ આદિશેત્

નાભેર્ ઊર્ધ્વં મુખાત્ પક્વાઃ પ્રસ્રવન્ત્ય્ અધરે ગુદાત્ ।
ગુદાસ્યાન્ નાભિ-જો વિદ્યાદ્ દોષં ક્લેદાચ્ ચ વિદ્રધૌ

11.17ચ્વ્ ઉભાભ્યાં નાભિ-જો વિદ્યાદ્
યથા-સ્વં વ્રણ-વત્ તત્ર વિવર્જ્યઃ સંનિપાત-જઃ ।
પક્વો હૃન્-નાભિ-વસ્તિ-સ્થો ભિન્નો ઽન્તર્ બહિર્ એવ વા

પક્વશ્ ચાન્તઃ સ્રવન્ વક્ત્રાત્ ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિતઃ ।
એવમ્ એવ સ્તન-સિરા વિવૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્

સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સંભવેચ્ છ્વયથુર્ ઘનઃ ।
સ્તને સ-દુગ્ધે ઽ-દુગ્ધે વા બાહ્ય-વિદ્રધિ-લક્ષણઃ

નાડીનાં સૂક્ષ્મ-વક્ત્ર-ત્વાત્ કન્યાનાં ન સ જાયતે ।
ક્રુદ્ધો રુદ્ધ-ગતિર્ વાયુઃ શોફ-શૂલ-કરશ્ ચરન્

11.21બ્વ્ કન્યાનાં તુ ન જાયતે 11.21ચ્વ્ ક્રુદ્ધો ઽન્-ઊર્ધ્વ-ગતિર્ વાયુઃ
મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલ-કોશાભિવાહિનીઃ ।
પ્રપીડ્ય ધમનીર્ વૃદ્ધિં કરોતિ ફલ-કોશયોઃ

દોષાસ્ર-મેદો-મૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્ત-ધા ગદઃ ।
મૂત્રાન્ત્ર-જાવ્ અપ્ય્ અનિલાદ્ ધેતુ-ભેદસ્ તુ કેવલમ્

વાત-પૂર્ણ-દૃતિ-સ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદ્ અ-હેતુ-રુક્ ।
પક્વોદુમ્બર-સંકાશઃ પિત્તાદ્ દાહોષ્મ-પાક-વાન્

કફાચ્ છીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂ-માન્ કઠિનો ઽલ્પ-રુક્ ।
કૃષ્ણ-સ્ફોટાવૃતઃ પિત્ત-વૃદ્ધિ-લિઙ્ગશ્ ચ રક્તતઃ

11.25ચ્વ્ કૃષ્ણઃ સ્ફોટાવૃતઃ પિત્ત-
કફ-વન્ મેદસા વૃદ્ધિર્ મૃદુસ્ તાલ-ફલોપમઃ ।
મૂત્ર-ધારણ-શીલસ્ય મૂત્ર-જઃ સ તુ ગચ્છતઃ

અમ્ભોભિઃ પૂર્ણ-દૃતિ-વત્ ક્ષોભં યાતિ સ-રુઙ્ મૃદુઃ ।
મૂત્ર-કૃચ્છ્રમ્ અધસ્-તાચ્ ચ વલયં ફલ-કોશયોઃ

વાત-કોપિભિર્ આહારૈઃ શીત-તોયાવગાહનૈઃ ।
ધારણેરણ-ભારાધ્વ-વિષમાઙ્ગ-પ્રવર્તનૈઃ

ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતો ઽન્યૈશ્ ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા ।
પવનો વિ-ગુણી-કૃત્ય સ્વ-નિવેશાદ્ અધો નયેત્

11.29ચ્વ્ પવનો દ્વિ-ગુણી-કૃત્ય
કુર્યાદ્ વઙ્ક્ષણ-સંધિ-સ્થો ગ્રન્થ્ય્-આભં શ્વયથું તદા ॥ 30અબ્ ॥
ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ મુષ્ક-વૃદ્ધિમ્ આધ્માન-રુક્-સ્તમ્ભ-વતીં સ વાયુઃ ॥ 30ચ્દ્ ॥
પ્રપીડિતો ઽન્તઃ સ્વન-વાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્ન્ એતિ પુનશ્ ચ મુક્તઃ ॥ 30એf ॥
અન્ત્ર-વૃદ્ધિર્ અ-સાધ્યો ઽયં વાત-વૃદ્ધિ-સમાકૃતિઃ

ઇતિ વૃદ્ધિ-નિદાનમ્ અથ ગુલ્મ-નિદાનમ્ ॥ 31+1 ॥
રૂક્ષ-કૃષ્ણારુણ-સિરા-તન્તુ-જાલ-ગવાક્ષિતઃ ।
ગુલ્મો ઽષ્ટ-ધા પૃથગ્ દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈર્ નિચયં ગતૈઃ

આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતે ઽષ્ટમઃ ।
જ્વર-ચ્છર્દ્ય્-અતિસારાદ્યૈર્ વમનાદ્યૈશ્ ચ કર્મભિઃ

કર્શિતો વાતલાન્ય્ અત્તિ શીતં વામ્બુ બુભુક્ષિતઃ ।
યઃ પિબત્ય્ અનુ ચાન્નાનિ લઙ્ઘન-પ્લવનાદિકમ્

11.34બ્વ્ શીતં ચામ્બુ બુભુક્ષિતઃ
સેવતે દેહ-સંક્ષોભિ ચ્છર્દિં વા સમુદીરયેત્ ।
અન્-ઉદીર્ણામ્ ઉદીર્ણાન્ વા વાતાદીન્ ન વિમુઞ્ચતિ

સ્નેહ-સ્વેદાવ્ અન્-અભ્યસ્ય શોધનં વા નિષેવતે ।
શુદ્ધો વાશુ વિદાહીનિ ભજતે સ્યન્દનાનિ વા

વાતોલ્બણાસ્ તસ્ય મલાઃ પૃથક્ ક્રુદ્ધા દ્વિ-શો ઽથ-વા ।
સર્વે વા રક્ત-યુક્તા વા મહા-સ્રોતો-ઽનુશાયિનઃ

ઊર્ધ્વાધો-માર્ગમ્ આવૃત્ય કુર્વતે શૂલ-પૂર્વકમ્ ।
સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્માખ્યમ્ ઉત્પ્લુતં ગ્રન્થિ-રૂપિણમ્

11.38દ્વ્ ઉન્નતં ગ્રન્થિ-રૂપિણમ્
કર્શનાત્ કફ-વિટ્-પિત્તૈર્ માર્ગસ્યાવરણેન વા ।
વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્ કાઠિન્યમ્ આગતઃ

સ્વ-તન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પર-તન્ત્રઃ પરાશ્રયે ।
પિણ્ડિત-ત્વાદ્ અ-મૂર્તો ઽપિ મૂર્ત-ત્વમ્ ઇવ સંશ્રિતઃ

ગુલ્મ ઇત્ય્ ઉચ્યતે વસ્તિ-નાભિ-હૃત્-પાર્શ્વ-સંશ્રયઃ ।
વાતાન્ મન્યા-શિરઃ-શૂલં જ્વર-પ્લીહાન્ત્ર-કૂજનમ્

વ્યધઃ સૂચ્યેવ વિટ્-સઙ્ગઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉચ્છ્વસનં મુહુઃ ।
સ્તમ્ભો ગાત્રે મુખે શોષઃ કાર્શ્યં વિષમ-વહ્નિ-તા

રૂક્ષ-કૃષ્ણ-ત્વગ્-આદિ-ત્વં ચલ-ત્વાદ્ અનિલસ્ય ચ ।
અ-નિરૂપિત-સંસ્થાન-સ્થાન-વૃદ્ધિ-ક્ષય-વ્યથઃ

પિપીલિકા-વ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ તુદ્યતે ।
પિત્તાદ્ દાહો ઽમ્લકો મૂર્છા-વિડ્-ભેદ-સ્વેદ-તૃડ્-જ્વરાઃ

હારિદ્ર-ત્વં ત્વગ્-આદ્યેષુ ગુલ્મશ્ ચ સ્પર્શના-સહઃ ।
દૂયતે દીપ્યતે સોષ્મા સ્વ-સ્થાનં દહતીવ ચ

કફાત્ સ્તૈમિત્યમ્ અ-રુચિઃ સદનં શિશિર-જ્વરઃ ।
પીનસાલસ્ય-હૃલ્-લાસ-કાસ-શુક્લ-ત્વગ્-આદિ-તાઃ

ગુલ્મો ઽવગાઢઃ કઠિનો ગુરુઃ સુપ્તઃ સ્થિરો ઽલ્પ-રુક્ ।
સ્વ-દોષ-સ્થાન-ધામાનઃ સ્વે સ્વે કાલે ચ રુક્-કરાઃ

પ્રાયસ્ ત્રયસ્ તુ દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટ-લક્ષણાઃ ।
સર્વ-જસ્ તીવ્ર-રુગ્-દાહઃ શીઘ્ર-પાકી ઘનોન્નતઃ

સો ઽ-સાધ્યો રક્ત-ગુલ્મસ્ તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે ।
ઋતૌ વા નવ-સૂતા વા યદિ વા યોનિ-રોગિણી

સેવતે વાતલાનિ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્ તસ્યાઃ સમીરણઃ ।
નિરુણદ્ધ્ય્ આર્તવં યોન્યાં પ્રતિ-માસમ્ અવસ્થિતમ્

કુક્ષિં કરોતિ તદ્-ગર્ભ-લિઙ્ગમ્ આવિષ્-કરોતિ ચ ।
હૃલ્-લાસ-દૌર્હૃદ-સ્તન્ય-દર્શન-ક્ષામ-તાદિકમ્

ક્રમેણ વાયુ-સંસર્ગાત્ પિત્ત-યોનિ-તયા ચ તત્ ।
શોણિતં કુરુતે તસ્યા વાત-પિત્તોત્થ-ગુલ્મ-જાન્

રુક્-સ્તમ્ભ-દાહાતીસાર-તૃડ્-જ્વરાદીન્ ઉપદ્રવાન્ ।
ગર્ભાશયે ચ સુ-તરાં શૂલં દુષ્ટાસૃગ્-આશ્રયે

યોન્યાશ્ ચ સ્રાવ-દૌર્ગન્ધ્ય-તોદ-સ્પન્દન-વેદનાઃ ।
ન ચાઙ્ગૈર્ ગર્ભ-વદ્ ગુલ્મઃ સ્ફુરત્ય્ અપિ તુ શૂલ-વાન્

11.54બ્વ્ -તોદ-સ્ફુરણ-વેદનાઃ 11.54બ્વ્ -ક્લેદ-સ્વેદન-વેદનાઃ
પિણ્ડી-ભૂતઃ સ એવાસ્યાઃ કદા-ચિત્ સ્પન્દતે ચિરાત્ ।
ન ચાસ્યા વર્ધતે કુક્ષિર્ ગુલ્મ એવ તુ વર્ધતે

સ્વ-દોષ-સંશ્રયો ગુલ્મઃ સર્વો ભવતિ તેન સઃ ।
પાકં ચિરેણ ભજતે નૈવ વા વિદ્રધિઃ પુનઃ

પચ્યતે શીઘ્રમ્ અત્ય્-અર્થં દુષ્ટ-રક્તાશ્રય-ત્વતઃ ।
અતઃ શીઘ્ર-વિદાહિ-ત્વાદ્ વિદ્રધિઃ સો ઽભિધીયતે

ગુલ્મે ઽન્તર્-આશ્રયે વસ્તિ-કુક્ષિ-હૃત્-પ્લીહ-વેદનાઃ ।
અગ્નિ-વર્ણ-બલ-ભ્રંશો વેગાનાં ચા-પ્રવર્તનમ્

11.58બ્વ્ -કુક્ષિ-હૃત્-પાર્શ્વ-વેદનાઃ
અતો વિપર્યયો બાહ્યે કોષ્ઠાઙ્ગેષુ તુ નાતિ-રુક્ ।
વૈવર્ણ્યમ્ અવકાશસ્ય બહિર્ ઉન્નત-તાધિકમ્

સાટોપમ્ અત્ય્-ઉગ્ર-રુજમ્ આધ્માનમ્ ઉદરે ભૃશમ્ ।
ઊર્ધ્વાધો-વાત-રોધેન તમ્ આનાહં પ્રચક્ષતે

ઘનો ઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિર્ અષ્ઠીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ ।
આનાહ-લિઙ્ગસ્ તિર્યક્ તુ પ્રત્યષ્ઠીલા તદ્-આકૃતિઃ

11.61ચ્વ્ આનાહ-લિઙ્ગસ્ તિર્યક્ ચ
પક્વાશયાદ્ ગુદોપસ્થં વાયુસ્ તીવ્ર-રુજઃ પ્રયાન્ ।
તૂણી પ્રતૂણી તુ ભવેત્ સ એવાતો વિપર્યયે

ઉદ્ગાર-બાહુલ્ય-પુરીષ-બન્ધ-તૃપ્ત્ય્-અ-ક્ષમ-ત્વાન્ત્ર-વિકૂજનાનિ ।
આટોપમ્ આધ્માનમ્ અ-પક્તિ-શક્તિમ્ આસન્ન-ગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્નમ્