Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 44

Nidānasthāna
doṣair vyastaiḥ samastaiś ca bhayāc chokāc ca ṣaḍ-vidhaḥ |
atīsāraḥ sa su-tarāṃ jāyate 'ty-ambu-pānataḥ

kṛśa-śuṣkāmiṣā-sātmya-tila-piṣṭa-virūḍhakaiḥ |
madya-rūkṣāti-mātrānnair arśobhiḥ sneha-vibhramāt

kṛmibhyo vega-rodhāc ca tad-vidhaiḥ kupito 'nilaḥ |
visraṃsayaty adho 'b-dhātuṃ hatvā tenaiva cānalam

vyāpadyānu-śakṛt koṣṭhaṃ purīṣaṃ drava-tāṃ nayan |
prakalpate 'tisārāya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ

todo hṛd-guda-koṣṭheṣu gātra-sādo mala-grahaḥ |
ādhmānam a-vipākaś ca tatra vātena viḍ-jalam

alpālpaṃ śabda-śūlāḍhyaṃ vibaddham upaveśyate |
rūkṣaṃ sa-phenam acchaṃ ca grathitaṃ vā muhur muhuḥ

tathā dagdha-guḍābhāsaṃ sa-picchā-parikartikam |
śuṣkāsyo bhraṣṭa-pāyuś ca hṛṣṭa-romā viniṣṭanan

8.7dv hṛṣṭa-romā vinaṣṭa-vāk
pittena pītam asitaṃ hāridraṃ śādvala-prabham |
sa-raktam ati-dur-gandhaṃ -tṛṇ-mūrchā-sveda-dāha-vān

8.8dv -tṛṇ-mūrchā-sveda-dāha-vat
sa-śūlaṃ pāyu-saṃtāpa-pāka-vāñ chleṣmaṇā ghanam |
picchilaṃ tantu-mac chvetaṃ snigdham āmaṃ kaphānvitam

8.9bv -pāka-vac chleṣmaṇā ghanam
abhīkṣṇam guru dur-gandhaṃ vibaddham anubaddha-ruk |
nidrālur alaso 'nna-dviḍ alpālpaṃ sa-pravāhikam

sa-roma-harṣaṃ sotkleśo guru-vasti-gudodaraḥ |
kṛte 'py a-kṛta-saṃjñaś ca sarvātmā sarva-lakṣaṇaḥ

8.11bv guru-vastir gurūdaraḥ
bhayena kṣobhite citte sa-pitto drāvayec chakṛt |
vāyus tato 'tisāryeta kṣipram uṣṇaṃ dravaṃ plavam

vāta-pitta-samaṃ liṅgair āhus tad-vac ca śokataḥ |
atīsāraḥ samāsena dvi-dhā sāmo nir-āmakaḥ

8.13dv dve-dhā sāmo nir-āmakaḥ
sāsṛṅ nir-asras tatrādye gauravād apsu majjati |
śakṛd dur-gandham āṭopa-viṣṭambhārti-prasekinaḥ

viparīto nir-āmas tu kaphāt pakvo 'pi majjati |
atīsāreṣu yo nāti-yatna-vān grahaṇī-gadaḥ

tasya syād agni-vidhvaṃsa-karair anyasya sevitaiḥ |
sāmaṃ śakṛn nir-āmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate

so 'tīsāro 'ti-saraṇād āśu-kārī sva-bhāvataḥ |
sāmaṃ sānnam a-jīrṇe 'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā

a-kasmād vā muhur baddham a-kasmāc chithilaṃ muhuḥ |
cira-kṛd grahaṇī-doṣaḥ saṃcayāc copaveśayet

sa catur-dhā pṛthag doṣaiḥ saṃnipātāc ca jāyate |
prāg-rūpaṃ tasya sadanaṃ cirāt pacanam amlakaḥ

praseko vaktra-vairasyam a-rucis tṛṭ klamo bhramaḥ |
ānaddhodara-tā chardiḥ karṇa-kṣveḍo 'ntra-kūjanam

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakas tamako jvaraḥ |
mūrchā śiro-rug viṣṭambhaḥ śvayathuḥ kara-pādayoḥ

tatrānilāt tālu-śoṣas timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ |
pārśvoru-vaṅkṣaṇa-grīvā-rujābhīkṣṇaṃ viṣūcikā

raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣut tṛṣṇā parikartikā |
jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute

vāta-hṛd-roga-gulmārśaḥ-plīha-pāṇḍu-tva-śaṅkitaḥ |
cirād duḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanv āmaṃ śabda-phena-vat

punaḥ punaḥ sṛjed varcaḥ pāyu-ruk-śvāsa-kāsa-vān |
pittena nīla-pītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam

8.25cv pittena nīlaṃ pītābhaṃ 8.25cv pittena pīta-nīlābhaṃ
pūty-amlodgāra-hṛt-kaṇṭha-dāhā-ruci-tṛḍ-arditaḥ |
śleṣmaṇā pacyate duḥkham annaṃ chardir a-rocakaḥ

āsyopadeha-niṣṭhīva-kāsa-hṛl-lāsa-pīnasāḥ |
hṛdayaṃ manyate styānam udaraṃ stimitaṃ guru

8.27av āsyopadeha-mādhurya- 8.27bv -kāsa-ṣṭhīvana-pīnasāḥ
udgāro duṣṭa-madhuraḥ sadanaṃ strīṣv a-harṣaṇam |
bhinnāma-śleṣma-saṃsṛṣṭa-guru-varcaḥ-pravartanam

a-kṛśasyāpi daurbalyaṃ sarva-je sarva-saṃkaraḥ |
vibhāge 'ṅgasya ye coktā viṣamādyās trayo 'gnayaḥ