અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 45

તે ઽપિ સ્યુર્ ગ્રહણી-દોષાઃ સમસ્ તુ સ્વાસ્થ્ય-કારણમ્ ॥ 30અબ્ ॥
વાત-વ્યાધ્ય્-અશ્મરી-કુષ્ઠ-મેહોદર-ભગન્દરાઃ ॥ 30ચ્દ્ ॥
અર્શાંસિ ગ્રહણીત્ય્ અષ્ટૌ મહા-રોગાઃ સુ-દુસ્-તરાઃ ॥ 30એf ॥
નિદાનસ્થાન
વસ્તિ-વસ્તિ-શિરો-મેઢ્ર-કટી-વૃષણ-પાયવઃ ।
એક-સંબન્ધનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિ-વિવરાશ્રયાઃ

અધો-મુખો ઽપિ વસ્તિર્ હિ મૂત્ર-વાહિ-સિરા-મુખૈઃ ।
પાર્શ્વેભ્યઃ પૂર્યતે સૂક્ષ્મૈઃ સ્યન્દમાનૈર્ અન્-આરતમ્

યૈસ્ તૈર્ એવ પ્રવિશ્યૈનં દોષાઃ કુર્વન્તિ વિંશતિમ્ ।
મૂત્રાઘાતાન્ પ્રમેહાંશ્ ચ કૃચ્છ્રાન્ મર્મ-સમાશ્રયાન્

વસ્તિ-વઙ્ક્ષણ-મેઢ્રાર્તિ-યુક્તો ઽલ્પાલ્પં મુહુર્ મુહુઃ ।
મૂત્રયેદ્ વાત-જે કૃચ્છ્રે પૈત્તે પીતં સ-દાહ-રુક્

રક્તં વા કફ-જે વસ્તિ-મેઢ્ર-ગૌરવ-શોફ-વાન્ ।
સ-પિચ્છં સ-વિબન્ધં ચ સર્વૈઃ સર્વાત્મકં મલૈઃ

યદા વાયુર્ મુખં વસ્તેર્ આવૃત્ય પરિશોષયેત્ ।
મૂત્રં સ-પિત્તં સ-કફં સ-શુક્રં વા તદા ક્રમાત્

સંજાયતે ઽશ્મરી ઘોરા પિત્તાદ્ ગોર્ ઇવ રોચના ।
શ્લેષ્માશ્રયા ચ સર્વા સ્યાદ્ અથાસ્યાઃ પૂર્વ-લક્ષણમ્

વસ્ત્ય્-આધ્માનં તદ્-આસન્ન-દેશેષુ પરિતો ઽતિ-રુક્ ।
મૂત્રે ચ બસ્ત-ગન્ધ-ત્વં મૂત્ર-કૃચ્છ્રં જ્વરો ઽ-રુચિઃ

9.8ચ્વ્ મૂત્રે બસ્ત-સ-ગન્ધ-ત્વં
સામાન્ય-લિઙ્ગં રુઙ્ નાભિ-સેવની-વસ્તિ-મૂર્ધસુ ।
વિશીર્ણ-ધારં મૂત્રં સ્યાત્ તયા માર્ગ-નિરોધને

9.9દ્વ્ તથા માર્ગ-નિરોધને
તદ્-વ્યપાયાત્ સુખં મેહેદ્ અચ્છં ગોમેદકોપમમ્ ।
તત્-સંક્ષોભાત્ ક્ષતે સાસ્રમ્ આયાસાચ્ ચાતિ-રુગ્ ભવેત્

તત્ર વાતાદ્ ભૃશાર્ત્ય્-આર્તો દન્તાન્ ખાદતિ વેપતે ।
મૃદ્નાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્ય્ અ-નિશં ક્વણન્

સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્ મુહુર્ મેહતિ બિન્દુ-શઃ ।
શ્યાવા રૂક્ષાશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ ચિતા કણ્ટકૈર્ ઇવ

પિત્તેન દહ્યતે વસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્મ-વાન્ ।
ભલ્લાતકાસ્થિ-સંસ્થાના રક્તા પીતાસિતાશ્મરી

9.13દ્વ્ રક્ત-પીતાસિતાશ્મરી
વસ્તિર્ નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ ।
અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુ-વર્ણાથ-વા સિતા

એતા ભવન્તિ બાલાનાં તેષામ્ એવ ચ ભૂયસા ।
આશ્રયોપચયાલ્પ-ત્વાદ્ ગ્રહણાહરણે સુખાઃ

શુક્રાશ્મરી તુ મહતાં જાયતે શુક્ર-ધારણાત્ ।
સ્થાનાચ્ ચ્યુતમ્ અ-મુક્તં હિ મુષ્કયોર્ અન્તરે ઽનિલઃ

શોષયત્ય્ ઉપસંગૃહ્ય શુક્રં તચ્ છુષ્કમ્ અશ્મરી ।
વસ્તિ-રુક્-કૃચ્છ્ર-મૂત્ર-ત્વ-મુષ્ક-શ્વયથુ-કારિણી

તસ્યામ્ ઉત્પન્ન-માત્રાયાં શુક્રમ્ એતિ વિલીયતે ।
પીડિતે ત્વ્ અવકાશે ઽસ્મિન્ન્ અશ્મર્ય્ એવ ચ શર્કરા

અણુ-શો વાયુના ભિન્ના સા ત્વ્ અસ્મિન્ન્ અનુલોમ-ગે ।
નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે વિબધ્યતે

મૂત્ર-સંધારિણઃ કુર્યાદ્ રુદ્ધ્વા વસ્તેર્ મુખં મરુત્ ।
મૂત્ર-સઙ્ગં રુજં કણ્ડૂં કદા-ચિચ્ ચ સ્વ-ધામતઃ

પ્રચ્યાવ્ય વસ્તિમ્ ઉદ્વૃત્તં ગર્ભાભં સ્થૂલ-વિપ્લુતમ્ ।
કરોતિ તત્ર રુગ્-દાહ-સ્પન્દનોદ્વેષ્ટનાનિ ચ

બિન્દુ-શશ્ ચ પ્રવર્તેત મૂત્રં વસ્તૌ તુ પીડિતે ।
ધારયા દ્વિ-વિધો ઽપ્ય્ એષ વાત-વસ્તિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ

દુસ્-તરો દુસ્-તર-તરો દ્વિતીયઃ પ્રબલાનિલઃ ।
શકૃન્-માર્ગસ્ય વસ્તેશ્ ચ વાયુર્ અન્તરમ્ આશ્રિતઃ

અષ્ઠીલાભં ઘનં ગ્રન્થિં કરોત્ય્ અ-ચલમ્ ઉન્નતમ્ ।
વાતાષ્ઠીલેતિ સાધ્માન-વિણ્-મૂત્રાનિલ-સઙ્ગ-કૃત્

વિ-ગુણઃ કુણ્ડલી-ભૂતો વસ્તૌ તીવ્ર-વ્યથો ઽનિલઃ ।
આવિધ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ સ-સ્તમ્ભોદ્વેષ્ટ-ગૌરવઃ

9.25ચ્વ્ આવિશ્ય મૂત્રં ભ્રમતિ
મૂત્રમ્ અલ્પાલ્પમ્ અથ-વા વિમુઞ્ચતિ શકૃત્ સૃજન્ ।
વાત-કુણ્ડલિકેત્ય્ એષા મૂત્રં તુ વિધૃતં ચિરમ્

ન નિરેતિ વિબદ્ધં વા મૂત્રાતીતં તદ્ અલ્પ-રુક્ ।
વિધારણાત્ પ્રતિહતં વાતોદાવર્તિતં યદા

નાભેર્ અધસ્-તાદ્ ઉદરં મૂત્રમ્ આપૂરયેત્ તદા ।
કુર્યાત્ તીવ્ર-રુગ્ આધ્માનમ્ અ-પક્તિં મલ-સંગ્રહમ્

તન્ મૂત્ર-જઠરં છિદ્ર-વૈગુણ્યેનાનિલેન વા ।
આક્ષિપ્તમ્ અલ્પં મૂત્રં તદ્ વસ્તૌ નાલે ઽથ-વા મણૌ

9.29ચ્વ્ આક્ષિપ્તમ્ અલ્પં મૂત્રસ્ય
સ્થિત્વા સ્રવેચ્ છનૈઃ પશ્ચાત્ સ-રુજં વાથ ની-રુજમ્ ।
મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્ન-તચ્-છેષ-ગુરુ-શેફસઃ

9.30બ્વ્ સ-રુજં વાથ-વા-રુજમ્ 9.30ચ્વ્ મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્નસ્ 9.30ચ્વ્
મૂત્રોત્સઙ્ગઃ સ વિચ્છિન્નં
9.30દ્વ્ તચ્-છેષ-ગુરુ-શેફસઃ
અન્તર્ વસ્તિ-મુખે વૃત્તઃ સ્થિરો ઽલ્પઃ સહસા ભવેત્ ।
અશ્મરી-તુલ્ય-રુગ્ ગ્રન્થિર્ મૂત્ર-ગ્રન્થિઃ સ ઉચ્યતે

મૂત્રિતસ્ય સ્ત્રિયં યાતો વાયુના શુક્રમ્ ઉદ્ધતમ્ ।
સ્થાનાચ્ ચ્યુતં મૂત્રયતઃ પ્રાક્ પશ્ચાદ્ વા પ્રવર્તતે

ભસ્મોદક-પ્રતીકાશં મૂત્ર-શુક્રં તદ્ ઉચ્યતે ।
રૂક્ષ-દુર્-બલયોર્ વાતાદ્ ઉદાવર્તં શકૃદ્ યદા

9.33દ્વ્ ઉદાવૃત્તં શકૃદ્ યદા
મૂત્ર-સ્રોતો ઽનુપર્યેતિ સંસૃષ્ટં શકૃતા તદા ।
મૂત્રં વિટ્-તુલ્ય-ગન્ધં સ્યાદ્ વિડ્-વિઘાતં તમ્ આદિશેત્

પિત્તં વ્યાયામ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-ભોજનાધ્વાતપાદિભિઃ ।
પ્રવૃદ્ધં વાયુના ક્ષિપ્તં વસ્ત્ય્-ઉપસ્થાર્તિ-દાહ-વત્

મૂત્રં પ્રવર્તયેત્ પીતં સ-રક્તં રક્તમ્ એવ વા ।
ઉષ્ણં પુનઃ પુનઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉષ્ણ-વાતં વદન્તિ તમ્

રૂક્ષસ્ય ક્લાન્ત-દેહસ્ય વસ્તિ-સ્થૌ પિત્ત-મારુતૌ ।
મૂત્ર-ક્ષયં સ-રુગ્-દાહં જનયેતાં તદ્-આહ્વયમ્

પિત્તં કફો દ્વાવ્ અપિ વા સંહન્યેતે ઽનિલેન ચેત્ ।
કૃચ્છ્રાન્ મૂત્રં તદા પીતં રક્તં શ્વેતં ઘનં સૃજેત્

સ-દાહં રોચના-શઙ્ખ-ચૂર્ણ-વર્ણં ભવેચ્ ચ તત્ ।
શુષ્કં સમસ્ત-વર્ણં વા મૂત્ર-સાદં વદન્તિ તમ્

ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રા-પ્રવૃત્તિ-જાઃ ।
નિદાન-લક્ષણૈર્ ઊર્ધ્વં વક્ષ્યન્તે ઽતિ-પ્રવૃત્તિ-જાઃ