Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 43

Nidānasthāna
ari-vat prāṇino māṃsa-kīlakā viśasanti yat |
arśāṃsi tasmād ucyante guda-mārga-nirodhataḥ

doṣās tvaṅ-māṃsa-medāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn |
māṃsāṅkurān apānādau kurvanty arśāṃsi tān jaguḥ

saha-janmottarotthāna-bhedād dve-dhā samāsataḥ |
śuṣka-srāvi-vibhedāc ca gudaḥ sthūlāntra-saṃśrayaḥ

ardha-pañcāṅgulas tasmiṃs tisro 'dhy-ardhāṅgulāḥ sthitāḥ |
balyaḥ pravāhiṇī tāsām antar madhye visarjanī

bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahir aṅgule |
yavādhy-ardhaḥ pramāṇena romāṇy atra tataḥ param

7.5av bāhyā saṃvaraṇī tasyāṃ 7.5cv yavādhy-ardha-pramāṇena
tatra hetuḥ sahotthānāṃ valī-bījopatapta-tā |
arśasāṃ bīja-taptis tu mātā-pitr-apacārataḥ

7.6bv valī-bījopatapti-tā
daivāc ca tābhyāṃ kopo hi saṃnipātasya tāny ataḥ |
a-sādhyāny evam ākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ

saha-jāni viśeṣeṇa rūkṣa-dur-darśanāni ca |
antar-mukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca

ṣo-ḍhānyāni pṛthag doṣa-saṃsarga-nicayāsrataḥ |
śuṣkāṇi vāta-śleṣmabhyām ārdrāṇi tv asra-pittataḥ

doṣa-prakopa-hetus tu prāg uktas tena sādite |
agnau male 'ti-nicite punaś cāti-vyavāyataḥ

yāna-saṃkṣobha-viṣama-kaṭhinotkaṭakāsanāt |
vasti-netrāśma-loṣṭorvī-tala-cailādi-ghaṭṭanāt

bhṛśaṃ śītāmbu-saṃsparśāt pratatāti-pravāhaṇāt |
vāta-mūtra-śakṛd-vega-dhāraṇāt tad-udīraṇāt

jvara-gulmātisārāma-grahaṇī-śopha-pāṇḍubhiḥ |
karśanād viṣamābhyaś ca ceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ

āma-garbha-prapatanād garbha-vṛddhi-prapīḍanāt |
īdṛśaiś cāparair vāyur apānaḥ kupito malam

pāyor valīṣu taṃ dhatte tāsv abhiṣyaṇṇa-mūrtiṣu |
jāyante 'rśāṃsi tat-pūrva-lakṣaṇaṃ manda-vahni-tā

7.15av pāyu-valīṣu taṃ dhatte 7.15av pāyor valīṣu saṃdhatte
viṣṭambhaḥ sakthi-sadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
sādo 'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛd-bhedo 'tha-vā grahaḥ

mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābher adhaś caran |
sa-ruk sa-parikartaś ca kṛcchrān nirgacchati svanam

antra-kūjanam āṭopaḥ kṣāma-todgāra-bhūri-tā |
prabhūtaṃ mūtram alpā viḍ a-śraddhā dhūmako 'mlakaḥ

7.18cv prabhūta-mūtra-tālpā viḍ
śiraḥ-pṛṣṭhorasāṃ śūlam ālasyaṃ bhinna-varṇa-tā |
tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāra-tā

āśaṅkā grahaṇī-doṣa-pāṇḍu-gulmodareṣu ca |
etāny eva vivardhante jāteṣu hata-nāmasu

7.20cv etāny eva ca vardhante
nivartamāno 'pāno hi tair adho-mārga-rodhataḥ |
kṣobhayann anilān anyān sarvendriya-śarīra-gān

tathā mūtra-śakṛt-pitta-kaphān dhātūṃś ca sāśayān |
mṛdnāty agniṃ tataḥ sarvo bhavati prāya-śo 'rśasaḥ

kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'ti-niṣ-prabhaḥ |
a-sāro vigata-cchāyo jantu-juṣṭa iva drumaḥ

kṛtsnair upadravair grasto yathoktair marma-pīḍanaiḥ |
tathā kāsa-pipāsāsya-vairasya-śvāsa-pīnasaiḥ

klamāṅga-bhaṅga-vamathu-kṣavathu-śvayathu-jvaraiḥ |
klaibya-bādhirya-taimirya-śarkarāśmari-pīḍitaḥ

kṣāma-bhinna-svaro dhyāyan muhuḥ ṣṭhīvan a-rocakī |
sarva-parvāsthi-hṛn-nābhi-pāyu-vaṅkṣaṇa-śūla-vān

gudena sravatā picchāṃ pulākodaka-saṃnibhām |
vibaddha-muktaṃ śuṣkārdraṃ pakvāmaṃ cāntarāntarā

pāṇḍu pītaṃ harid raktaṃ picchilaṃ copaveśyate |
gudāṅkurā bahv-anilāḥ śuṣkāś cimicimānvitāḥ

mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ |
mitho vi-sadṛśā vakrās tīkṣṇā visphuṭitānanāḥ

bimbī-karkandhu-kharjūra-kārpāsī-phala-saṃnibhāḥ |
ke-cit kadamba-puṣpābhāḥ ke-cit siddhārthakopamāḥ

śiraḥ-pārśvāṃsa-kaṭy-ūru-vaṅkṣaṇābhyadhika-vyathāḥ |
kṣavathūdgāra-viṣṭambha-hṛd-grahā-rocaka-pradāḥ

7.31dv -hṛd-ravā-rocaka-pradāḥ
kāsa-śvāsāgni-vaiṣamya-karṇa-nāda-bhramāvahāḥ |
tair ārto grathitaṃ stokaṃ sa-śabdaṃ sa-pravāhikam

ruk-phena-picchānugataṃ vibaddham upaveśyate |
kṛṣṇa-tvaṅ-nakha-viṇ-mūtra-netra-vaktraś ca jāyate

gulma-plīhodarāṣṭhīlā-saṃbhavas tata eva ca |
pittottarā nīla-mukhā rakta-pītāsita-prabhāḥ

tanv-asra-srāviṇo visrās tanavo mṛdavaḥ ślathāḥ |
śuka-jihvā-yakṛt-khaṇḍa-jalauko-vaktra-saṃnibhāḥ

dāha-pāka-jvara-sveda-tṛṇ-mūrchā-ruci-moha-dāḥ |
soṣmāṇo drava-nīloṣṇa-pīta-raktāma-varcasaḥ

yava-madhyā harit-pīta-hāridra-tvaṅ-nakhādayaḥ |
śleṣmolbaṇā mahā-mūlā ghanā manda-rujaḥ sitāḥ

7.37av yava-madhyā harit-pītā 7.37bv hāridra-tvaṅ-nakhādayaḥ
ucchūnopācitāḥ snigdhāḥ stabdha-vṛtta-guru-sthirāḥ |
picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍv-āḍhyāḥ sparśana-priyāḥ

karīra-panasāsthy-ābhās tathā go-stana-saṃnibhāḥ |
vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyu-vasti-nābhi-vikartinaḥ

sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-prasekā-ruci-pīnasāḥ |
meha-kṛcchra-śiro-jāḍya-śiśira-jvara-kāriṇaḥ

klaibyāgni-mārdava-cchardir-āma-prāya-vikāra-dāḥ |
vasābha-sa-kapha-prājya-purīṣāḥ sa-pravāhikāḥ

7.41cv vasābhāḥ sa-kapha-prājya-
na sravanti na bhidyante pāṇḍu-snigdha-tvag-ādayaḥ |
saṃsṛṣṭa-liṅgāḥ saṃsargān nicayāt sarva-lakṣaṇāḥ

raktolbaṇā gude-kīlāḥ pittākṛti-samanvitāḥ |
vaṭa-praroha-sadṛśā guñjā-vidruma-saṃnibhāḥ

te 'ty-arthaṃ duṣṭam uṣṇaṃ ca gāḍha-viṭ-pratipīḍitāḥ |
sravanti sahasā raktaṃ tasya cāti-pravṛttitaḥ

bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇita-kṣaya-saṃbhavaiḥ |
hīna-varṇa-balotsāho hataujaḥ kaluṣendriyaḥ

mudga-kodrava-jūrṇāhva-karīra-caṇakādibhiḥ |
rūkṣaiḥ saṃgrāhibhir vāyuḥ sve sthāne kupito balī

7.46dv sva-sthāne kupito balī
adho-vahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan |
purīṣaṃ vāta-viṇ-mūtra-saṅgaṃ kurvīta dāruṇam

tena tīvrā rujā koṣṭha-pṛṣṭha-hṛt-pārśva-gā bhavet |
ādhmānam udarāveṣṭo hṛl-lāso parikartanam

vastau ca su-tarāṃ śūlaṃ gaṇḍa-śvayathu-saṃbhavaḥ |
pavanasyordhva-gāmi-tvaṃ tataś chardy-a-ruci-jvarāḥ

hṛd-roga-grahaṇī-doṣa-mūtra-saṅga-pravāhikāḥ |
bādhirya-timira-śvāsa-śiro-ruk-kāsa-pīnasāḥ

mano-vikāras tṛṣṇāsra-pitta-gulmodarādayaḥ |
te te ca vāta-jā rogā jāyante bhṛśa-dāruṇāḥ

dur-nāmnām ity udāvartaḥ paramo 'yam upadravaḥ |
vātābhibhūta-koṣṭhānāṃ tair vināpi sa jāyate

saha-jāni tri-doṣāṇi yāni cābhyantare valau |
sthitāni tāny a-sādhyāni yāpyante 'gni-balādibhiḥ

dvandva-jāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca |
kṛcchra-sādhyāni tāny āhuḥ pari-saṃvatsarāṇi ca

bāhyāyāṃ tu valau jātāny eka-doṣolbaṇāni ca |
arśāṃsi sukha-sādhyāni na cotpatitāni ca

meḍhrādiṣv api vakṣyante yathā-svaṃ nābhi-jāni tu |
gaṇḍū-padāsya-rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca

vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karoty arśas tvaco bahiḥ |
kīlopamaṃ sthira-kharaṃ carma-kīlaṃ tu taṃ viduḥ

vātena todaḥ pāruṣyaṃ pittād asita-rakta-tā |
śleṣmaṇā snigdha-tā tasya grathita-tvaṃ sa-varṇa-tā

arśasāṃ praśame yatnam āśu kurvīta buddhi-mān |
tāny āśu hi gudaṃ baddhvā kuryur baddha-gudodaram