અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 44

નિદાનસ્થાન
દોષૈર્ વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ ભયાચ્ છોકાચ્ ચ ષડ્-વિધઃ ।
અતીસારઃ સ સુ-તરાં જાયતે ઽત્ય્-અમ્બુ-પાનતઃ

કૃશ-શુષ્કામિષા-સાત્મ્ય-તિલ-પિષ્ટ-વિરૂઢકૈઃ ।
મદ્ય-રૂક્ષાતિ-માત્રાન્નૈર્ અર્શોભિઃ સ્નેહ-વિભ્રમાત્

કૃમિભ્યો વેગ-રોધાચ્ ચ તદ્-વિધૈઃ કુપિતો ઽનિલઃ ।
વિસ્રંસયત્ય્ અધો ઽબ્-ધાતું હત્વા તેનૈવ ચાનલમ્

વ્યાપદ્યાનુ-શકૃત્ કોષ્ઠં પુરીષં દ્રવ-તાં નયન્ ।
પ્રકલ્પતે ઽતિસારાય લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ

તોદો હૃદ્-ગુદ-કોષ્ઠેષુ ગાત્ર-સાદો મલ-ગ્રહઃ ।
આધ્માનમ્ અ-વિપાકશ્ ચ તત્ર વાતેન વિડ્-જલમ્

અલ્પાલ્પં શબ્દ-શૂલાઢ્યં વિબદ્ધમ્ ઉપવેશ્યતે ।
રૂક્ષં સ-ફેનમ્ અચ્છં ચ ગ્રથિતં વા મુહુર્ મુહુઃ

તથા દગ્ધ-ગુડાભાસં સ-પિચ્છા-પરિકર્તિકમ્ ।
શુષ્કાસ્યો ભ્રષ્ટ-પાયુશ્ ચ હૃષ્ટ-રોમા વિનિષ્ટનન્

8.7દ્વ્ હૃષ્ટ-રોમા વિનષ્ટ-વાક્
પિત્તેન પીતમ્ અસિતં હારિદ્રં શાદ્વલ-પ્રભમ્ ।
સ-રક્તમ્ અતિ-દુર્-ગન્ધં -તૃણ્-મૂર્છા-સ્વેદ-દાહ-વાન્

8.8દ્વ્ -તૃણ્-મૂર્છા-સ્વેદ-દાહ-વત્
સ-શૂલં પાયુ-સંતાપ-પાક-વાઞ્ છ્લેષ્મણા ઘનમ્ ।
પિચ્છિલં તન્તુ-મચ્ છ્વેતં સ્નિગ્ધમ્ આમં કફાન્વિતમ્

8.9બ્વ્ -પાક-વચ્ છ્લેષ્મણા ઘનમ્
અભીક્ષ્ણમ્ ગુરુ દુર્-ગન્ધં વિબદ્ધમ્ અનુબદ્ધ-રુક્ ।
નિદ્રાલુર્ અલસો ઽન્ન-દ્વિડ્ અલ્પાલ્પં સ-પ્રવાહિકમ્

સ-રોમ-હર્ષં સોત્ક્લેશો ગુરુ-વસ્તિ-ગુદોદરઃ ।
કૃતે ઽપ્ય્ અ-કૃત-સંજ્ઞશ્ ચ સર્વાત્મા સર્વ-લક્ષણઃ

8.11બ્વ્ ગુરુ-વસ્તિર્ ગુરૂદરઃ
ભયેન ક્ષોભિતે ચિત્તે સ-પિત્તો દ્રાવયેચ્ છકૃત્ ।
વાયુસ્ તતો ઽતિસાર્યેત ક્ષિપ્રમ્ ઉષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્

વાત-પિત્ત-સમં લિઙ્ગૈર્ આહુસ્ તદ્-વચ્ ચ શોકતઃ ।
અતીસારઃ સમાસેન દ્વિ-ધા સામો નિર્-આમકઃ

8.13દ્વ્ દ્વે-ધા સામો નિર્-આમકઃ
સાસૃઙ્ નિર્-અસ્રસ્ તત્રાદ્યે ગૌરવાદ્ અપ્સુ મજ્જતિ ।
શકૃદ્ દુર્-ગન્ધમ્ આટોપ-વિષ્ટમ્ભાર્તિ-પ્રસેકિનઃ

વિપરીતો નિર્-આમસ્ તુ કફાત્ પક્વો ઽપિ મજ્જતિ ।
અતીસારેષુ યો નાતિ-યત્ન-વાન્ ગ્રહણી-ગદઃ

તસ્ય સ્યાદ્ અગ્નિ-વિધ્વંસ-કરૈર્ અન્યસ્ય સેવિતૈઃ ।
સામં શકૃન્ નિર્-આમં વા જીર્ણે યેનાતિસાર્યતે

સો ઽતીસારો ઽતિ-સરણાદ્ આશુ-કારી સ્વ-ભાવતઃ ।
સામં સાન્નમ્ અ-જીર્ણે ઽન્ને જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ વા

અ-કસ્માદ્ વા મુહુર્ બદ્ધમ્ અ-કસ્માચ્ છિથિલં મુહુઃ ।
ચિર-કૃદ્ ગ્રહણી-દોષઃ સંચયાચ્ ચોપવેશયેત્

સ ચતુર્-ધા પૃથગ્ દોષૈઃ સંનિપાતાચ્ ચ જાયતે ।
પ્રાગ્-રૂપં તસ્ય સદનં ચિરાત્ પચનમ્ અમ્લકઃ

પ્રસેકો વક્ત્ર-વૈરસ્યમ્ અ-રુચિસ્ તૃટ્ ક્લમો ભ્રમઃ ।
આનદ્ધોદર-તા છર્દિઃ કર્ણ-ક્ષ્વેડો ઽન્ત્ર-કૂજનમ્

સામાન્યં લક્ષણં કાર્શ્યં ધૂમકસ્ તમકો જ્વરઃ ।
મૂર્છા શિરો-રુગ્ વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કર-પાદયોઃ

તત્રાનિલાત્ તાલુ-શોષસ્ તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ ।
પાર્શ્વોરુ-વઙ્ક્ષણ-ગ્રીવા-રુજાભીક્ષ્ણં વિષૂચિકા

રસેષુ ગૃદ્ધિઃ સર્વેષુ ક્ષુત્ તૃષ્ણા પરિકર્તિકા ।
જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે

વાત-હૃદ્-રોગ-ગુલ્માર્શઃ-પ્લીહ-પાણ્ડુ-ત્વ-શઙ્કિતઃ ।
ચિરાદ્ દુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વ્ આમં શબ્દ-ફેન-વત્

પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્ વર્ચઃ પાયુ-રુક્-શ્વાસ-કાસ-વાન્ ।
પિત્તેન નીલ-પીતાભં પીતાભઃ સૃજતિ દ્રવમ્

8.25ચ્વ્ પિત્તેન નીલં પીતાભં 8.25ચ્વ્ પિત્તેન પીત-નીલાભં
પૂત્ય્-અમ્લોદ્ગાર-હૃત્-કણ્ઠ-દાહા-રુચિ-તૃડ્-અર્દિતઃ ।
શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખમ્ અન્નં છર્દિર્ અ-રોચકઃ

આસ્યોપદેહ-નિષ્ઠીવ-કાસ-હૃલ્-લાસ-પીનસાઃ ।
હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમ્ ઉદરં સ્તિમિતં ગુરુ

8.27અવ્ આસ્યોપદેહ-માધુર્ય- 8.27બ્વ્ -કાસ-ષ્ઠીવન-પીનસાઃ
ઉદ્ગારો દુષ્ટ-મધુરઃ સદનં સ્ત્રીષ્વ્ અ-હર્ષણમ્ ।
ભિન્નામ-શ્લેષ્મ-સંસૃષ્ટ-ગુરુ-વર્ચઃ-પ્રવર્તનમ્

અ-કૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં સર્વ-જે સર્વ-સંકરઃ ।
વિભાગે ઽઙ્ગસ્ય યે ચોક્તા વિષમાદ્યાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ