Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 42

42.1

5.57cv śoṣa-moha-jvarādy-anya-
yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā || 57ū̆ab ||
Nidānasthāna
tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmlaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu |
vikāṣi viśadaṃ madyam ojaso 'smād viparyayaḥ

42.2

6.1av tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmla- 6.1bv -vyavāyy āśu-karaṃ laghu 6.1cv
vikāśi viśadaṃ madyam
tīkṣṇādayo viṣe 'py uktāś cittopaplāvino guṇāḥ |
jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣa-vṛttitaḥ

42.3

tīkṣṇādibhir guṇair madyaṃ mandādīn ojaso guṇān |
daśabhir daśa saṃkṣobhya ceto nayati vi-kriyām

42.4

ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ |
dur-vikalpa-hato mūḍhaḥ sukham ity adhimucyate

42.5

6.4av ādye made dvitīye ca 6.4av ādye made dvitīye sa 6.4dv sukham ity
abhimucyate
6.4dv sukham ity abhimanyate 6.4dv sukham ity avamanyate
madhyamottamayoḥ saṃdhiṃ prāpya rājasa-tāmasaḥ |
nir-aṅkuśa iva vyālo na kiñ-cin nācarej jaḍaḥ

42.6

6.5dv na kiṃ kiṃ vācarej jaḍaḥ
iyaṃ bhūmir a-vadyānāṃ dauḥśīlyasyedam āspadam |
eko 'yaṃ bahu-mārgāya dur-gater deśikaḥ param

42.7

6.6av iyaṃ bhūmir a-vidyānāṃ
niś-ceṣṭaḥ śava-vac chete tṛtīye tu made sthitaḥ |
maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpa-tarāṃ daśām

42.8

dharmā-dharmaṃ sukhaṃ duḥkham arthān-arthaṃ hitā-hitam |
yad āsakto na jānāti kathaṃ tac chīlayed budhaḥ

42.9

madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuś ca saṃśritāḥ |
sonmāda-mada-mūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ

42.10

yatraikaḥ smṛti-vibhraṃśas tatra sarvam a-sādhu yat |
a-yukti-yuktam annaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā

42.11

madyaṃ tri-varga-dhī-dhairya-lajjāder api nāśanam |
nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ

42.12

snigdhāḥ sat-tva-vayo-yuktā madya-nityās tad-anvayāḥ |
medaḥ-kaphādhikā manda-vāta-pittā dṛḍhāgnayaḥ

42.13

viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāś ca ye |
madyena cāmla-rūkṣeṇa sā-jīrṇe bahunāti ca

42.14

6.13dv sā-jīrṇe bahunāpi ca
vātāt pittāt kaphāt sarvaiś catvāraḥ syur madātyayāḥ |
sarve 'pi sarvair jāyante vyapadeśas tu bhūyasā

42.15

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdaya-vyathā |
viḍ-bhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro '-ruciḥ

42.16

6.15bv pramoho hṛdaye vyathā
śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-kampo marma-bhedas trika-grahaḥ |
uro-vibandhas timiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ

42.17

6.16av śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-stambho
svedo 'ti-mātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuś citta-vibhramaḥ |
pralāpaś chardir utkleśo bhramo duḥ-svapna-darśanam

42.18

viśeṣāj jāgara-śvāsa-kampa-mūrdha-rujo 'nilāt |
svapne bhramaty utpatati pretaiś ca saha bhāṣate

42.19

pittād dāha-jvara-sveda-mohātīsāra-tṛḍ-bhramāḥ |
deho harita-hāridro rakta-netra-kapola-tā

42.20

śleṣmaṇā chardi-hṛl-lāsa-nidrodardāṅga-gauravam |
sarva-je sarva-liṅga-tvaṃ muktvā madyaṃ pibet tu yaḥ

42.21

6.20av śleṣmaṇaś chardi-hṛl-lāsa-
sahasān-ucitaṃ vānyat tasya dhvaṃsaka-vikṣayau |
bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau dur-balasya viśeṣataḥ

42.22

6.21av sahasān-ucitaṃ cānyat 6.21bv tasya dhvaṃsaka-viṭ-kṣayau
dhvaṃsake śleṣma-niṣṭhīvaḥ kaṇṭha-śoṣo 'ti-nidra-tā |
śabdā-saha-tvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk

42.23

6.22dv viṭ-kṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk
hṛt-kaṇṭha-rogaḥ saṃmohaḥ kāsas tṛṣṇā vamir jvaraḥ |
nivṛtto yas tu madyebhyo jitātmā buddhi-pūrva-kṛt

42.24

6.23av hṛt-kaṇṭha-rodhaḥ saṃmohaḥ
vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīra-mānasaiḥ |
rajo-mohā-hitāhāra-parasya syus trayo gadāḥ

42.25

rasāsṛk-cetanā-vāhi-sroto-rodha-samudbhavāḥ |
mada-mūrchāya-saṃnyāsā yathottara-balottarāḥ

42.26

mado 'tra doṣaiḥ sarvaiś ca rakta-madya-viṣair api |
saktān-alpa-drutābhāṣaś calaḥ skhalita-ceṣṭitaḥ

42.27

rūkṣa-śyāvāruṇa-tanur made vātodbhave bhavet |
pittena krodhano rakta-pītābhaḥ kalaha-priyaḥ

42.28

6.27bv made vāta-kṛte bhavet
sv-alpa-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ kaphād dhyāna-paro 'lasaḥ |
sarvātmā saṃnipātena raktāt stabdhāṅga-dṛṣṭi-tā

42.29

6.28av sv-alpā-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ
pitta-liṅgaṃ ca madyena vikṛteha-svarāṅga-tā |
viṣe kampo 'ti-nidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikas tu saḥ

42.30

6.29cv viṣāt kampo 'ti-nidrā ca 6.29dv sarvebhyo 'bhyadhikaś ca saḥ
lakṣayel lakṣaṇotkarṣād vātādīn śoṇitādiṣu |
aruṇaṃ kṛṣṇa-nīlaṃ vā khaṃ paśyan praviśet tamaḥ

42.31

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛt-pīḍā vepathur bhramaḥ |
kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake

42.32

6.31cv kārśyaṃ śyāvāruṇa-cchāye
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśet tamaḥ |
vibudhyeta ca sa-svedo dāha-tṛṭ-tāpa-pīḍitaḥ

42.33

bhinna-viṇ nīla-pītābho rakta-pītākulekṣaṇaḥ |
kaphena megha-saṃkāśaṃ paśyann ākāśam āviśet

42.34

tamaś cirāc ca budhyeta sa-hṛl-lāsaḥ praseka-vān |
gurubhiḥ stimitair aṅgair ārdra-carmāvanaddha-vat

42.35

sarvākṛtis tribhir doṣair apasmāra ivāparaḥ |
pātayaty āśu niś-ceṣṭaṃ vinā bībhatsa-ceṣṭitaiḥ

42.36

6.35dv vinā baibhatsya-ceṣṭitaiḥ
doṣeṣu mada-mūrchāyāḥ kṛta-vegeṣu dehinām |
svayam evopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhair vinā

42.37

vāg-deha-manasāṃ ceṣṭām ākṣipyāti-balā malāḥ |
saṃnyāsaṃ saṃnipatitāḥ prāṇāyatana-saṃśrayāḥ

42.38

kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhī-bhūto mṛtopamaḥ |
mriyeta śīghraṃ śīghraṃ cec cikitsā na prayujyate

42.39

6.38bv kāṣṭha-bhūto mṛtopamaḥ
a-gādhe grāha-bahule salilaugha ivāṭate |
saṃnyāse vinimajjantaṃ naram āśu nivartayet

42.40

6.39cv abhinyāse ca majjantaṃ
mada-māna-roṣa-toṣa-prabhṛtibhir aribhir nijaiḥ pariṣvaṅgaḥ |
yuktā-yuktaṃ ca samaṃ yukti-viyuktena madyena

42.41

bala-kāla-deśa-sātmya-prakṛti-sahāyāmaya-vayāṃsi |
pravibhajya tad-anurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibaty amṛtam

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc