Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 42
5.57cv śoṣa-moha-jvarādy-anya-
yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā || 57ū̆ab ||
Nidānasthāna
tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmlaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu |
vikāṣi viśadaṃ madyam ojaso 'smād viparyayaḥ
6.1av tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmla- 6.1bv -vyavāyy āśu-karaṃ laghu 6.1cv
vikāśi viśadaṃ madyam
tīkṣṇādayo viṣe 'py uktāś cittopaplāvino guṇāḥ |
jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣa-vṛttitaḥ
tīkṣṇādibhir guṇair madyaṃ mandādīn ojaso guṇān |
daśabhir daśa saṃkṣobhya ceto nayati vi-kriyām
ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ |
dur-vikalpa-hato mūḍhaḥ sukham ity adhimucyate
6.4av ādye made dvitīye ca 6.4av ādye made dvitīye sa 6.4dv sukham ity
abhimucyate
6.4dv sukham ity abhimanyate 6.4dv sukham ity avamanyate
madhyamottamayoḥ saṃdhiṃ prāpya rājasa-tāmasaḥ |
nir-aṅkuśa iva vyālo na kiñ-cin nācarej jaḍaḥ
6.5dv na kiṃ kiṃ vācarej jaḍaḥ
iyaṃ bhūmir a-vadyānāṃ dauḥśīlyasyedam āspadam |
eko 'yaṃ bahu-mārgāya dur-gater deśikaḥ param
6.6av iyaṃ bhūmir a-vidyānāṃ
niś-ceṣṭaḥ śava-vac chete tṛtīye tu made sthitaḥ |
maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpa-tarāṃ daśām
dharmā-dharmaṃ sukhaṃ duḥkham arthān-arthaṃ hitā-hitam |
yad āsakto na jānāti kathaṃ tac chīlayed budhaḥ
madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuś ca saṃśritāḥ |
sonmāda-mada-mūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ
yatraikaḥ smṛti-vibhraṃśas tatra sarvam a-sādhu yat |
a-yukti-yuktam annaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā
madyaṃ tri-varga-dhī-dhairya-lajjāder api nāśanam |
nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ
snigdhāḥ sat-tva-vayo-yuktā madya-nityās tad-anvayāḥ |
medaḥ-kaphādhikā manda-vāta-pittā dṛḍhāgnayaḥ
viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāś ca ye |
madyena cāmla-rūkṣeṇa sā-jīrṇe bahunāti ca
6.13dv sā-jīrṇe bahunāpi ca
vātāt pittāt kaphāt sarvaiś catvāraḥ syur madātyayāḥ |
sarve 'pi sarvair jāyante vyapadeśas tu bhūyasā
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdaya-vyathā |
viḍ-bhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro '-ruciḥ
6.15bv pramoho hṛdaye vyathā
śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-kampo marma-bhedas trika-grahaḥ |
uro-vibandhas timiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ
6.16av śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-stambho
svedo 'ti-mātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuś citta-vibhramaḥ |
pralāpaś chardir utkleśo bhramo duḥ-svapna-darśanam
viśeṣāj jāgara-śvāsa-kampa-mūrdha-rujo 'nilāt |
svapne bhramaty utpatati pretaiś ca saha bhāṣate
pittād dāha-jvara-sveda-mohātīsāra-tṛḍ-bhramāḥ |
deho harita-hāridro rakta-netra-kapola-tā
śleṣmaṇā chardi-hṛl-lāsa-nidrodardāṅga-gauravam |
sarva-je sarva-liṅga-tvaṃ muktvā madyaṃ pibet tu yaḥ
6.20av śleṣmaṇaś chardi-hṛl-lāsa-
sahasān-ucitaṃ vānyat tasya dhvaṃsaka-vikṣayau |
bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau dur-balasya viśeṣataḥ
6.21av sahasān-ucitaṃ cānyat 6.21bv tasya dhvaṃsaka-viṭ-kṣayau
dhvaṃsake śleṣma-niṣṭhīvaḥ kaṇṭha-śoṣo 'ti-nidra-tā |
śabdā-saha-tvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk
6.22dv viṭ-kṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk
hṛt-kaṇṭha-rogaḥ saṃmohaḥ kāsas tṛṣṇā vamir jvaraḥ |
nivṛtto yas tu madyebhyo jitātmā buddhi-pūrva-kṛt
6.23av hṛt-kaṇṭha-rodhaḥ saṃmohaḥ
vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīra-mānasaiḥ |
rajo-mohā-hitāhāra-parasya syus trayo gadāḥ
rasāsṛk-cetanā-vāhi-sroto-rodha-samudbhavāḥ |
mada-mūrchāya-saṃnyāsā yathottara-balottarāḥ
mado 'tra doṣaiḥ sarvaiś ca rakta-madya-viṣair api |
saktān-alpa-drutābhāṣaś calaḥ skhalita-ceṣṭitaḥ
rūkṣa-śyāvāruṇa-tanur made vātodbhave bhavet |
pittena krodhano rakta-pītābhaḥ kalaha-priyaḥ
6.27bv made vāta-kṛte bhavet
sv-alpa-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ kaphād dhyāna-paro 'lasaḥ |
sarvātmā saṃnipātena raktāt stabdhāṅga-dṛṣṭi-tā
6.28av sv-alpā-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ
pitta-liṅgaṃ ca madyena vikṛteha-svarāṅga-tā |
viṣe kampo 'ti-nidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikas tu saḥ
6.29cv viṣāt kampo 'ti-nidrā ca 6.29dv sarvebhyo 'bhyadhikaś ca saḥ
lakṣayel lakṣaṇotkarṣād vātādīn śoṇitādiṣu |
aruṇaṃ kṛṣṇa-nīlaṃ vā khaṃ paśyan praviśet tamaḥ
śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛt-pīḍā vepathur bhramaḥ |
kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake
6.31cv kārśyaṃ śyāvāruṇa-cchāye
pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśet tamaḥ |
vibudhyeta ca sa-svedo dāha-tṛṭ-tāpa-pīḍitaḥ
bhinna-viṇ nīla-pītābho rakta-pītākulekṣaṇaḥ |
kaphena megha-saṃkāśaṃ paśyann ākāśam āviśet
tamaś cirāc ca budhyeta sa-hṛl-lāsaḥ praseka-vān |
gurubhiḥ stimitair aṅgair ārdra-carmāvanaddha-vat
sarvākṛtis tribhir doṣair apasmāra ivāparaḥ |
pātayaty āśu niś-ceṣṭaṃ vinā bībhatsa-ceṣṭitaiḥ
6.35dv vinā baibhatsya-ceṣṭitaiḥ
doṣeṣu mada-mūrchāyāḥ kṛta-vegeṣu dehinām |
svayam evopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhair vinā
vāg-deha-manasāṃ ceṣṭām ākṣipyāti-balā malāḥ |
saṃnyāsaṃ saṃnipatitāḥ prāṇāyatana-saṃśrayāḥ
kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhī-bhūto mṛtopamaḥ |
mriyeta śīghraṃ śīghraṃ cec cikitsā na prayujyate
6.38bv kāṣṭha-bhūto mṛtopamaḥ
a-gādhe grāha-bahule salilaugha ivāṭate |
saṃnyāse vinimajjantaṃ naram āśu nivartayet
6.39cv abhinyāse ca majjantaṃ
mada-māna-roṣa-toṣa-prabhṛtibhir aribhir nijaiḥ pariṣvaṅgaḥ |
yuktā-yuktaṃ ca samaṃ yukti-viyuktena madyena
bala-kāla-deśa-sātmya-prakṛti-sahāyāmaya-vayāṃsi |
pravibhajya tad-anurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibaty amṛtam
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0