અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 43

નિદાનસ્થાન
અરિ-વત્ પ્રાણિનો માંસ-કીલકા વિશસન્તિ યત્ ।
અર્શાંસિ તસ્માદ્ ઉચ્યન્તે ગુદ-માર્ગ-નિરોધતઃ

દોષાસ્ ત્વઙ્-માંસ-મેદાંસિ સંદૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ ।
માંસાઙ્કુરાન્ અપાનાદૌ કુર્વન્ત્ય્ અર્શાંસિ તાન્ જગુઃ

સહ-જન્મોત્તરોત્થાન-ભેદાદ્ દ્વે-ધા સમાસતઃ ।
શુષ્ક-સ્રાવિ-વિભેદાચ્ ચ ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્ર-સંશ્રયઃ

અર્ધ-પઞ્ચાઙ્ગુલસ્ તસ્મિંસ્ તિસ્રો ઽધ્ય્-અર્ધાઙ્ગુલાઃ સ્થિતાઃ ।
બલ્યઃ પ્રવાહિણી તાસામ્ અન્તર્ મધ્યે વિસર્જની

બાહ્યા સંવરણી તસ્યા ગુદૌષ્ઠો બહિર્ અઙ્ગુલે ।
યવાધ્ય્-અર્ધઃ પ્રમાણેન રોમાણ્ય્ અત્ર તતઃ પરમ્

7.5અવ્ બાહ્યા સંવરણી તસ્યાં 7.5ચ્વ્ યવાધ્ય્-અર્ધ-પ્રમાણેન
તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં વલી-બીજોપતપ્ત-તા ।
અર્શસાં બીજ-તપ્તિસ્ તુ માતા-પિત્ર્-અપચારતઃ

7.6બ્વ્ વલી-બીજોપતપ્તિ-તા
દૈવાચ્ ચ તાભ્યાં કોપો હિ સંનિપાતસ્ય તાન્ય્ અતઃ ।
અ-સાધ્યાન્ય્ એવમ્ આખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ

સહ-જાનિ વિશેષેણ રૂક્ષ-દુર્-દર્શનાનિ ચ ।
અન્તર્-મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ

ષો-ઢાન્યાનિ પૃથગ્ દોષ-સંસર્ગ-નિચયાસ્રતઃ ।
શુષ્કાણિ વાત-શ્લેષ્મભ્યામ્ આર્દ્રાણિ ત્વ્ અસ્ર-પિત્તતઃ

દોષ-પ્રકોપ-હેતુસ્ તુ પ્રાગ્ ઉક્તસ્ તેન સાદિતે ।
અગ્નૌ મલે ઽતિ-નિચિતે પુનશ્ ચાતિ-વ્યવાયતઃ

યાન-સંક્ષોભ-વિષમ-કઠિનોત્કટકાસનાત્ ।
વસ્તિ-નેત્રાશ્મ-લોષ્ટોર્વી-તલ-ચૈલાદિ-ઘટ્ટનાત્

ભૃશં શીતામ્બુ-સંસ્પર્શાત્ પ્રતતાતિ-પ્રવાહણાત્ ।
વાત-મૂત્ર-શકૃદ્-વેગ-ધારણાત્ તદ્-ઉદીરણાત્

જ્વર-ગુલ્માતિસારામ-ગ્રહણી-શોફ-પાણ્ડુભિઃ ।
કર્શનાદ્ વિષમાભ્યશ્ ચ ચેષ્ટાભ્યો યોષિતાં પુનઃ

આમ-ગર્ભ-પ્રપતનાદ્ ગર્ભ-વૃદ્ધિ-પ્રપીડનાત્ ।
ઈદૃશૈશ્ ચાપરૈર્ વાયુર્ અપાનઃ કુપિતો મલમ્

પાયોર્ વલીષુ તં ધત્તે તાસ્વ્ અભિષ્યણ્ણ-મૂર્તિષુ ।
જાયન્તે ઽર્શાંસિ તત્-પૂર્વ-લક્ષણં મન્દ-વહ્નિ-તા

7.15અવ્ પાયુ-વલીષુ તં ધત્તે 7.15અવ્ પાયોર્ વલીષુ સંધત્તે
વિષ્ટમ્ભઃ સક્થિ-સદનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ ।
સાદો ઽઙ્ગે નેત્રયોઃ શોફઃ શકૃદ્-ભેદો ઽથ-વા ગ્રહઃ

મારુતઃ પ્રચુરો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેર્ અધશ્ ચરન્ ।
સ-રુક્ સ-પરિકર્તશ્ ચ કૃચ્છ્રાન્ નિર્ગચ્છતિ સ્વનમ્

અન્ત્ર-કૂજનમ્ આટોપઃ ક્ષામ-તોદ્ગાર-ભૂરિ-તા ।
પ્રભૂતં મૂત્રમ્ અલ્પા વિડ્ અ-શ્રદ્ધા ધૂમકો ઽમ્લકઃ

7.18ચ્વ્ પ્રભૂત-મૂત્ર-તાલ્પા વિડ્
શિરઃ-પૃષ્ઠોરસાં શૂલમ્ આલસ્યં ભિન્ન-વર્ણ-તા ।
તન્દ્રેન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં ક્રોધો દુઃખોપચાર-તા

આશઙ્કા ગ્રહણી-દોષ-પાણ્ડુ-ગુલ્મોદરેષુ ચ ।
એતાન્ય્ એવ વિવર્ધન્તે જાતેષુ હત-નામસુ

7.20ચ્વ્ એતાન્ય્ એવ ચ વર્ધન્તે
નિવર્તમાનો ઽપાનો હિ તૈર્ અધો-માર્ગ-રોધતઃ ।
ક્ષોભયન્ન્ અનિલાન્ અન્યાન્ સર્વેન્દ્રિય-શરીર-ગાન્

તથા મૂત્ર-શકૃત્-પિત્ત-કફાન્ ધાતૂંશ્ ચ સાશયાન્ ।
મૃદ્નાત્ય્ અગ્નિં તતઃ સર્વો ભવતિ પ્રાય-શો ઽર્શસઃ

કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામો ઽતિ-નિષ્-પ્રભઃ ।
અ-સારો વિગત-ચ્છાયો જન્તુ-જુષ્ટ ઇવ દ્રુમઃ

કૃત્સ્નૈર્ ઉપદ્રવૈર્ ગ્રસ્તો યથોક્તૈર્ મર્મ-પીડનૈઃ ।
તથા કાસ-પિપાસાસ્ય-વૈરસ્ય-શ્વાસ-પીનસૈઃ

ક્લમાઙ્ગ-ભઙ્ગ-વમથુ-ક્ષવથુ-શ્વયથુ-જ્વરૈઃ ।
ક્લૈબ્ય-બાધિર્ય-તૈમિર્ય-શર્કરાશ્મરિ-પીડિતઃ

ક્ષામ-ભિન્ન-સ્વરો ધ્યાયન્ મુહુઃ ષ્ઠીવન્ અ-રોચકી ।
સર્વ-પર્વાસ્થિ-હૃન્-નાભિ-પાયુ-વઙ્ક્ષણ-શૂલ-વાન્

ગુદેન સ્રવતા પિચ્છાં પુલાકોદક-સંનિભામ્ ।
વિબદ્ધ-મુક્તં શુષ્કાર્દ્રં પક્વામં ચાન્તરાન્તરા

પાણ્ડુ પીતં હરિદ્ રક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે ।
ગુદાઙ્કુરા બહ્વ્-અનિલાઃ શુષ્કાશ્ ચિમિચિમાન્વિતાઃ

મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાઃ ખરાઃ ।
મિથો વિ-સદૃશા વક્રાસ્ તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિતાનનાઃ

બિમ્બી-કર્કન્ધુ-ખર્જૂર-કાર્પાસી-ફલ-સંનિભાઃ ।
કે-ચિત્ કદમ્બ-પુષ્પાભાઃ કે-ચિત્ સિદ્ધાર્થકોપમાઃ

શિરઃ-પાર્શ્વાંસ-કટ્ય્-ઊરુ-વઙ્ક્ષણાભ્યધિક-વ્યથાઃ ।
ક્ષવથૂદ્ગાર-વિષ્ટમ્ભ-હૃદ્-ગ્રહા-રોચક-પ્રદાઃ

7.31દ્વ્ -હૃદ્-રવા-રોચક-પ્રદાઃ
કાસ-શ્વાસાગ્નિ-વૈષમ્ય-કર્ણ-નાદ-ભ્રમાવહાઃ ।
તૈર્ આર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સ-શબ્દં સ-પ્રવાહિકમ્

રુક્-ફેન-પિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમ્ ઉપવેશ્યતે ।
કૃષ્ણ-ત્વઙ્-નખ-વિણ્-મૂત્ર-નેત્ર-વક્ત્રશ્ ચ જાયતે

ગુલ્મ-પ્લીહોદરાષ્ઠીલા-સંભવસ્ તત એવ ચ ।
પિત્તોત્તરા નીલ-મુખા રક્ત-પીતાસિત-પ્રભાઃ

તન્વ્-અસ્ર-સ્રાવિણો વિસ્રાસ્ તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ।
શુક-જિહ્વા-યકૃત્-ખણ્ડ-જલૌકો-વક્ત્ર-સંનિભાઃ

દાહ-પાક-જ્વર-સ્વેદ-તૃણ્-મૂર્છા-રુચિ-મોહ-દાઃ ।
સોષ્માણો દ્રવ-નીલોષ્ણ-પીત-રક્તામ-વર્ચસઃ

યવ-મધ્યા હરિત્-પીત-હારિદ્ર-ત્વઙ્-નખાદયઃ ।
શ્લેષ્મોલ્બણા મહા-મૂલા ઘના મન્દ-રુજઃ સિતાઃ

7.37અવ્ યવ-મધ્યા હરિત્-પીતા 7.37બ્વ્ હારિદ્ર-ત્વઙ્-નખાદયઃ
ઉચ્છૂનોપાચિતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્તબ્ધ-વૃત્ત-ગુરુ-સ્થિરાઃ ।
પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વ્-આઢ્યાઃ સ્પર્શન-પ્રિયાઃ

કરીર-પનસાસ્થ્ય્-આભાસ્ તથા ગો-સ્તન-સંનિભાઃ ।
વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુ-વસ્તિ-નાભિ-વિકર્તિનઃ

સ-કાસ-શ્વાસ-હૃલ્-લાસ-પ્રસેકા-રુચિ-પીનસાઃ ।
મેહ-કૃચ્છ્ર-શિરો-જાડ્ય-શિશિર-જ્વર-કારિણઃ

ક્લૈબ્યાગ્નિ-માર્દવ-ચ્છર્દિર્-આમ-પ્રાય-વિકાર-દાઃ ।
વસાભ-સ-કફ-પ્રાજ્ય-પુરીષાઃ સ-પ્રવાહિકાઃ

7.41ચ્વ્ વસાભાઃ સ-કફ-પ્રાજ્ય-
ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુ-સ્નિગ્ધ-ત્વગ્-આદયઃ ।
સંસૃષ્ટ-લિઙ્ગાઃ સંસર્ગાન્ નિચયાત્ સર્વ-લક્ષણાઃ

રક્તોલ્બણા ગુદે-કીલાઃ પિત્તાકૃતિ-સમન્વિતાઃ ।
વટ-પ્રરોહ-સદૃશા ગુઞ્જા-વિદ્રુમ-સંનિભાઃ

તે ઽત્ય્-અર્થં દુષ્ટમ્ ઉષ્ણં ચ ગાઢ-વિટ્-પ્રતિપીડિતાઃ ।
સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિ-પ્રવૃત્તિતઃ

ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિત-ક્ષય-સંભવૈઃ ।
હીન-વર્ણ-બલોત્સાહો હતૌજઃ કલુષેન્દ્રિયઃ

મુદ્ગ-કોદ્રવ-જૂર્ણાહ્વ-કરીર-ચણકાદિભિઃ ।
રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્ વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી

7.46દ્વ્ સ્વ-સ્થાને કુપિતો બલી
અધો-વહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્ ।
પુરીષં વાત-વિણ્-મૂત્ર-સઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્

તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠ-પૃષ્ઠ-હૃત્-પાર્શ્વ-ગા ભવેત્ ।
આધ્માનમ્ ઉદરાવેષ્ટો હૃલ્-લાસો પરિકર્તનમ્

વસ્તૌ ચ સુ-તરાં શૂલં ગણ્ડ-શ્વયથુ-સંભવઃ ।
પવનસ્યોર્ધ્વ-ગામિ-ત્વં તતશ્ છર્દ્ય્-અ-રુચિ-જ્વરાઃ

હૃદ્-રોગ-ગ્રહણી-દોષ-મૂત્ર-સઙ્ગ-પ્રવાહિકાઃ ।
બાધિર્ય-તિમિર-શ્વાસ-શિરો-રુક્-કાસ-પીનસાઃ

મનો-વિકારસ્ તૃષ્ણાસ્ર-પિત્ત-ગુલ્મોદરાદયઃ ।
તે તે ચ વાત-જા રોગા જાયન્તે ભૃશ-દારુણાઃ

દુર્-નામ્નામ્ ઇત્ય્ ઉદાવર્તઃ પરમો ઽયમ્ ઉપદ્રવઃ ।
વાતાભિભૂત-કોષ્ઠાનાં તૈર્ વિનાપિ સ જાયતે

સહ-જાનિ ત્રિ-દોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ ।
સ્થિતાનિ તાન્ય્ અ-સાધ્યાનિ યાપ્યન્તે ઽગ્નિ-બલાદિભિઃ

દ્વન્દ્વ-જાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્ય્ આશ્રિતાનિ ચ ।
કૃચ્છ્ર-સાધ્યાનિ તાન્ય્ આહુઃ પરિ-સંવત્સરાણિ ચ

બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્ય્ એક-દોષોલ્બણાનિ ચ ।
અર્શાંસિ સુખ-સાધ્યાનિ ન ચોત્પતિતાનિ ચ

મેઢ્રાદિષ્વ્ અપિ વક્ષ્યન્તે યથા-સ્વં નાભિ-જાનિ તુ ।
ગણ્ડૂ-પદાસ્ય-રૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ

વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્ય્ અર્શસ્ ત્વચો બહિઃ ।
કીલોપમં સ્થિર-ખરં ચર્મ-કીલં તુ તં વિદુઃ

વાતેન તોદઃ પારુષ્યં પિત્તાદ્ અસિત-રક્ત-તા ।
શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધ-તા તસ્ય ગ્રથિત-ત્વં સ-વર્ણ-તા

અર્શસાં પ્રશમે યત્નમ્ આશુ કુર્વીત બુદ્ધિ-માન્ ।
તાન્ય્ આશુ હિ ગુદં બદ્ધ્વા કુર્યુર્ બદ્ધ-ગુદોદરમ્