અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 42

5.57ચ્વ્ શોષ-મોહ-જ્વરાદ્ય્-અન્ય-
યા તૃષ્ણા જાયતે તીવ્રા સોપસર્ગાત્મિકા સ્મૃતા ॥ 57ઊઅબ્ ॥
નિદાનસ્થાન
તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષ-સૂક્ષ્મામ્લં વ્યવાય્ય્ આશુ-કરં લઘુ ।
વિકાષિ વિશદં મદ્યમ્ ઓજસો ઽસ્માદ્ વિપર્યયઃ

6.1અવ્ તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષ-સૂક્ષ્મામ્લ- 6.1બ્વ્ -વ્યવાય્ય્ આશુ-કરં લઘુ 6.1ચ્વ્
વિકાશિ વિશદં મદ્યમ્
તીક્ષ્ણાદયો વિષે ઽપ્ય્ ઉક્તાશ્ ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ ।
જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષ-વૃત્તિતઃ

તીક્ષ્ણાદિભિર્ ગુણૈર્ મદ્યં મન્દાદીન્ ઓજસો ગુણાન્ ।
દશભિર્ દશ સંક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિ-ક્રિયામ્

આદ્યે મદે દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ ।
દુર્-વિકલ્પ-હતો મૂઢઃ સુખમ્ ઇત્ય્ અધિમુચ્યતે

6.4અવ્ આદ્યે મદે દ્વિતીયે ચ 6.4અવ્ આદ્યે મદે દ્વિતીયે સ 6.4દ્વ્ સુખમ્ ઇત્ય્
અભિમુચ્યતે
6.4દ્વ્ સુખમ્ ઇત્ય્ અભિમન્યતે 6.4દ્વ્ સુખમ્ ઇત્ય્ અવમન્યતે
મધ્યમોત્તમયોઃ સંધિં પ્રાપ્ય રાજસ-તામસઃ ।
નિર્-અઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્-ચિન્ નાચરેજ્ જડઃ

6.5દ્વ્ ન કિં કિં વાચરેજ્ જડઃ
ઇયં ભૂમિર્ અ-વદ્યાનાં દૌઃશીલ્યસ્યેદમ્ આસ્પદમ્ ।
એકો ઽયં બહુ-માર્ગાય દુર્-ગતેર્ દેશિકઃ પરમ્

6.6અવ્ ઇયં ભૂમિર્ અ-વિદ્યાનાં
નિશ્-ચેષ્ટઃ શવ-વચ્ છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ ।
મરણાદ્ અપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપ-તરાં દશામ્

ધર્મા-ધર્મં સુખં દુઃખમ્ અર્થાન્-અર્થં હિતા-હિતમ્ ।
યદ્ આસક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્ છીલયેદ્ બુધઃ

મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ ચ સંશ્રિતાઃ ।
સોન્માદ-મદ-મૂર્છાયાઃ સાપસ્મારાપતાનકાઃ

યત્રૈકઃ સ્મૃતિ-વિભ્રંશસ્ તત્ર સર્વમ્ અ-સાધુ યત્ ।
અ-યુક્તિ-યુક્તમ્ અન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા

મદ્યં ત્રિ-વર્ગ-ધી-ધૈર્ય-લજ્જાદેર્ અપિ નાશનમ્ ।
નાતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ

સ્નિગ્ધાઃ સત્-ત્વ-વયો-યુક્તા મદ્ય-નિત્યાસ્ તદ્-અન્વયાઃ ।
મેદઃ-કફાધિકા મન્દ-વાત-પિત્તા દૃઢાગ્નયઃ

વિપર્યયે ઽતિમાદ્યન્તિ વિશ્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ ચ યે ।
મદ્યેન ચામ્લ-રૂક્ષેણ સા-જીર્ણે બહુનાતિ ચ

6.13દ્વ્ સા-જીર્ણે બહુનાપિ ચ
વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ સર્વૈશ્ ચત્વારઃ સ્યુર્ મદાત્યયાઃ ।
સર્વે ઽપિ સર્વૈર્ જાયન્તે વ્યપદેશસ્ તુ ભૂયસા

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમોહો હૃદય-વ્યથા ।
વિડ્-ભેદઃ પ્રતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયો જ્વરો ઽ-રુચિઃ

6.15બ્વ્ પ્રમોહો હૃદયે વ્યથા
શિરઃ-પાર્શ્વાસ્થિ-રુક્-કમ્પો મર્મ-ભેદસ્ ત્રિક-ગ્રહઃ ।
ઉરો-વિબન્ધસ્ તિમિરં કાસઃ શ્વાસઃ પ્રજાગરઃ

6.16અવ્ શિરઃ-પાર્શ્વાસ્થિ-રુક્-સ્તમ્ભો
સ્વેદો ઽતિ-માત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ ચિત્ત-વિભ્રમઃ ।
પ્રલાપશ્ છર્દિર્ ઉત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃ-સ્વપ્ન-દર્શનમ્

વિશેષાજ્ જાગર-શ્વાસ-કમ્પ-મૂર્ધ-રુજો ઽનિલાત્ ।
સ્વપ્ને ભ્રમત્ય્ ઉત્પતતિ પ્રેતૈશ્ ચ સહ ભાષતે

પિત્તાદ્ દાહ-જ્વર-સ્વેદ-મોહાતીસાર-તૃડ્-ભ્રમાઃ ।
દેહો હરિત-હારિદ્રો રક્ત-નેત્ર-કપોલ-તા

શ્લેષ્મણા છર્દિ-હૃલ્-લાસ-નિદ્રોદર્દાઙ્ગ-ગૌરવમ્ ।
સર્વ-જે સર્વ-લિઙ્ગ-ત્વં મુક્ત્વા મદ્યં પિબેત્ તુ યઃ

6.20અવ્ શ્લેષ્મણશ્ છર્દિ-હૃલ્-લાસ-
સહસાન્-ઉચિતં વાન્યત્ તસ્ય ધ્વંસક-વિક્ષયૌ ।
ભવેતાં મારુતાત્ કષ્ટૌ દુર્-બલસ્ય વિશેષતઃ

6.21અવ્ સહસાન્-ઉચિતં ચાન્યત્ 6.21બ્વ્ તસ્ય ધ્વંસક-વિટ્-ક્ષયૌ
ધ્વંસકે શ્લેષ્મ-નિષ્ઠીવઃ કણ્ઠ-શોષો ઽતિ-નિદ્ર-તા ।
શબ્દા-સહ-ત્વં તન્દ્રા ચ વિક્ષયે ઽઙ્ગ-શિરો-ઽતિ-રુક્

6.22દ્વ્ વિટ્-ક્ષયે ઽઙ્ગ-શિરો-ઽતિ-રુક્
હૃત્-કણ્ઠ-રોગઃ સંમોહઃ કાસસ્ તૃષ્ણા વમિર્ જ્વરઃ ।
નિવૃત્તો યસ્ તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિ-પૂર્વ-કૃત્

6.23અવ્ હૃત્-કણ્ઠ-રોધઃ સંમોહઃ
વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીર-માનસૈઃ ।
રજો-મોહા-હિતાહાર-પરસ્ય સ્યુસ્ ત્રયો ગદાઃ

રસાસૃક્-ચેતના-વાહિ-સ્રોતો-રોધ-સમુદ્ભવાઃ ।
મદ-મૂર્છાય-સંન્યાસા યથોત્તર-બલોત્તરાઃ

મદો ઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ ચ રક્ત-મદ્ય-વિષૈર્ અપિ ।
સક્તાન્-અલ્પ-દ્રુતાભાષશ્ ચલઃ સ્ખલિત-ચેષ્ટિતઃ

રૂક્ષ-શ્યાવારુણ-તનુર્ મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્ ।
પિત્તેન ક્રોધનો રક્ત-પીતાભઃ કલહ-પ્રિયઃ

6.27બ્વ્ મદે વાત-કૃતે ભવેત્
સ્વ્-અલ્પ-સંબદ્ધ-વાક્ પાણ્ડુઃ કફાદ્ ધ્યાન-પરો ઽલસઃ ।
સર્વાત્મા સંનિપાતેન રક્તાત્ સ્તબ્ધાઙ્ગ-દૃષ્ટિ-તા

6.28અવ્ સ્વ્-અલ્પા-સંબદ્ધ-વાક્ પાણ્ડુઃ
પિત્ત-લિઙ્ગં ચ મદ્યેન વિકૃતેહ-સ્વરાઙ્ગ-તા ।
વિષે કમ્પો ઽતિ-નિદ્રા ચ સર્વેભ્યો ઽભ્યધિકસ્ તુ સઃ

6.29ચ્વ્ વિષાત્ કમ્પો ઽતિ-નિદ્રા ચ 6.29દ્વ્ સર્વેભ્યો ઽભ્યધિકશ્ ચ સઃ
લક્ષયેલ્ લક્ષણોત્કર્ષાદ્ વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ ।
અરુણં કૃષ્ણ-નીલં વા ખં પશ્યન્ પ્રવિશેત્ તમઃ

શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્-પીડા વેપથુર્ ભ્રમઃ ।
કાર્શ્યં શ્યાવારુણા છાયા મૂર્છાયે મારુતાત્મકે

6.31ચ્વ્ કાર્શ્યં શ્યાવારુણ-ચ્છાયે
પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્ તમઃ ।
વિબુધ્યેત ચ સ-સ્વેદો દાહ-તૃટ્-તાપ-પીડિતઃ

ભિન્ન-વિણ્ નીલ-પીતાભો રક્ત-પીતાકુલેક્ષણઃ ।
કફેન મેઘ-સંકાશં પશ્યન્ન્ આકાશમ્ આવિશેત્

તમશ્ ચિરાચ્ ચ બુધ્યેત સ-હૃલ્-લાસઃ પ્રસેક-વાન્ ।
ગુરુભિઃ સ્તિમિતૈર્ અઙ્ગૈર્ આર્દ્ર-ચર્માવનદ્ધ-વત્

સર્વાકૃતિસ્ ત્રિભિર્ દોષૈર્ અપસ્માર ઇવાપરઃ ।
પાતયત્ય્ આશુ નિશ્-ચેષ્ટં વિના બીભત્સ-ચેષ્ટિતૈઃ

6.35દ્વ્ વિના બૈભત્સ્ય-ચેષ્ટિતૈઃ
દોષેષુ મદ-મૂર્છાયાઃ કૃત-વેગેષુ દેહિનામ્ ।
સ્વયમ્ એવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસો નૌષધૈર્ વિના

વાગ્-દેહ-મનસાં ચેષ્ટામ્ આક્ષિપ્યાતિ-બલા મલાઃ ।
સંન્યાસં સંનિપતિતાઃ પ્રાણાયતન-સંશ્રયાઃ

કુર્વન્તિ તેન પુરુષઃ કાષ્ઠી-ભૂતો મૃતોપમઃ ।
મ્રિયેત શીઘ્રં શીઘ્રં ચેચ્ ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે

6.38બ્વ્ કાષ્ઠ-ભૂતો મૃતોપમઃ
અ-ગાધે ગ્રાહ-બહુલે સલિલૌઘ ઇવાટતે ।
સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમ્ આશુ નિવર્તયેત્

6.39ચ્વ્ અભિન્યાસે ચ મજ્જન્તં
મદ-માન-રોષ-તોષ-પ્રભૃતિભિર્ અરિભિર્ નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ ।
યુક્તા-યુક્તં ચ સમં યુક્તિ-વિયુક્તેન મદ્યેન

બલ-કાલ-દેશ-સાત્મ્ય-પ્રકૃતિ-સહાયામય-વયાંસિ ।
પ્રવિભજ્ય તદ્-અનુરૂપં યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્ય્ અમૃતમ્