Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 41
Nidānasthāna
aneka-rogānugato bahu-roga-puro-gamaḥ |
rāja-yakṣmā kṣayaḥ śoṣo roga-rāḍ iti ca smṛtaḥ
nakṣatrāṇāṃ dvi-jānāṃ ca rājño 'bhūd yad ayaṃ purā |
yac ca rājā ca yakṣmā ca rāja-yakṣmā tato mataḥ
dehauṣadha-kṣaya-kṛteḥ kṣayas tat-saṃbhavāc ca saḥ |
rasādi-śoṣaṇāc choṣo roga-rāṭ teṣu rājanāt
5.3dv roga-rāṭ roga-rājanāt
sāhasaṃ vega-saṃrodhaḥ śukraujaḥ-sneha-saṃkṣayaḥ |
anna-pāna-vidhi-tyāgaś catvāras tasya hetavaḥ
tair udīrṇo 'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ |
śarīra-saṃdhīn āviśya tān sirāś ca prapīḍayan
mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā |
sarpann ūrdhvam adhas tiryag yathā-svaṃ janayed gadān
rūpaṃ bhaviṣyatas tasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ |
praseko mukha-mādhuryaṃ sadanaṃ vahni-dehayoḥ
sthāly-amatrānna-pānādau śucāv apy a-śucīkṣaṇam |
makṣikā-tṛṇa-keśādi-pātaḥ prāyo 'nna-pānayoḥ
hṛl-lāsaś chardir a-rucir aśnato 'pi bala-kṣayaḥ |
pāṇyor avekṣā pādāsya-śopho 'kṣṇor ati-śukla-tā
bāhvoḥ pramāṇa-jijñāsā kāye baibhatsya-darśanam |
strī-madya-māṃsa-priya-tā ghṛṇi-tvaṃ mūrdha-guṇṭhanam
nakha-keśāti-vṛddhiś ca svapne cābhibhavo bhavet |
pataṅga-kṛkalāsāhi-kapi-śvāpada-pakṣibhiḥ
5.11dv -kapi-śvāpada-pattribhiḥ
keśāsthi-tuṣa-bhasmādi-rāśau samadhirohaṇam |
śūnyānāṃ grāma-deśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhaso
jyotir girīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahī-ruhām |
pīnasa-śvāsa-kāsāṃsa-mūrdha-svara-rujo '-ruciḥ
ūrdhvaṃ viḍ-bhraṃśa-saṃśoṣāv adhaś chardiś ca koṣṭha-ge |
tiryak-sthe pārśva-rug-doṣe saṃdhi-ge bhavati jvaraḥ
5.14av ūrdhvaṃ viṭ-sraṃsa-saṃśoṣāv 5.14bv adhaś chardis tu koṣṭha-ge
rūpāṇy ekā-daśaitāni jāyante rāja-yakṣmiṇaḥ |
teṣām upadravān vidyāt kaṇṭhoddhvaṃsam uro-rujam
jṛmbhāṅga-marda-niṣṭhīva-vahni-sādāsya-pūti-tāḥ |
tatra vātāc chiraḥ-pārśva-śūlam aṃsāṅga-mardanam
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svara-bhraṃśaḥ pittāt pādāṃsa-pāṇiṣu |
dāho 'tīsāro 'sṛk-chardir mukha-gandho jvaro madaḥ
kaphād a-rocakaś chardiḥ kāso mūrdhāṅga-gauravam |
prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svara-sādo 'lpa-vahni-tā
5.18dv svara-bhedo 'lpa-vahni-tā
doṣair mandānala-tvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ |
sroto-mukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasv alpakeṣu ca
vidahyamānaḥ sva-sthāne rasas tāṃs tān upadravān |
kuryād a-gacchan māṃsādīn asṛk cordhvaṃ pradhāvati
pacyate koṣṭha evānnam anna-paktraiva cāsya yat |
prāyo 'smān mala-tāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātu-puṣṭaye
raso 'py asya na raktāya māṃsāya kuta eva tu |
upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī
5.22cv upaṣṭabdhaḥ sa śakṛtā
liṅgeṣv alpeṣv api kṣīṇaṃ vyādhy-auṣadha-balā-kṣamam |
varjayet sādhayed eva sarveṣv api tato 'nya-thā
5.23cv varjayet sādhayed evaṃ
kṣīṇa-māṃsa-balaṃ jahyāt pūrva-liṅgair upadrutam |
pratyākhyāya naraṃ cāśu dravya-vantam upācaret || 23+1 ||
doṣair vyastaiḥ samastaiś ca kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasā |
svara-bhedo bhavet tatra kṣāmo rūkṣaś calaḥ svaraḥ
5.24bv kṣayāt ṣaṣṭhaś ca medasaḥ
śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ snigdhoṣṇopaśayo 'nilāt |
pittāt tālu-gale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam
limpann iva kaphāt kaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate |
svaro vibaddhaḥ sarvais tu sarva-liṅgaḥ kṣayāt kaṣet
dhūmāyatīva cāty-arthaṃ medasā śleṣma-lakṣaṇaḥ |
kṛcchra-lakṣyākṣaraś cātra sarvair antyaṃ ca varjayet
a-rocako bhaved doṣair jihvā-hṛdaya-saṃśrayaiḥ |
saṃnipātena manasaḥ saṃtāpena ca pañcamaḥ
5.28bv jihvā-hṛdaya-saṃśritaiḥ
kaṣāya-tikta-madhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt |
sarvotthe vi-rasaṃ śoka-krodhādiṣu yathā-malam
chardir doṣaiḥ pṛthak sarvair dviṣṭair arthaiś ca pañcamī |
udāno vikṛto doṣān sarvāsv apy ūrdhvam asyati
tāsūtkleśāsya-lāvaṇya-prasekā-rucayo 'gra-gāḥ |
nābhi-pṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāram utkṣipet
tato vicchinnam alpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet |
śabdodgāra-yutaṃ kṛṣṇam acchaṃ kṛcchreṇa vega-vat
kāsāsya-śoṣa-hṛn-mūrdha-svara-pīḍā-klamānvitaḥ |
pittāt kṣārodaka-nibhaṃ dhūmraṃ harita-pītakam
sāsṛg amlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇ-mūrchā-tāpa-dāha-vat |
kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣma-tantu-gavākṣitam
5.34bv tṛṇ-mūrchā-tāpa-dāha-vān
madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ roma-harṣaṇam |
mukha-śvayathu-mādhurya-tandrā-hṛl-lāsa-kāsa-vān
sarva-liṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet |
pūty-a-medhyā-śuci-dviṣṭa-darśana-śravaṇādibhiḥ
tapte citte hṛdi kliṣṭe chardir dviṣṭārtha-yoga-jā |
vātādīn eva vimṛśet kṛmi-tṛṇāma-daurhṛde
śūla-vepathu-hṛl-lāsair viśeṣāt kṛmi-jāṃ vadet |
kṛmi-hṛd-roga-liṅgaiś ca smṛtāḥ pañca tu hṛd-gadāḥ
teṣāṃ gulma-nidānoktaiḥ samutthānaiś ca saṃbhavaḥ |
vātena śūlyate 'ty-arthaṃ tudyate sphuṭatīva ca
5.39bv samutthānaiḥ samudbhavaḥ
bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnya-tā dravaḥ |
a-kasmād dīna-tā śoko bhayaṃ śabdā-sahiṣṇu-tā
5.40bv hṛdayaṃ śūnya-tā-dravam
vepathur veṣṭanaṃ mohaḥ śvāsa-rodho 'lpa-nidra-tā |
pittāt tṛṣṇā bhramo mūrchā dāhaḥ svedo 'mlakaḥ klamaḥ
chardanaṃ cāmla-pittasya dhūmakaḥ pīta-tā jvaraḥ |
śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśma-garbha-vat
5.42bv tamakaḥ pīta-tā jvaraḥ
kāsāgni-sāda-niṣṭhīva-nidrālasyā-ruci-jvarāḥ |
sarva-liṅgas tribhir doṣaiḥ kṛmibhiḥ śyāva-netra-tā
5.43cv sarva-liṅgaṃ tribhir doṣaiḥ
tamaḥ-praveśo hṛl-lāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kapha-srutiḥ |
hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate
cikitsed āmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghra-kāriṇam |
vātāt pittāt kaphāt tṛṣṇā saṃnipātād rasa-kṣayāt
ṣaṣṭhī syād upasargāc ca vāta-pitte tu kāraṇam |
sarvāsu tat-prakopo hi saumya-dhātu-praśoṣaṇāt
sarva-deha-bhramotkampa-tāpa-tṛḍ-dāha-moha-kṛt |
jihvā-mūla-gala-kloma-tālu-toya-vahāḥ sirāḥ
saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante tāsāṃ sāmānya-lakṣaṇam |
mukha-śoṣo jalā-tṛptir anna-dveṣaḥ svara-kṣayaḥ
kaṇṭhauṣṭha-jihvā-kārkaśyaṃ jihvā-niṣkramaṇaṃ klamaḥ |
pralāpaś citta-vibhraṃśas tṛḍ-grahoktās tathāmayāḥ
mārutāt kṣāma-tā dainyaṃ śaṅkha-todaḥ śiro-bhramaḥ |
gandhā-jñānāsya-vairasya-śruti-nidrā-bala-kṣayāḥ
5.50cv gandhā-jñānāsya-vairasyaṃ 5.50dv -śruti-nidrā-bala-kṣayaḥ 5.50dv
śruti-nidrā-bala-kṣayaḥ
śītāmbu-pānād vṛddhiś ca pittān mūrchāsya-tikta-tā |
raktekṣaṇa-tvaṃ pratataṃ śoṣo dāho 'ti-dhūmakaḥ
kapho ruṇaddhi kupitas toya-vāhiṣu mārutam |
srotaḥsu sa kaphas tena paṅka-vac choṣyate tataḥ
śūkair ivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhura-vaktra-tā |
ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimitya-cchardy-a-rocakāḥ
ālasyam a-vipākaś ca sarvaiḥ syāt sarva-lakṣaṇā |
āmodbhavā ca bhaktasya saṃrodhād vāta-pitta-jā
uṣṇa-klāntasya sahasā śītāmbho bhajatas tṛṣam |
ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryāt pitta-jaiva sā
yā ca pānāti-pānotthā tīkṣṇāgneḥ sneha-jā ca yā |
snigdha-gurv-amla-lavaṇa-bhojanena kaphodbhavā
5.56bv tīkṣṇāgni-sneha-jā ca yā
tṛṣṇā rasa-kṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā |
śoṣa-meha-jvarādy-anya-dīrgha-rogopasargataḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0