Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 40

Nidānasthāna
kāsa-vṛddhyā bhavec chvāsaḥ pūrvair vā doṣa-kopanaiḥ |
āmātīsāra-vamathu-viṣa-pāṇḍu-jvarair api

rajo-dhūmānilair marma-ghātād ati-himāmbunā |
kṣudrakas tamakaś chinno mahān ūrdhvaś ca pañcamaḥ

kaphoparuddha-gamanaḥ pavano viṣvag-āsthitaḥ |
prāṇodakānna-vāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan

uraḥ-sthaḥ kurute śvāsam āmāśaya-samudbhavam |
prāg-rūpaṃ tasya hṛt-pārśva-śūlaṃ prāṇa-viloma-tā

ānāhaḥ śaṅkha-bhedaś ca tatrāyāsāti-bhojanaiḥ |
preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut

pratilomaṃ sirā gacchann udīrya pavanaḥ kapham |
parigṛhya śiro-grīvam uraḥ pārśve ca pīḍayan

kāsaṃ ghurghurakaṃ moham a-rucim pīnasaṃ tṛṣam |
karoti tīvra-vegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam

pratāmyet tasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī |
kṛcchrāc chayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyam ṛcchati

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśam arti-mān |
viśuṣkāsyo muhuḥ-śvāsī kāṅkṣaty uṣṇaṃ sa-vepathuḥ

meghāmbu-śīta-prāg-vātaiḥ śleṣmalaiś ca vivardhate |
sa yāpyas tamako sādhyo navo vā balino bhavet

jvara-mūrchā-yutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakas tu saḥ |
chinnāc chvasiti vicchinnaṃ marma-ccheda-rujārditaḥ

sa-sveda-mūrchaḥ sānāho vasti-dāha-nirodha-vān |
adho-dṛg viplutākṣaś ca muhyan raktaika-locanaḥ

śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭa-cchāyo vi-cetanaḥ |
mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan

4.13cv mahato mahatā dīno
uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivā-niśam |
praṇaṣṭa-jñāna-vijñāno vibhrānta-nayanānanaḥ

vakṣaḥ samākṣipan baddha-mūtra-varcā viśīrṇa-vāk |
śuṣka-kaṇṭho muhur muhyan karṇa-śaṅkha-śiro-'ti-ruk

dīrgham ūrdhvaṃ śvasity ūrdhvān na ca pratyāharaty adhaḥ |
śleṣmāvṛta-mukha-srotāḥ kruddha-gandha-vahārditaḥ

ūrdhva-dṛg vīkṣate bhrāntam akṣiṇī paritaḥ kṣipan |
marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddha-vāk

ete sidhyeyur a-vyaktā vyaktāḥ prāṇa-harā dhruvam |
śvāsaika-hetu-prāg-rūpa-saṃkhyā-prakṛti-saṃśrayāḥ

4.18dv -saṃkhyā-prakṛti-saṃśrayā
hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca |
gambhīrā ca marut tatra tvarayā-yukti-sevitaiḥ

rūkṣa-tīkṣṇa-kharā-sātmyair anna-pānaiḥ prapīḍitaḥ |
karoti hidhmām a-rujāṃ manda-śabdāṃ kṣavānugām

śamaṃ sātmyānna-pānena yā prayāti ca sānna-jā |
āyāsāt pavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet

4.21cv āyāsāt pavanaḥ kruddhaḥ
jatru-mūla-pravisṛtām alpa-vegāṃ mṛduṃ ca sā |
vṛddhim āyāsyato yāti bhukta-mātre ca mārdavam

cireṇa yamalair vegair āhāre yā pravartate |
pariṇāmon-mukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati

kampayantī śiro-grīvam ādhmātasyāti-tṛṣyataḥ |
pralāpa-cchardy-atīsāra-netra-vipluti-jṛmbhiṇaḥ

4.24av kampayantī śiro-grīvām
yamalā veginī hidhmā pariṇāma-vatī ca sā |
stabdha-bhrū-śaṅkha-yugmasya sāsra-vipluta-cakṣuṣaḥ

4.25cv dhvasta-bhrū-śaṅkha-yugmasya 4.25dv sāśru-vipluta-cakṣuṣaḥ
stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī |
rundhatī mārgam annasya kurvatī marma-ghaṭṭanam

pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahā-hidhmā pravartate |
mahā-mūlā mahā-śabdā mahā-vegā mahā-balā

pakvāśayād vā nābher vā pūrva-vad yā pravartate |
tad-rūpā sā muhuḥ kuryāj jṛmbhām aṅga-prasāraṇam

gambhīreṇānunādena gambhīrā tāsu sādhayet |
ādye dve varjayed antye sarva-liṅgāṃ ca veginīm

sarvāś ca saṃcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ |
vyādhibhiḥ kṣīṇa-dehasya bhakta-ccheda-kṣatasya vā

sarve 'pi rogā nāśāya na tv evaṃ śīghra-kāriṇaḥ |
hidhmā-śvāsau yathā tau hi mṛtyu-kāle kṛtālayau