અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 41

નિદાનસ્થાન
અનેક-રોગાનુગતો બહુ-રોગ-પુરો-ગમઃ ।
રાજ-યક્ષ્મા ક્ષયઃ શોષો રોગ-રાડ્ ઇતિ ચ સ્મૃતઃ

નક્ષત્રાણાં દ્વિ-જાનાં ચ રાજ્ઞો ઽભૂદ્ યદ્ અયં પુરા ।
યચ્ ચ રાજા ચ યક્ષ્મા ચ રાજ-યક્ષ્મા તતો મતઃ

દેહૌષધ-ક્ષય-કૃતેઃ ક્ષયસ્ તત્-સંભવાચ્ ચ સઃ ।
રસાદિ-શોષણાચ્ છોષો રોગ-રાટ્ તેષુ રાજનાત્

5.3દ્વ્ રોગ-રાટ્ રોગ-રાજનાત્
સાહસં વેગ-સંરોધઃ શુક્રૌજઃ-સ્નેહ-સંક્ષયઃ ।
અન્ન-પાન-વિધિ-ત્યાગશ્ ચત્વારસ્ તસ્ય હેતવઃ

તૈર્ ઉદીર્ણો ઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય સર્વતઃ ।
શરીર-સંધીન્ આવિશ્ય તાન્ સિરાશ્ ચ પ્રપીડયન્

મુખાનિ સ્રોતસાં રુદ્ધ્વા તથૈવાતિવિવૃત્ય વા ।
સર્પન્ન્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તિર્યગ્ યથા-સ્વં જનયેદ્ ગદાન્

રૂપં ભવિષ્યતસ્ તસ્ય પ્રતિશ્યાયો ભૃશં ક્ષવઃ ।
પ્રસેકો મુખ-માધુર્યં સદનં વહ્નિ-દેહયોઃ

સ્થાલ્ય્-અમત્રાન્ન-પાનાદૌ શુચાવ્ અપ્ય્ અ-શુચીક્ષણમ્ ।
મક્ષિકા-તૃણ-કેશાદિ-પાતઃ પ્રાયો ઽન્ન-પાનયોઃ

હૃલ્-લાસશ્ છર્દિર્ અ-રુચિર્ અશ્નતો ઽપિ બલ-ક્ષયઃ ।
પાણ્યોર્ અવેક્ષા પાદાસ્ય-શોફો ઽક્ષ્ણોર્ અતિ-શુક્લ-તા

બાહ્વોઃ પ્રમાણ-જિજ્ઞાસા કાયે બૈભત્સ્ય-દર્શનમ્ ।
સ્ત્રી-મદ્ય-માંસ-પ્રિય-તા ઘૃણિ-ત્વં મૂર્ધ-ગુણ્ઠનમ્

નખ-કેશાતિ-વૃદ્ધિશ્ ચ સ્વપ્ને ચાભિભવો ભવેત્ ।
પતઙ્ગ-કૃકલાસાહિ-કપિ-શ્વાપદ-પક્ષિભિઃ

5.11દ્વ્ -કપિ-શ્વાપદ-પત્ત્રિભિઃ
કેશાસ્થિ-તુષ-ભસ્માદિ-રાશૌ સમધિરોહણમ્ ।
શૂન્યાનાં ગ્રામ-દેશાનાં દર્શનં શુષ્યતો ઽમ્ભસો

જ્યોતિર્ ગિરીણાં પતતાં જ્વલતાં ચ મહી-રુહામ્ ।
પીનસ-શ્વાસ-કાસાંસ-મૂર્ધ-સ્વર-રુજો ઽ-રુચિઃ

ઊર્ધ્વં વિડ્-ભ્રંશ-સંશોષાવ્ અધશ્ છર્દિશ્ ચ કોષ્ઠ-ગે ।
તિર્યક્-સ્થે પાર્શ્વ-રુગ્-દોષે સંધિ-ગે ભવતિ જ્વરઃ

5.14અવ્ ઊર્ધ્વં વિટ્-સ્રંસ-સંશોષાવ્ 5.14બ્વ્ અધશ્ છર્દિસ્ તુ કોષ્ઠ-ગે
રૂપાણ્ય્ એકા-દશૈતાનિ જાયન્તે રાજ-યક્ષ્મિણઃ ।
તેષામ્ ઉપદ્રવાન્ વિદ્યાત્ કણ્ઠોદ્ધ્વંસમ્ ઉરો-રુજમ્

જૃમ્ભાઙ્ગ-મર્દ-નિષ્ઠીવ-વહ્નિ-સાદાસ્ય-પૂતિ-તાઃ ।
તત્ર વાતાચ્ છિરઃ-પાર્શ્વ-શૂલમ્ અંસાઙ્ગ-મર્દનમ્

કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ સ્વર-ભ્રંશઃ પિત્તાત્ પાદાંસ-પાણિષુ ।
દાહો ઽતીસારો ઽસૃક્-છર્દિર્ મુખ-ગન્ધો જ્વરો મદઃ

કફાદ્ અ-રોચકશ્ છર્દિઃ કાસો મૂર્ધાઙ્ગ-ગૌરવમ્ ।
પ્રસેકઃ પીનસઃ શ્વાસઃ સ્વર-સાદો ઽલ્પ-વહ્નિ-તા

5.18દ્વ્ સ્વર-ભેદો ઽલ્પ-વહ્નિ-તા
દોષૈર્ મન્દાનલ-ત્વેન સોપલેપૈઃ કફોલ્બણૈઃ ।
સ્રોતો-મુખેષુ રુદ્ધેષુ ધાતૂષ્મસ્વ્ અલ્પકેષુ ચ

વિદહ્યમાનઃ સ્વ-સ્થાને રસસ્ તાંસ્ તાન્ ઉપદ્રવાન્ ।
કુર્યાદ્ અ-ગચ્છન્ માંસાદીન્ અસૃક્ ચોર્ધ્વં પ્રધાવતિ

પચ્યતે કોષ્ઠ એવાન્નમ્ અન્ન-પક્ત્રૈવ ચાસ્ય યત્ ।
પ્રાયો ઽસ્માન્ મલ-તાં યાતં નૈવાલં ધાતુ-પુષ્ટયે

રસો ઽપ્ય્ અસ્ય ન રક્તાય માંસાય કુત એવ તુ ।
ઉપસ્તબ્ધઃ સ શકૃતા કેવલં વર્તતે ક્ષયી

5.22ચ્વ્ ઉપષ્ટબ્ધઃ સ શકૃતા
લિઙ્ગેષ્વ્ અલ્પેષ્વ્ અપિ ક્ષીણં વ્યાધ્ય્-ઔષધ-બલા-ક્ષમમ્ ।
વર્જયેત્ સાધયેદ્ એવ સર્વેષ્વ્ અપિ તતો ઽન્ય-થા

5.23ચ્વ્ વર્જયેત્ સાધયેદ્ એવં
ક્ષીણ-માંસ-બલં જહ્યાત્ પૂર્વ-લિઙ્ગૈર્ ઉપદ્રુતમ્ ।
પ્રત્યાખ્યાય નરં ચાશુ દ્રવ્ય-વન્તમ્ ઉપાચરેત્ ॥ 23+1 ॥
દોષૈર્ વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ ચ મેદસા ।
સ્વર-ભેદો ભવેત્ તત્ર ક્ષામો રૂક્ષશ્ ચલઃ સ્વરઃ

5.24બ્વ્ ક્ષયાત્ ષષ્ઠશ્ ચ મેદસઃ
શૂક-પૂર્ણાભ-કણ્ઠ-ત્વં સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયો ઽનિલાત્ ।
પિત્તાત્ તાલુ-ગલે દાહઃ શોષ ઉક્તાવસૂયનમ્

લિમ્પન્ન્ ઇવ કફાત્ કણ્ઠં મન્દઃ ખુરખુરાયતે ।
સ્વરો વિબદ્ધઃ સર્વૈસ્ તુ સર્વ-લિઙ્ગઃ ક્ષયાત્ કષેત્

ધૂમાયતીવ ચાત્ય્-અર્થં મેદસા શ્લેષ્મ-લક્ષણઃ ।
કૃચ્છ્ર-લક્ષ્યાક્ષરશ્ ચાત્ર સર્વૈર્ અન્ત્યં ચ વર્જયેત્

અ-રોચકો ભવેદ્ દોષૈર્ જિહ્વા-હૃદય-સંશ્રયૈઃ ।
સંનિપાતેન મનસઃ સંતાપેન ચ પઞ્ચમઃ

5.28બ્વ્ જિહ્વા-હૃદય-સંશ્રિતૈઃ
કષાય-તિક્ત-મધુરં વાતાદિષુ મુખં ક્રમાત્ ।
સર્વોત્થે વિ-રસં શોક-ક્રોધાદિષુ યથા-મલમ્

છર્દિર્ દોષૈઃ પૃથક્ સર્વૈર્ દ્વિષ્ટૈર્ અર્થૈશ્ ચ પઞ્ચમી ।
ઉદાનો વિકૃતો દોષાન્ સર્વાસ્વ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અસ્યતિ

તાસૂત્ક્લેશાસ્ય-લાવણ્ય-પ્રસેકા-રુચયો ઽગ્ર-ગાઃ ।
નાભિ-પૃષ્ઠં રુજન્ વાયુઃ પાર્શ્વે ચાહારમ્ ઉત્ક્ષિપેત્

તતો વિચ્છિન્નમ્ અલ્પાલ્પં કષાયં ફેનિલં વમેત્ ।
શબ્દોદ્ગાર-યુતં કૃષ્ણમ્ અચ્છં કૃચ્છ્રેણ વેગ-વત્

કાસાસ્ય-શોષ-હૃન્-મૂર્ધ-સ્વર-પીડા-ક્લમાન્વિતઃ ।
પિત્તાત્ ક્ષારોદક-નિભં ધૂમ્રં હરિત-પીતકમ્

સાસૃગ્ અમ્લં કટૂષ્ણં ચ તૃણ્-મૂર્છા-તાપ-દાહ-વત્ ।
કફાત્ સ્નિગ્ધં ઘનં શીતં શ્લેષ્મ-તન્તુ-ગવાક્ષિતમ્

5.34બ્વ્ તૃણ્-મૂર્છા-તાપ-દાહ-વાન્
મધુરં લવણં ભૂરિ પ્રસક્તં રોમ-હર્ષણમ્ ।
મુખ-શ્વયથુ-માધુર્ય-તન્દ્રા-હૃલ્-લાસ-કાસ-વાન્

સર્વ-લિઙ્ગા મલૈઃ સર્વૈ રિષ્ટોક્તા યા ચ તાં ત્યજેત્ ।
પૂત્ય્-અ-મેધ્યા-શુચિ-દ્વિષ્ટ-દર્શન-શ્રવણાદિભિઃ

તપ્તે ચિત્તે હૃદિ ક્લિષ્ટે છર્દિર્ દ્વિષ્ટાર્થ-યોગ-જા ।
વાતાદીન્ એવ વિમૃશેત્ કૃમિ-તૃણામ-દૌર્હૃદે

શૂલ-વેપથુ-હૃલ્-લાસૈર્ વિશેષાત્ કૃમિ-જાં વદેત્ ।
કૃમિ-હૃદ્-રોગ-લિઙ્ગૈશ્ ચ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ તુ હૃદ્-ગદાઃ

તેષાં ગુલ્મ-નિદાનોક્તૈઃ સમુત્થાનૈશ્ ચ સંભવઃ ।
વાતેન શૂલ્યતે ઽત્ય્-અર્થં તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ

5.39બ્વ્ સમુત્થાનૈઃ સમુદ્ભવઃ
ભિદ્યતે શુષ્યતિ સ્તબ્ધં હૃદયં શૂન્ય-તા દ્રવઃ ।
અ-કસ્માદ્ દીન-તા શોકો ભયં શબ્દા-સહિષ્ણુ-તા

5.40બ્વ્ હૃદયં શૂન્ય-તા-દ્રવમ્
વેપથુર્ વેષ્ટનં મોહઃ શ્વાસ-રોધો ઽલ્પ-નિદ્ર-તા ।
પિત્તાત્ તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્છા દાહઃ સ્વેદો ઽમ્લકઃ ક્લમઃ

છર્દનં ચામ્લ-પિત્તસ્ય ધૂમકઃ પીત-તા જ્વરઃ ।
શ્લેષ્મણા હૃદયં સ્તબ્ધં ભારિકં સાશ્મ-ગર્ભ-વત્

5.42બ્વ્ તમકઃ પીત-તા જ્વરઃ
કાસાગ્નિ-સાદ-નિષ્ઠીવ-નિદ્રાલસ્યા-રુચિ-જ્વરાઃ ।
સર્વ-લિઙ્ગસ્ ત્રિભિર્ દોષૈઃ કૃમિભિઃ શ્યાવ-નેત્ર-તા

5.43ચ્વ્ સર્વ-લિઙ્ગં ત્રિભિર્ દોષૈઃ
તમઃ-પ્રવેશો હૃલ્-લાસઃ શોષઃ કણ્ડૂઃ કફ-સ્રુતિઃ ।
હૃદયં પ્રતતં ચાત્ર ક્રકચેનેવ દાર્યતે

ચિકિત્સેદ્ આમયં ઘોરં તં શીઘ્રં શીઘ્ર-કારિણમ્ ।
વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ તૃષ્ણા સંનિપાતાદ્ રસ-ક્ષયાત્

ષષ્ઠી સ્યાદ્ ઉપસર્ગાચ્ ચ વાત-પિત્તે તુ કારણમ્ ।
સર્વાસુ તત્-પ્રકોપો હિ સૌમ્ય-ધાતુ-પ્રશોષણાત્

સર્વ-દેહ-ભ્રમોત્કમ્પ-તાપ-તૃડ્-દાહ-મોહ-કૃત્ ।
જિહ્વા-મૂલ-ગલ-ક્લોમ-તાલુ-તોય-વહાઃ સિરાઃ

સંશોષ્ય તૃષ્ણા જાયન્તે તાસાં સામાન્ય-લક્ષણમ્ ।
મુખ-શોષો જલા-તૃપ્તિર્ અન્ન-દ્વેષઃ સ્વર-ક્ષયઃ

કણ્ઠૌષ્ઠ-જિહ્વા-કાર્કશ્યં જિહ્વા-નિષ્ક્રમણં ક્લમઃ ।
પ્રલાપશ્ ચિત્ત-વિભ્રંશસ્ તૃડ્-ગ્રહોક્તાસ્ તથામયાઃ

મારુતાત્ ક્ષામ-તા દૈન્યં શઙ્ખ-તોદઃ શિરો-ભ્રમઃ ।
ગન્ધા-જ્ઞાનાસ્ય-વૈરસ્ય-શ્રુતિ-નિદ્રા-બલ-ક્ષયાઃ

5.50ચ્વ્ ગન્ધા-જ્ઞાનાસ્ય-વૈરસ્યં 5.50દ્વ્ -શ્રુતિ-નિદ્રા-બલ-ક્ષયઃ 5.50દ્વ્
શ્રુતિ-નિદ્રા-બલ-ક્ષયઃ
શીતામ્બુ-પાનાદ્ વૃદ્ધિશ્ ચ પિત્તાન્ મૂર્છાસ્ય-તિક્ત-તા ।
રક્તેક્ષણ-ત્વં પ્રતતં શોષો દાહો ઽતિ-ધૂમકઃ

કફો રુણદ્ધિ કુપિતસ્ તોય-વાહિષુ મારુતમ્ ।
સ્રોતઃસુ સ કફસ્ તેન પઙ્ક-વચ્ છોષ્યતે તતઃ

શૂકૈર્ ઇવાચિતઃ કણ્ઠો નિદ્રા મધુર-વક્ત્ર-તા ।
આધ્માનં શિરસો જાડ્યં સ્તૈમિત્ય-ચ્છર્દ્ય્-અ-રોચકાઃ

આલસ્યમ્ અ-વિપાકશ્ ચ સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વ-લક્ષણા ।
આમોદ્ભવા ચ ભક્તસ્ય સંરોધાદ્ વાત-પિત્ત-જા

ઉષ્ણ-ક્લાન્તસ્ય સહસા શીતામ્ભો ભજતસ્ તૃષમ્ ।
ઊષ્મા રુદ્ધો ગતઃ કોષ્ઠં યાં કુર્યાત્ પિત્ત-જૈવ સા

યા ચ પાનાતિ-પાનોત્થા તીક્ષ્ણાગ્નેઃ સ્નેહ-જા ચ યા ।
સ્નિગ્ધ-ગુર્વ્-અમ્લ-લવણ-ભોજનેન કફોદ્ભવા

5.56બ્વ્ તીક્ષ્ણાગ્નિ-સ્નેહ-જા ચ યા
તૃષ્ણા રસ-ક્ષયોક્તેન લક્ષણેન ક્ષયાત્મિકા ।
શોષ-મેહ-જ્વરાદ્ય્-અન્ય-દીર્ઘ-રોગોપસર્ગતઃ