Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 39
Nidānasthāna
bhṛśoṣṇa-tīkṣṇa-kaṭv-amla-lavaṇādi-vidāhibhiḥ |
kodravoddālakaiś cānnais tad-yuktair ati-sevitaiḥ
kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite |
te mithas tulya-rūpa-tvam āgamya vyāpnutas tanum
pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇād api |
gandha-varṇānuvṛtteś ca raktena vyapadiśyate
3.3av pittaṃ raktasya vikṛtiḥ
prabhavaty asṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaś ca tat |
śiro-guru-tvam a-ruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ
chardiś chardita-baibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ |
loha-lohita-matsyāma-gandhāsya-tvaṃ svara-kṣayaḥ
rakta-hāridra-harita-varṇa-tā nayanādiṣu |
nīla-lohita-pītānāṃ varṇānām a-vivecanam
svapne tad-varṇa-darśi-tvaṃ bhavaty asmin bhaviṣyati |
ūrdhvaṃ nāsākṣi-karṇāsyair meḍhra-yoni-gudair adhaḥ
kupitaṃ roma-kūpaiś ca samastais tat pravartate |
ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphād yasmāt tad virecana-sādhanam
bahv-auṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham |
anubandhī kapho yaś ca tatra tasyāpi śuddhi-kṛt
kaṣāyāḥ svādavo 'py asya viśuddha-śleṣmaṇo hitāḥ |
kim u tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ
adho yāpyaṃ calād yasmāt tat pracchardana-sādhanam |
alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham
anubandhī calo yaś ca śāntaye 'pi na tasya tat |
kaṣāyāś ca hitās tasya madhurā eva kevalam
kapha-māruta-saṃsṛṣṭam a-sādhyam ubhayāyanam |
a-śakya-prātilomya-tvād a-bhāvād auṣadhasya ca
na hi saṃśodhanaṃ kiñ-cid asty asya pratiloma-gam |
śodhanaṃ pratilomaṃ ca rakta-pitte bhiṣag-jitam
3.14bv asty asya pratilomanam 3.14bv asty asya pratilomakam
evam evopaśamanaṃ sarva-śo nāsya vidyate |
saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarva-jic chamanaṃ hitam
tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet |
upadravāṃś ca vikṛti-jñānatas teṣu cādhikam
āśu-kārī yataḥ kāsas tam evātaḥ pravakṣyati |
pañca kāsāḥ smṛtā vāta-pitta-śleṣma-kṣata-kṣayaiḥ
3.17bv tam evātaḥ pracakṣyate 3.17bv tam evātaḥ pracakṣate
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaś cottarottaram |
teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūr a-rocakaḥ
3.18bv balinaś ca yathottaram
śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ tatrādho vihato 'nilaḥ |
ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyoras tasmin kaṇṭhe ca saṃsajan
śiraḥ-srotāṃsi saṃpūrya tato 'ṅgāny utkṣipann iva |
kṣipann ivākṣiṇī pṛṣṭham uraḥ pārśve ca pīḍayan
pravartate sa vaktreṇa bhinna-kāṃsyopama-dhvaniḥ |
hetu-bhedāt pratīghāta-bhedo vāyoḥ sa-raṃhasaḥ
yad rujā-śabda-vaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ |
kupito vātalair vātaḥ śuṣkoraḥ-kaṇṭha-vaktra-tām
3.22cv kupito vātalair vāyuḥ
hṛt-pārśvoraḥ-śiraḥ-śūlaṃ moha-kṣobha-svara-kṣayān |
karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahā-vega-rujā-svanam
3.23cv karoti śuṣka-kāsaṃ ca
so 'ṅga-harṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrān muktvālpa-tāṃ vrajet |
pittāt pītākṣi-kapha-tā tiktāsya-tvaṃ jvaro bhramaḥ
pittāsṛg-vamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako 'mlakaḥ |
pratataṃ kāsa-vegena jyotiṣām iva darśanam
3.25bv vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ
kaphād uro 'lpa-ruṅ mūrdha-hṛdayaṃ stimitaṃ guru |
kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasa-cchardy-a-rocakāḥ
3.26cv kaṇṭhāsya-lepaḥ sadanaṃ
roma-harṣo ghana-snigdha-śveta-śleṣma-pravartanam |
yuddhādyaiḥ sāhasais tais taiḥ sevitair a-yathā-balam
urasy antaḥ-kṣate vāyuḥ pittenānugato balī |
kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena sa-śoṇitam
pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu |
ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā
3.29av pītaṃ śyāmaṃ ca śuṣkaṃ ca
sūcībhir iva tīkṣṇābhis tudyamānena śūlinā |
parva-bheda-jvara-śvāsa-tṛṣṇā-vaisvarya-kampa-vān
pārāvata ivākūjan pārśva-śūlī tato 'sya ca |
kramād vīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaś ca hīyate
kṣīṇasya sāsṛṅ-mūtra-tvaṃ syāc ca pṛṣṭha-kaṭī-grahaḥ |
vāyu-pradhānāḥ kupitā dhātavo rāja-yakṣmiṇaḥ
kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ |
pūti-pūyopamaṃ pītaṃ visraṃ harita-lohitam
lucyete iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca |
a-kasmād uṣṇa-śītecchā bahv-āśi-tvaṃ bala-kṣayaḥ
3.34av lupyete iva pārśve ca
snigdha-prasanna-vaktra-tvaṃ śrī-mad-darśana-netra-tā |
tato 'sya kṣaya-rūpāṇi sarvāṇy āvir-bhavanti ca
3.35bv śrī-mad-daśana-netra-tā
ity eṣa kṣaya-jaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ deha-nāśanaḥ |
yāpyo vā balināṃ tad-vat kṣata-jo 'bhinavau tu tau
sidhyetām api sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ |
miśrā yāpyā dvayāt sarve jarasā sthavirasya ca
3.37av sidhyetām api sāmarthyāt
kāsāc chvāsa-kṣaya-cchardi-svara-sādādayo gadāḥ |
bhavanty upekṣayā yasmāt tasmāt taṃ tvarayā jayet
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0