અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 40

નિદાનસ્થાન
કાસ-વૃદ્ધ્યા ભવેચ્ છ્વાસઃ પૂર્વૈર્ વા દોષ-કોપનૈઃ ।
આમાતીસાર-વમથુ-વિષ-પાણ્ડુ-જ્વરૈર્ અપિ

રજો-ધૂમાનિલૈર્ મર્મ-ઘાતાદ્ અતિ-હિમામ્બુના ।
ક્ષુદ્રકસ્ તમકશ્ છિન્નો મહાન્ ઊર્ધ્વશ્ ચ પઞ્ચમઃ

કફોપરુદ્ધ-ગમનઃ પવનો વિષ્વગ્-આસ્થિતઃ ।
પ્રાણોદકાન્ન-વાહીનિ દુષ્ટઃ સ્રોતાંસિ દૂષયન્

ઉરઃ-સ્થઃ કુરુતે શ્વાસમ્ આમાશય-સમુદ્ભવમ્ ।
પ્રાગ્-રૂપં તસ્ય હૃત્-પાર્શ્વ-શૂલં પ્રાણ-વિલોમ-તા

આનાહઃ શઙ્ખ-ભેદશ્ ચ તત્રાયાસાતિ-ભોજનૈઃ ।
પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્

પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્ન્ ઉદીર્ય પવનઃ કફમ્ ।
પરિગૃહ્ય શિરો-ગ્રીવમ્ ઉરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્

કાસં ઘુર્ઘુરકં મોહમ્ અ-રુચિમ્ પીનસં તૃષમ્ ।
કરોતિ તીવ્ર-વેગં ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્

પ્રતામ્યેત્ તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી ।
કૃચ્છ્રાચ્ છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમ્ ઋચ્છતિ

ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમ્ અર્તિ-માન્ ।
વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ-શ્વાસી કાઙ્ક્ષત્ય્ ઉષ્ણં સ-વેપથુઃ

મેઘામ્બુ-શીત-પ્રાગ્-વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ ચ વિવર્ધતે ।
સ યાપ્યસ્ તમકો સાધ્યો નવો વા બલિનો ભવેત્

જ્વર-મૂર્છા-યુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્ તુ સઃ ।
છિન્નાચ્ છ્વસિતિ વિચ્છિન્નં મર્મ-ચ્છેદ-રુજાર્દિતઃ

સ-સ્વેદ-મૂર્છઃ સાનાહો વસ્તિ-દાહ-નિરોધ-વાન્ ।
અધો-દૃગ્ વિપ્લુતાક્ષશ્ ચ મુહ્યન્ રક્તૈક-લોચનઃ

શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્ દીનો નષ્ટ-ચ્છાયો વિ-ચેતનઃ ।
મહતા મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્

4.13ચ્વ્ મહતો મહતા દીનો
ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવા-નિશમ્ ।
પ્રણષ્ટ-જ્ઞાન-વિજ્ઞાનો વિભ્રાન્ત-નયનાનનઃ

વક્ષઃ સમાક્ષિપન્ બદ્ધ-મૂત્ર-વર્ચા વિશીર્ણ-વાક્ ।
શુષ્ક-કણ્ઠો મુહુર્ મુહ્યન્ કર્ણ-શઙ્ખ-શિરો-ઽતિ-રુક્

દીર્ઘમ્ ઊર્ધ્વં શ્વસિત્ય્ ઊર્ધ્વાન્ ન ચ પ્રત્યાહરત્ય્ અધઃ ।
શ્લેષ્માવૃત-મુખ-સ્રોતાઃ ક્રુદ્ધ-ગન્ધ-વહાર્દિતઃ

ઊર્ધ્વ-દૃગ્ વીક્ષતે ભ્રાન્તમ્ અક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્ ।
મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધ-વાક્

એતે સિધ્યેયુર્ અ-વ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણ-હરા ધ્રુવમ્ ।
શ્વાસૈક-હેતુ-પ્રાગ્-રૂપ-સંખ્યા-પ્રકૃતિ-સંશ્રયાઃ

4.18દ્વ્ -સંખ્યા-પ્રકૃતિ-સંશ્રયા
હિધ્મા ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ ।
ગમ્ભીરા ચ મરુત્ તત્ર ત્વરયા-યુક્તિ-સેવિતૈઃ

રૂક્ષ-તીક્ષ્ણ-ખરા-સાત્મ્યૈર્ અન્ન-પાનૈઃ પ્રપીડિતઃ ।
કરોતિ હિધ્મામ્ અ-રુજાં મન્દ-શબ્દાં ક્ષવાનુગામ્

શમં સાત્મ્યાન્ન-પાનેન યા પ્રયાતિ ચ સાન્ન-જા ।
આયાસાત્ પવનઃ ક્ષુદ્રઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્તયેત્

4.21ચ્વ્ આયાસાત્ પવનઃ ક્રુદ્ધઃ
જત્રુ-મૂલ-પ્રવિસૃતામ્ અલ્પ-વેગાં મૃદું ચ સા ।
વૃદ્ધિમ્ આયાસ્યતો યાતિ ભુક્ત-માત્રે ચ માર્દવમ્

ચિરેણ યમલૈર્ વેગૈર્ આહારે યા પ્રવર્તતે ।
પરિણામોન્-મુખે વૃદ્ધિં પરિણામે ચ ગચ્છતિ

કમ્પયન્તી શિરો-ગ્રીવમ્ આધ્માતસ્યાતિ-તૃષ્યતઃ ।
પ્રલાપ-ચ્છર્દ્ય્-અતીસાર-નેત્ર-વિપ્લુતિ-જૃમ્ભિણઃ

4.24અવ્ કમ્પયન્તી શિરો-ગ્રીવામ્
યમલા વેગિની હિધ્મા પરિણામ-વતી ચ સા ।
સ્તબ્ધ-ભ્રૂ-શઙ્ખ-યુગ્મસ્ય સાસ્ર-વિપ્લુત-ચક્ષુષઃ

4.25ચ્વ્ ધ્વસ્ત-ભ્રૂ-શઙ્ખ-યુગ્મસ્ય 4.25દ્વ્ સાશ્રુ-વિપ્લુત-ચક્ષુષઃ
સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મુષ્ણતી ।
રુન્ધતી માર્ગમ્ અન્નસ્ય કુર્વતી મર્મ-ઘટ્ટનમ્

પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહા-હિધ્મા પ્રવર્તતે ।
મહા-મૂલા મહા-શબ્દા મહા-વેગા મહા-બલા

પક્વાશયાદ્ વા નાભેર્ વા પૂર્વ-વદ્ યા પ્રવર્તતે ।
તદ્-રૂપા સા મુહુઃ કુર્યાજ્ જૃમ્ભામ્ અઙ્ગ-પ્રસારણમ્

ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા તાસુ સાધયેત્ ।
આદ્યે દ્વે વર્જયેદ્ અન્ત્યે સર્વ-લિઙ્ગાં ચ વેગિનીમ્

સર્વાશ્ ચ સંચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ ।
વ્યાધિભિઃ ક્ષીણ-દેહસ્ય ભક્ત-ચ્છેદ-ક્ષતસ્ય વા

સર્વે ઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વ્ એવં શીઘ્ર-કારિણઃ ।
હિધ્મા-શ્વાસૌ યથા તૌ હિ મૃત્યુ-કાલે કૃતાલયૌ