Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 3
Sūtrasthāna
māsair dvi-saṃkhyair māghādyaiḥ kramāt ṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ |
śiśiro 'tha vasantaś ca grīṣmo varṣā-śarad-dhimāḥ
śiśirādyās tribhis tais tu vidyād ayanam uttaram |
ādānaṃ ca tad ādatte nṛṇāṃ prati-dinaṃ balam
tasmin hy aty-artha-tīkṣṇoṣṇa-rūkṣā mārga-sva-bhāvataḥ |
āditya-pavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ
tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt |
tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam
varṣādayo visargaś ca yad balaṃ visṛjaty ayam |
saumya-tvād atra somo hi bala-vān hīyate raviḥ
megha-vṛṣṭy-anilaiḥ śītaiḥ śānta-tāpe mahī-tale |
snigdhāś cehāmla-lavaṇa-madhurā balino rasāḥ
śīte 'gryaṃ vṛṣṭi-gharme 'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ |
balinaḥ śīta-saṃrodhād dhemante prabalo 'nalaḥ
bhavaty alpendhano dhātūn sa paced vāyuneritaḥ |
ato hime 'smin seveta svādv-amla-lavaṇān rasān
dairghyān niśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ |
avaśya-kāryaṃ saṃbhāvya yathoktaṃ śīlayed anu
vāta-ghna-tailair abhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam |
niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ
3.10bv mūrdha-tailaṃ vimardanam
kaṣāyāpahṛta-snehas tataḥ snāto yathā-vidhi |
kuṅkumena sa-darpeṇa pradigdho 'guru-dhūpitaḥ
rasān snigdhān palaṃ puṣṭaṃ gauḍam accha-surāṃ surām |
godhūma-piṣṭa-māṣekṣu-kṣīrottha-vikṛtīḥ śubhāḥ
navam annaṃ vasāṃ tailaṃ śauca-kārye sukhodakam |
prāvārājina-kauśeya-praveṇī-kaucavāstṛtam
3.13dv -praveṇī-kuthakāstṛtam
uṣṇa-sva-bhāvair laghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet |
yuktyārka-kiraṇān svedaṃ pāda-trāṇaṃ ca sarva-dā
pīvaroru-stana-śroṇyaḥ sa-madāḥ pramadāḥ priyāḥ |
haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpa-kuṅkuma-yauvanaiḥ
aṅgāra-tāpa-saṃtapta-garbha-bhū-veśma-cāriṇaḥ |
śīta-pāruṣya-janito na doṣo jātu jāyate
ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ |
tadā hi śītam adhikaṃ raukṣyaṃ cādāna-kāla-jam
kaphaś cito hi śiśire vasante 'rkāṃśu-tāpitaḥ |
hatvāgniṃ kurute rogān atas taṃ tvarayā tyajet
tīkṣṇair vamana-nasyādyair laghu-rūkṣaiś ca bhojanaiḥ |
vyāyāmodvartanāghātair jitvā śleṣmāṇam ulbaṇam
snāto 'nuliptaḥ karpūra-candanāguru-kuṅkumaiḥ |
purāṇa-yava-godhūma-kṣaudra-jāṅgala-śūlya-bhuk
sahakāra-rasonmiśrān āsvādya priyayārpitān |
priyāsya-saṅga-surabhīn priyā-netrotpalāṅkitān
saumanasya-kṛto hṛdyān vayasyaiḥ sahitaḥ pibet |
nirgadān āsavāriṣṭa-sīdhu-mārdvīka-mādhavān
śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhv-ambu jaladāmbu ca |
dakṣiṇānila-śīteṣu parito jala-vāhiṣu
3.23bv madhv-ambu jaladāmbu vā
a-dṛṣṭa-naṣṭa-sūryeṣu maṇi-kuṭṭima-kāntiṣu |
parapuṣṭa-vighuṣṭeṣu kāma-karmānta-bhūmiṣu
3.24av a-dṛṣṭā-naṣṭa-sūryeṣu
vicitra-puṣpa-vṛkṣeṣu kānaneṣu su-gandhiṣu |
goṣṭhī-kathābhiś citrābhir madhyāhnaṃ gamayet sukhī
guru-śīta-divā-svapna-snigdhāmla-madhurāṃs tyajet |
tīkṣṇāṃśur ati-tīkṣṇāṃśur grīṣme saṃkṣipatīva yat
3.26cv sneham arko 'ti-tīkṣṇāṃśur
praty-ahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuś ca vardhate |
ato 'smin paṭu-kaṭv-amla-vyāyāmārka-karāṃs tyajet
bhajen madhuram evānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam |
su-śīta-toya-siktāṅgo lihyāt saktūn sa-śarkarān
madyaṃ na peyaṃ peyaṃ vā sv-alpaṃ su-bahu-vāri vā |
anya-thā śoṣa-śaithilya-dāha-mohān karoti tat
3.29cv anya-thā śopha-śaithilya-
kundendu-dhavalaṃ śālim aśnīyāj jāṅgalaiḥ palaiḥ |
pibed rasaṃ nāti-ghanaṃ rasālāṃ rāga-khāṇḍavau
3.30av kundendu-dhavalāñ chālīn 3.30dv rasālāṃ rāga-khāḍavau 3.30dv
rasālāṃ rāga-ṣāḍavau
pānakaṃ pañca-sāraṃ vā nava-mṛd-bhājane sthitam |
moca-coca-dalair yuktaṃ sāmlaṃ mṛn-maya-śuktibhiḥ
3.31bv nava-mṛd-bhājana-sthitam
pāṭalā-vāsitaṃ cāmbhaḥ sa-karpūraṃ su-śītalam |
śaśāṅka-kiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet
sa-sitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candra-nakṣatra-śītalam |
abhraṅ-kaṣa-mahā-śāla-tāla-ruddhoṣṇa-raśmiṣu
vaneṣu mādhavī-śliṣṭa-drākṣā-stabaka-śāliṣu |
su-gandhi-hima-pānīya-sicyamāna-paṭālike
kāyamāne cite cūta-pravāla-phala-lumbibhiḥ |
kadalī-dala-kalhāra-mṛṇāla-kamalotpalaiḥ
komalaiḥ kalpite talpe hasat-kusuma-pallave |
madhyan-dine 'rka-tāpārtaḥ svapyād dhārā-gṛhe 'tha-vā
pusta-strī-stana-hastāsya-pravṛttośīra-vāriṇi |
niśā-kara-karākīrṇe saudha-pṛṣṭhe niśāsu ca
āsanā svastha-cittasya candanārdrasya mālinaḥ |
nivṛtta-kāma-tantrasya su-sūkṣma-tanu-vāsasaḥ
jalārdrās tāla-vṛntāni vistṛtāḥ padminī-puṭāḥ |
utkṣepāś ca mṛdūtkṣepā jala-varṣi-himānilāḥ
karpūra-mallikā-mālā hārāḥ sa-hari-candanāḥ |
mano-hara-kalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ
mṛṇāla-valayāḥ kāntāḥ protphulla-kamalojjvalāḥ |
jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam
ādāna-glāna-vapuṣām agniḥ sanno 'pi sīdati |
varṣāsu doṣair duṣyanti te 'mbu-lambāmbu-de 'mbare
3.42av ādāna-mlāna-vapuṣām
sa-tuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca |
bhū-bāṣpeṇāmla-pākena malinena ca vāriṇā
vahninaiva ca mandena teṣv ity anyo-'nya-dūṣiṣu |
bhajet sādhāraṇaṃ sarvam ūṣmaṇas tejanaṃ ca yat
āsthāpanaṃ śuddha-tanur jīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān |
jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhv-ariṣṭaṃ ciran-tanam
mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañca-kolāvacūrṇitam |
divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tv ati-dur-dine
3.46av mastu sauvarcalāḍhyaṃ ca
vyaktāmla-lavaṇa-snehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudra-val laghu |
a-pāda-cārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ
harmya-pṛṣṭhe vased bāṣpa-śīta-sīkara-varjite |
nadī-jaloda-manthāhaḥ-svapnāyāsātapāṃś tyajet
varṣā-śītocitāṅgānāṃ sahasaivārka-raśmibhiḥ |
taptānāṃ saṃcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati
taj-jayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko rakta-mokṣaṇam |
tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito 'nnaṃ bhajel laghu
śāli-mudga-sitā-dhātrī-paṭola-madhu-jāṅgalam |
taptaṃ taptāṃśu-kiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśu-raśmibhiḥ
samantād apy aho-rātram agastyodaya-nir-viṣam |
śuci haṃsodakaṃ nāma nir-malaṃ mala-jij jalam
nābhiṣyandi na vā rūkṣaṃ pānādiṣv amṛtopamam |
candanośīra-karpūra-muktā-srag-vasanojjvalaḥ
saudheṣu saudha-dhavalāṃ candrikāṃ rajanī-mukhe |
tuṣāra-kṣāra-sauhitya-dadhi-taila-vasātapān
tīkṣṇa-madya-divā-svapna-puro-vātān parityajet |
śīte varṣāsu cādyāṃs trīn vasante 'ntyān rasān bhajet
svāduṃ nidāghe śaradi svādu-tikta-kaṣāyakān |
śarad-vasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharma-ghanāntayoḥ
anna-pānaṃ samāsena viparītam ato 'nya-dā |
nityaṃ sarva-rasābhyāsaḥ sva-svādhikyam ṛtāv ṛtau
ṛtvor antyādi-saptāhāv ṛtu-saṃdhir iti smṛtaḥ |
tatra pūrvo vidhis tyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0