અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 4

3.58અવ્ ઋત્વોર્ અન્ત્યાદિ-સપ્તાહાદ્
અ-સાત્મ્ય-જા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગ-શીલનાત્ ॥ 58ઊ ॥
સૂત્રસ્થાન
વેગાન્ ન ધારયેદ્ વાત-વિણ્-મૂત્ર-ક્ષવ-તૃટ્-ક્ષુધામ્ ।
નિદ્રા-કાસ-શ્રમ-શ્વાસ-જૃમ્ભાશ્રુ-ચ્છર્દિ-રેતસામ્

અધો-વાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્ત-રુક્-ક્લમાઃ ।
વાત-મૂત્ર-શકૃત્-સઙ્ગ-દૃષ્ટ્ય્-અગ્નિ-વધ-હૃદ્-ગદાઃ

સ્નેહ-સ્વેદ-વિધિસ્ તત્ર વર્તયો ભોજનાનિ ચ ।
પાનાનિ વસ્તયશ્ ચૈવ શસ્તં વાતાનુલોમનમ્ ॥ 2+1 ॥
શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટ-પ્રતિશ્યાય-શિરો-રુજઃ ।
ઊર્ધ્વ-વાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્

4.3ચ્વ્ ઊર્ધ્વં વાયુઃ પરીકર્તો
મુખેન વિટ્-પ્રવૃત્તિશ્ ચ પૂર્વોક્તાશ્ ચામયાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગ-ભઙ્ગાશ્મરી-વસ્તિ-મેઢ્ર-વઙ્ક્ષણ-વેદનાઃ

મૂત્રસ્ય રોધાત્ પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાસ્ તદ્-ઔષધમ્ ।
વર્ત્ય્-અભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ ચ સ્વેદનં વસ્તિ-કર્મ ચ

અન્ન-પાનં ચ વિડ્-ભેદિ વિડ્-રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ ।
મૂત્ર-જેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્-ભક્તં શસ્યતે ઘૃતમ્

4.6ચ્વ્ મૂત્ર-જેષુ ચ પાનં તુ 4.6ચ્વ્ મૂત્ર-જેષુ પ્રયુઞ્જીત 4.6દ્વ્ સર્પિષશ્
ચાવપીડકમ્
જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજના-દ્વયમ્ ।
અવપીડકમ્ એતચ્ ચ સંજ્ઞિતં ધારણાત્ પુનઃ

ઉદ્ગારસ્યા-રુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ ।
આધ્માન-કાસ-હિધ્માશ્ ચ હિધ્મા-વત્ તત્ર ભેષજમ્

શિરો-ઽર્તીન્દ્રિય-દૌર્બલ્ય-મન્યા-સ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ ।
તીક્ષ્ણ-ધૂમાઞ્જનાઘ્રાણ-નાવનાર્ક-વિલોકનૈઃ

પ્રવર્તયેત્ ક્ષુતિં સક્તાં સ્નેહ-સ્વેદૌ ચ શીલયેત્ ।
શોષાઙ્ગ-સાદ-બાધિર્ય-સંમોહ-ભ્રમ-હૃદ્-ગદાઃ

તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્ તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્ હિતઃ ।
અઙ્ગ-ભઙ્ગા-રુચિ-ગ્લાનિ-કાર્શ્ય-શૂલ-ભ્રમાઃ ક્ષુધઃ

4.11દ્વ્ -કાર્શ્ય-શૂલ-શ્રમ-ભ્રમાઃ
તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમ્ ઉષ્ણમ્ અલ્પં ચ ભોજનમ્ ।
નિદ્રાયા મોહ-મૂર્ધાક્ષિ-ગૌરવાલસ્ય-જૃમ્ભિકાઃ

4.12અવ્ વૈવર્ણ્યં ચ ક્ષુધસ્ તત્ર 4.12બ્વ્ સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ ભોજનમ્
અઙ્ગ-મર્દશ્ ચ તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ ।
કાસસ્ય રોધાત્ તદ્-વૃદ્ધિઃ શ્વાસા-રુચિ-હૃદ્-આમયાઃ

શોષો હિધ્મા ચ કાર્યો ઽત્ર કાસ-હા સુ-તરાં વિધિઃ ।
ગુલ્મ-હૃદ્-રોગ-સંમોહાઃ શ્રમ-શ્વાસાદ્ વિધારિતાત્

4.14દ્વ્ શ્રમ-શ્વાસા-વિધારણાત્
હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાત-ઘ્નશ્ ચ ક્રિયા-ક્રમઃ ।
જૃમ્ભાયાઃ ક્ષવ-વદ્ રોગાઃ સર્વશ્ ચાનિલ-જિદ્ વિધિઃ

4.15ચ્ચ્ જૃમ્ભાયાઃ ક્ષુતિ-વદ્ રોગાઃ
પીનસાક્ષિ-શિરો-હૃદ્-રુઙ્-મન્યા-સ્તમ્ભા-રુચિ-ભ્રમાઃ ।
સ-ગુલ્મા બાષ્પતસ્ તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ

વિસર્પ-કોઠ-કુષ્ઠાક્ષિ-કણ્ડૂ-પાણ્ડ્વ્-આમય-જ્વરાઃ ।
સ-કાસ-શ્વાસ-હૃલ્-લાસ-વ્યઙ્ગ-શ્વયથવો વમેઃ

ગણ્ડૂષ-ધૂમાન્-આહારા રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદ્-ઉદ્વમઃ ।
વ્યાયામઃ સ્રુતિર્ અસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્

4.18અવ્ ગણ્ડૂષ-ધૂમાન્-આહારં 4.18અવ્ ગણ્ડૂષ-ધૂમાન્-આહારાન્ 4.18બ્વ્
રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદ્ ઉદ્વમેત્
4.18બ્વ્ રૂક્ષાન્ ભુક્ત્વા તદ્ ઉદ્વમેત્
સ-ક્ષાર-લવણં તૈલમ્ અભ્યઙ્ગાર્થં ચ શસ્યતે ।
શુક્રાત્ તત્-સ્રવણં ગુહ્ય-વેદના-શ્વયથુ-જ્વરાઃ

4.19બ્વ્ અભ્યઙ્ગાર્થે ચ શસ્યતે
હૃદ્-વ્યથા-મૂત્ર-સઙ્ગાઙ્ગ-ભઙ્ગ-વૃદ્ધ્ય્-અશ્મ-ષણ્ઢ-તાઃ ।
તામ્ર-ચૂડ-સુરા-શાલિ-વસ્ત્ય્-અભ્યઙ્ગાવગાહનમ્

વસ્તિ-શુદ્ધિ-કરૈઃ સિદ્ધં ભજેત્ ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ ।
તૃટ્-શૂલાર્તં ત્યજેત્ ક્ષીણં વિડ્-વમં વેગ-રોધિનમ્

રોગાઃ સર્વે ઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણ-ધારણૈઃ ।
નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્ પ્રતિ

તતશ્ ચાનેક-ધા પ્રાયઃ પવનો યત્ પ્રકુપ્યતિ ।
અન્ન-પાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતો ઽનુલોમનમ્

ધારયેત્ તુ સદા વેગાન્ હિતૈષી પ્રેત્ય ચેહ ચ ।
લોભેર્ષ્યા-દ્વેષ-માત્સર્ય-રાગાદીનાં જિતેન્દ્રિયઃ

યતેત ચ યથા-કાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ ।
અત્ય્-અર્થ-સંચિતાસ્ તે હિ ક્રુદ્ધાઃ સ્યુર્ જીવિત-ચ્છિદઃ

દોષાઃ કદા-ચિત્ કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘન-પાચનૈઃ ।
યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનર્-ઉદ્ભવઃ

4.26ચ્વ્ યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધાસ્ 4.26દ્વ્ તેષાં ન પુનર્-ઉદ્ભવઃચ
યથા-ક્રમં યથા-યોગમ્ અત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્ ।
રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્ય-યોગાંશ્ ચ કાલ-વિત્

4.27અવ્ યથા-ક્રમં યથા-યોગ્યમ્
ભેષજ-ક્ષપિતે પથ્યમ્ આહારૈર્ બૃંહણં ક્રમાત્ ।
શાલિ-ષષ્ટિક-ગોધૂમ-મુદ્ગ-માંસ-ઘૃતાદિભિઃ

4.28દ્વ્ -મુદ્ગ-માંસ-રસાદિભિઃ
હૃદ્ય-દીપન-ભૈષજ્ય-સંયોગાદ્ રુચિ-પક્તિ-દૈઃ ।
સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તન-સ્નાન-નિરૂહ-સ્નેહ-વસ્તિભિઃ

તથા સ લભતે શર્મ સર્વ-પાવક-પાટવમ્ ।
ધી-વર્ણેન્દ્રિય-વૈમલ્યં વૃષ-તાં દૈર્ઘ્યમ્ આયુષઃ

યે ભૂત-વિષ-વાય્વ્-અગ્નિ-ક્ષત-ભઙ્ગાદિ-સંભવાઃ ।
રાગ-દ્વેષ-ભયાદ્યાશ્ ચ તે સ્યુર્ આગન્તવો ગદાઃ

4.31ચ્વ્ કામ-ક્રોધ-ભાયાદ્યાશ્
ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામ્ ઇન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ ।
દેશ-કાલાત્મ-વિજ્ઞાનં સદ્-વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્

અથર્વ-વિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલ-ગ્રહાર્ચનમ્ ।
ભૂતાદ્ય-સ્પર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ ચ પૃથક્ પૃથક્

અન્-ઉત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિર્ એષ પ્રદર્શિતઃ ।
નિજાગન્તુ-વિકારાણામ્ ઉત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે

4.34અવ્ અન્-ઉત્પત્તૌ સમાસેન
શીતોદ્ભવં દોષ-ચયં વસન્તે વિશોધયન્ ગ્રીષ્મ-જમ્ અભ્ર-કાલે ।
ઘનાત્યયે વાર્ષિકમ્ આશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતિ રોગાન્ ઋતુ-જાન્ ન જાતુ

નિત્યં હિતાહાર-વિહાર-સેવી સમીક્ષ્ય-કારી વિષયેષ્વ્ અ-સક્તઃ ।
દાતા સમઃ સત્ય-પરઃ ક્ષમા-વાન્ આપ્તોપસેવી ચ ભવત્ય્ અ-રોગઃ