અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 39

નિદાનસ્થાન
ભૃશોષ્ણ-તીક્ષ્ણ-કટ્વ્-અમ્લ-લવણાદિ-વિદાહિભિઃ ।
કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ ચાન્નૈસ્ તદ્-યુક્તૈર્ અતિ-સેવિતૈઃ

કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તં ચ મૂર્છિતે ।
તે મિથસ્ તુલ્ય-રૂપ-ત્વમ્ આગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્ તનુમ્

પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્ દૂષણાદ્ અપિ ।
ગન્ધ-વર્ણાનુવૃત્તેશ્ ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે

3.3અવ્ પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતિઃ
પ્રભવત્ય્ અસૃજઃ સ્થાનાત્ પ્લીહતો યકૃતશ્ ચ તત્ ।
શિરો-ગુરુ-ત્વમ્ અ-રુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકો ઽમ્લકઃ

છર્દિશ્ છર્દિત-બૈભત્સ્યં કાસઃ શ્વાસો ભ્રમઃ ક્લમઃ ।
લોહ-લોહિત-મત્સ્યામ-ગન્ધાસ્ય-ત્વં સ્વર-ક્ષયઃ

રક્ત-હારિદ્ર-હરિત-વર્ણ-તા નયનાદિષુ ।
નીલ-લોહિત-પીતાનાં વર્ણાનામ્ અ-વિવેચનમ્

સ્વપ્ને તદ્-વર્ણ-દર્શિ-ત્વં ભવત્ય્ અસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ।
ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિ-કર્ણાસ્યૈર્ મેઢ્ર-યોનિ-ગુદૈર્ અધઃ

કુપિતં રોમ-કૂપૈશ્ ચ સમસ્તૈસ્ તત્ પ્રવર્તતે ।
ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્ યસ્માત્ તદ્ વિરેચન-સાધનમ્

બહ્વ્-ઔષધં ચ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્ ।
અનુબન્ધી કફો યશ્ ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિ-કૃત્

કષાયાઃ સ્વાદવો ઽપ્ય્ અસ્ય વિશુદ્ધ-શ્લેષ્મણો હિતાઃ ।
કિમ્ ઉ તિક્તાઃ કષાયા વા યે નિસર્ગાત્ કફાપહાઃ

અધો યાપ્યં ચલાદ્ યસ્માત્ તત્ પ્રચ્છર્દન-સાધનમ્ ।
અલ્પૌષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરૌષધમ્

અનુબન્ધી ચલો યશ્ ચ શાન્તયે ઽપિ ન તસ્ય તત્ ।
કષાયાશ્ ચ હિતાસ્ તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્

કફ-મારુત-સંસૃષ્ટમ્ અ-સાધ્યમ્ ઉભયાયનમ્ ।
અ-શક્ય-પ્રાતિલોમ્ય-ત્વાદ્ અ-ભાવાદ્ ઔષધસ્ય ચ

ન હિ સંશોધનં કિઞ્-ચિદ્ અસ્ત્ય્ અસ્ય પ્રતિલોમ-ગમ્ ।
શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્ત-પિત્તે ભિષગ્-જિતમ્

3.14બ્વ્ અસ્ત્ય્ અસ્ય પ્રતિલોમનમ્ 3.14બ્વ્ અસ્ત્ય્ અસ્ય પ્રતિલોમકમ્
એવમ્ એવોપશમનં સર્વ-શો નાસ્ય વિદ્યતે ।
સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વ-જિચ્ છમનં હિતમ્

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ર ઇવ લક્ષયેત્ ।
ઉપદ્રવાંશ્ ચ વિકૃતિ-જ્ઞાનતસ્ તેષુ ચાધિકમ્

આશુ-કારી યતઃ કાસસ્ તમ્ એવાતઃ પ્રવક્ષ્યતિ ।
પઞ્ચ કાસાઃ સ્મૃતા વાત-પિત્ત-શ્લેષ્મ-ક્ષત-ક્ષયૈઃ

3.17બ્વ્ તમ્ એવાતઃ પ્રચક્ષ્યતે 3.17બ્વ્ તમ્ એવાતઃ પ્રચક્ષતે
ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ ચોત્તરોત્તરમ્ ।
તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂર્ અ-રોચકઃ

3.18બ્વ્ બલિનશ્ ચ યથોત્તરમ્
શૂક-પૂર્ણાભ-કણ્ઠ-ત્વં તત્રાધો વિહતો ઽનિલઃ ।
ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તઃ પ્રાપ્યોરસ્ તસ્મિન્ કણ્ઠે ચ સંસજન્

શિરઃ-સ્રોતાંસિ સંપૂર્ય તતો ઽઙ્ગાન્ય્ ઉત્ક્ષિપન્ન્ ઇવ ।
ક્ષિપન્ન્ ઇવાક્ષિણી પૃષ્ઠમ્ ઉરઃ પાર્શ્વે ચ પીડયન્

પ્રવર્તતે સ વક્ત્રેણ ભિન્ન-કાંસ્યોપમ-ધ્વનિઃ ।
હેતુ-ભેદાત્ પ્રતીઘાત-ભેદો વાયોઃ સ-રંહસઃ

યદ્ રુજા-શબ્દ-વૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ ।
કુપિતો વાતલૈર્ વાતઃ શુષ્કોરઃ-કણ્ઠ-વક્ત્ર-તામ્

3.22ચ્વ્ કુપિતો વાતલૈર્ વાયુઃ
હૃત્-પાર્શ્વોરઃ-શિરઃ-શૂલં મોહ-ક્ષોભ-સ્વર-ક્ષયાન્ ।
કરોતિ શુષ્કં કાસં ચ મહા-વેગ-રુજા-સ્વનમ્

3.23ચ્વ્ કરોતિ શુષ્ક-કાસં ચ
સો ઽઙ્ગ-હર્ષી કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્ મુક્ત્વાલ્પ-તાં વ્રજેત્ ।
પિત્તાત્ પીતાક્ષિ-કફ-તા તિક્તાસ્ય-ત્વં જ્વરો ભ્રમઃ

પિત્તાસૃગ્-વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકો ઽમ્લકઃ ।
પ્રતતં કાસ-વેગેન જ્યોતિષામ્ ઇવ દર્શનમ્

3.25બ્વ્ વૈસ્વર્યં ધૂમકો મદઃ
કફાદ્ ઉરો ઽલ્પ-રુઙ્ મૂર્ધ-હૃદયં સ્તિમિતં ગુરુ ।
કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસ-ચ્છર્દ્ય્-અ-રોચકાઃ

3.26ચ્વ્ કણ્ઠાસ્ય-લેપઃ સદનં
રોમ-હર્ષો ઘન-સ્નિગ્ધ-શ્વેત-શ્લેષ્મ-પ્રવર્તનમ્ ।
યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્ તૈસ્ તૈઃ સેવિતૈર્ અ-યથા-બલમ્

ઉરસ્ય્ અન્તઃ-ક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી ।
કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સ-શોણિતમ્

પીતં શ્યાવં ચ શુષ્કં ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ ।
ષ્ઠીવેત્ કણ્ઠેન રુજતા વિભિન્નેનેવ ચોરસા

3.29અવ્ પીતં શ્યામં ચ શુષ્કં ચ
સૂચીભિર્ ઇવ તીક્ષ્ણાભિસ્ તુદ્યમાનેન શૂલિના ।
પર્વ-ભેદ-જ્વર-શ્વાસ-તૃષ્ણા-વૈસ્વર્ય-કમ્પ-વાન્

પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વ-શૂલી તતો ઽસ્ય ચ ।
ક્રમાદ્ વીર્યં રુચિઃ પક્તા બલં વર્ણશ્ ચ હીયતે

ક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્-મૂત્ર-ત્વં સ્યાચ્ ચ પૃષ્ઠ-કટી-ગ્રહઃ ।
વાયુ-પ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજ-યક્ષ્મિણઃ

કુર્વન્તિ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્ કફં તતઃ ।
પૂતિ-પૂયોપમં પીતં વિસ્રં હરિત-લોહિતમ્

લુચ્યેતે ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ ।
અ-કસ્માદ્ ઉષ્ણ-શીતેચ્છા બહ્વ્-આશિ-ત્વં બલ-ક્ષયઃ

3.34અવ્ લુપ્યેતે ઇવ પાર્શ્વે ચ
સ્નિગ્ધ-પ્રસન્ન-વક્ત્ર-ત્વં શ્રી-મદ્-દર્શન-નેત્ર-તા ।
તતો ઽસ્ય ક્ષય-રૂપાણિ સર્વાણ્ય્ આવિર્-ભવન્તિ ચ

3.35બ્વ્ શ્રી-મદ્-દશન-નેત્ર-તા
ઇત્ય્ એષ ક્ષય-જઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહ-નાશનઃ ।
યાપ્યો વા બલિનાં તદ્-વત્ ક્ષત-જો ઽભિનવૌ તુ તૌ

સિધ્યેતામ્ અપિ સાનાથ્યાત્ સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ ।
મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્ સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ

3.37અવ્ સિધ્યેતામ્ અપિ સામર્થ્યાત્
કાસાચ્ છ્વાસ-ક્ષય-ચ્છર્દિ-સ્વર-સાદાદયો ગદાઃ ।
ભવન્ત્ય્ ઉપેક્ષયા યસ્માત્ તસ્માત્ તં ત્વરયા જયેત્