અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 38

રસાયનીઃ પ્રપદ્યાશુ દોષા દેહે વિકુર્વતે ॥ 23ઊઅબ્ ॥
નિદાનસ્થાન
જ્વરો રોગ-પતિઃ પાપ્મા મૃત્યુર્ ઓજો-ઽશનો ઽન્તકઃ ।
ક્રોધો દક્ષાધ્વર-ધ્વંસી રુદ્રોર્ધ્વ-નયનોદ્ભવઃ

2.1બ્વ્ મૃત્યુસ્ તેજો-ઽશનો ઽન્તકઃ
જન્માન્તયોર્ મોહ-મયઃ સંતાપાત્માપચાર-જઃ ।
વિવિધૈર્ નામભિઃ ક્રૂરો નાના-યોનિષુ વર્તતે

સ જાયતે ઽષ્ટ-ધા દોષૈઃ પૃથઙ્ મિશ્રૈઃ સમાગતૈઃ ।
આગન્તુશ્ ચ મલાસ્ તત્ર સ્વૈઃ સ્વૈર્ દુષ્ટાઃ પ્રદૂષણૈઃ

આમાશયં પ્રવિશ્યામમ્ અનુગમ્ય પિધાય ચ ।
સ્રોતાંસિ પક્તિ-સ્થાનાચ્ ચ નિરસ્ય જ્વલનં બહિઃ

સહ તેનાભિસર્પન્તસ્ તપન્તઃ સકલં વપુઃ ।
કુર્વન્તો ગાત્રમ્ અત્ય્-ઉષ્ણં જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ તે

2.5ચ્વ્ કુર્વન્તો ગાત્રમ્ આ-શુષ્કં
સ્રોતો-વિબન્ધાત્ પ્રાયેણ તતઃ સ્વેદો ન જાયતે ।
તસ્ય પ્રાગ્-રૂપમ્ આલસ્યમ્ અ-રતિર્ ગાત્ર-ગૌરવમ્

આસ્ય-વૈરસ્યમ્ અ-રુચિ-જૃમ્ભા સાસ્રાકુલાક્ષિ-તા ।
અઙ્ગ-મર્દો ઽ-વિપાકો ઽલ્પ-પ્રાણ-તા બહુ-નિદ્ર-તા

2.7બ્વ્ -જૃમ્ભા સાસ્રાકુલાક્ષ-તા
રોમ-હર્ષો વિનમનં પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ક્લમઃ ।
હિતોપદેશેષ્વ્ અ-ક્ષાન્તિઃ પ્રીતિર્ અમ્લ-પટૂષણે

દ્વેષઃ સ્વાદુષુ ભક્ષ્યેષુ તથા બાલેષુ તૃડ્ ભૃશમ્ ।
શબ્દાગ્નિ-શીત-વાતામ્બુ-ચ્છાયોષ્ણેષ્વ્ અ-નિમિત્તતઃ

ઇચ્છા દ્વેષશ્ ચ તદ્ અનુ જ્વરસ્ય વ્યક્ત-તા ભવેત્ ।
આગમાપગમ-ક્ષોભ-મૃદુ-તા-વેદનોષ્મણામ્

વૈષમ્યં તત્ર તત્રાઙ્ગે તાસ્ તાઃ સ્યુર્ વેદનાશ્ ચલાઃ ।
પાદયોઃ સુપ્ત-તા સ્તમ્ભઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં શમઃ

2.11દ્વ્ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ક્લમઃ
વિશ્લેષ ઇવ સંધીનાં સાદ ઊર્વોઃ કટી-ગ્રહઃ ।
પૃષ્ઠં ક્ષોદમ્ ઇવાપ્નોતિ નિષ્પીડ્યત ઇવોદરમ્

છિદ્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ પાર્શ્વ-ગાનિ વિશેષતઃ ।
હૃદયસ્ય ગ્રહસ્ તોદઃ પ્રાજનેનેવ વક્ષસઃ

સ્કન્ધયોર્ મથનં બાહ્વોર્ ભેદઃ પીડનમ્ અંસયોઃ ।
અ-શક્તિર્ ભક્ષણે હન્વોર્ જૃમ્ભણં કર્ણયોઃ સ્વનઃ

નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોર્ મૂર્ધ્નિ વેદના વિ-રસાસ્ય-તા ।
કષાયાસ્ય-ત્વમ્ અથ-વા મલાનામ્ અ-પ્રવર્તનમ્

રૂક્ષારુણ-ત્વગ્-આસ્યાક્ષિ-નખ-મૂત્ર-પુરીષ-તા ।
પ્રસેકા-રોચકા-શ્રદ્ધા-વિપાકા-સ્વેદ-જાગરાઃ

કણ્ઠૌષ્ઠ-શોષસ્ તૃટ્ શુષ્કૌ છર્દિ-કાસૌ વિષાદિ-તા ।
હર્ષો રોમાઙ્ગ-દન્તેષુ વેપથુઃ ક્ષવથોર્ ગ્રહઃ

2.17દ્વ્ શ્વયથુઃ ક્ષવથોર્ ગ્રહઃ
ભ્રમઃ પ્રલાપો ઘર્મેચ્છા વિનામશ્ ચાનિલ-જ્વરે ।
યુગ-પદ્ વ્યાપ્તિર્ અઙ્ગાનાં પ્રલાપઃ કટુ-વક્ત્ર-તા

નાસાસ્ય-પાકઃ શીતેચ્છા ભ્રમો મૂર્છા મદો ઽ-રતિઃ ।
વિટ્-સ્રંસઃ પિત્ત-વમનં રક્ત-ષ્ઠીવનમ્ અમ્લકઃ

રક્ત-કોઠોદ્ગમઃ પીત-હરિત-ત્વં ત્વગ્-આદિષુ ।
સ્વેદો નિઃશ્વાસ-વૈગન્ધ્યમ્ અતિ-તૃષ્ણા ચ પિત્ત-જે

વિશેષાદ્ અ-રુચિર્ જાડ્યં સ્રોતો-રોધો ઽલ્પ-વેગ-તા ।
પ્રસેકો મુખ-માધુર્યં હૃલ્-લેપ-શ્વાસ-પીનસાઃ

હૃલ્-લાસશ્ છર્દનં કાસઃ સ્તમ્ભઃ શ્વૈત્યં ત્વગ્-આદિષુ ।
અઙ્ગેષુ શીત-પિટિકાસ્ તન્દ્રોદર્દઃ કફોદ્ભવે

કાલે યથા-સ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્ વૃદ્ધિર્ એવ વા ॥ 23અબ્ ॥
નિદાનોક્તાન્-ઉપશયો વિપરીતોપશાયિ-તા ॥ 23ચ્દ્ ॥
યથા-સ્વં લિઙ્ગ-સંસર્ગે જ્વરઃ સંસર્ગ-જો ઽપિ ચ ॥ 23એf ॥
શિરો-ઽર્તિ-મૂર્છા-વમિ-દાહ-મોહ-કણ્ઠાસ્ય-શોષા-રતિ-પર્વ-ભેદાઃ ।
ઉન્નિદ્ર-તા-તૃડ્-ભ્રમ-રોમ-હર્ષા જૃમ્ભાતિ-વાક્-ત્વં ચ ચલાત્ સ-પિત્તાત્

તાપ-હાન્ય્-અ-રુચિ-પર્વ-શિરો-રુક્-પીનસ-શ્વસન-કાસ-વિબન્ધાઃ ।
શીત-જાડ્ય-તિમિર-ભ્રમ-તન્દ્રાઃ શ્લેષ્મ-વાત-જનિત-જ્વર-લિઙ્ગમ્

શીત-સ્તમ્ભ-સ્વેદ-દાહા-વ્યવસ્થા તૃષ્ણા-કાસ-શ્લેષ્મ-પિત્ત-પ્રવૃત્તિઃ ।
મોહસ્ તન્દ્રા લિપ્ત-તિક્તાસ્ય-તા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મ-પિત્ત-જ્વરસ્ય

2.26બ્વ્ તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મ-પિત્ત-પ્રવૃત્તિઃ
સર્વ-જો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્ દાહો ઽત્ર ચ મુહુર્ મુહુઃ ।
તદ્-વચ્ છીતં મહા-નિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહા-સ્વેદો ઽતિ નૈવ વા ।
ગીત-નર્તન-હાસ્યાદિ-વિકૃતેહા-પ્રવર્તનમ્

2.28બ્વ્ મહાન્ સ્વેદો ઽતિ નૈવ વા
સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિત-પક્ષ્મણી ।
અક્ષિણી પિણ્ડિકા-પાર્શ્વ-મૂર્ધ-પર્વાસ્થિ-રુગ્-ભ્રમઃ

સ-સ્વનૌ સ-રુજૌ કર્ણૌ કણ્ઠઃ શૂકૈર્ ઇવાચિતઃ ।
પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુ-સ્રસ્તાઙ્ગ-સંધિ-તા

2.30દ્વ્ ગુરુઃ સ્રસ્તાઙ્ગ-સંધિ-તા
રક્ત-પિત્ત-કફ-ષ્ઠીવો લોલનં શિરસો ઽતિ-રુક્ ।
કોઠાનાં શ્યાવ-રક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્

2.31બ્વ્ લોલનં શિરસો ઽતિ-તૃટ્
હૃદ્-વ્યથા મલ-સંસઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિર્ વાલ્પ-શો ઽતિ વા ।
સ્નિગ્ધાસ્ય-તા બલ-ભ્રંશઃ સ્વર-સાદઃ પ્રલાપિ-તા

2.32અવ્ હૃદ્-વ્યથા મલ-સંસર્ગઃ
દોષ-પાકશ્ ચિરાત્ તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠ-કૂજનમ્ ।
સંનિપાતમ્ અભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ ચ હૃતૌજસમ્

2.33દ્વ્ તં બ્રૂયાચ્ ચ હતૌજસમ્
વાયુના કફ-રુદ્ધેન પિત્તમ્ અન્તઃ પ્રપીડિતમ્ ।
વ્યવાયિ-ત્વાચ્ ચ સૂક્ષ્મ-ત્વાદ્ બહિર્-માર્ગં પ્રવર્તતે ॥ 33+1 ॥
તેન હારિદ્ર-નેત્ર-ત્વં સંનિપાતોદ્ભવે જ્વરે ॥ 33+2અબ્ ॥
દોષે વિબદ્ધે નષ્ટે ઽગ્નૌ સર્વ-સંપૂર્ણ-લક્ષણઃ ।
અ-સાધ્યઃ સો ઽન્ય-થા કૃચ્છ્રો ભવેદ્ વૈકલ્ય-દો ઽપિ વા

અન્યચ્ ચ સંનિપાતોત્થો યત્ર પિત્તં પૃથક્ સ્થિતમ્ ।
ત્વચિ કોષ્ઠે ઽથ-વા દાહં વિદધાતિ પુરો ઽનુ વા

2.35અવ્ અન્યશ્ ચ સંનિપાતોત્થો
તદ્-વદ્ વાત-કફૌ શીતં દાહાદિર્ દુસ્-તરસ્ તયોઃ ।
શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યન્દિત-શોષિતે

શીતે શાન્તે ઽમ્લકો મૂર્છા મદસ્ તૃષ્ણા ચ જાયતે ।
દાહાદૌ પુનર્ અન્તે સ્યુસ્ તન્દ્રા-ષ્ઠીવ-વમિ-ક્લમાઃ

આગન્તુર્ અભિઘાતાભિષઙ્ગ-શાપાભિચારતઃ ।
ચતુર્-ધાત્ર ક્ષત-ચ્છેદ-દાહાદ્યૈર્ અભિઘાત-જઃ

શ્રમાચ્ ચ તસ્મિન્ પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ ।
સ-વ્યથા-શોફ-વૈવર્ણ્યં સ-રુજં કુરુતે જ્વરમ્

ગ્રહાવેશૌષધિ-વિષ-ક્રોધ-ભી-શોક-કામ-જઃ ।
અભિષઙ્ગાદ્ ગ્રહેણાસ્મિન્ન્ અ-કસ્માદ્ ધાસ-રોદને

ઓષધિ-ગન્ધ-જે મૂર્છા શિરો-રુગ્ વમથુઃ ક્ષવઃ ।
વિષાન્ મૂર્છાતિસારાસ્ય-શ્યાવ-તા-દાહ-હૃદ્-ગદાઃ

2.41બ્વ્ શિરો-રુક્ શ્વયથુઃ ક્ષવઃ 2.41બ્વ્ શિરો-રુગ્ વેપથુઃ ક્ષવઃ 2.41દ્વ્
-શ્યાવ-તા-દાહ-હૃદ્-ગ્રહાઃ
ક્રોધાત્ કમ્પઃ શિરો-રુક્ ચ પ્રલાપો ભય-શોક-જે ।
કામાદ્ ભ્રમો ઽ-રુચિર્ દાહો હ્રી-નિદ્રા-ધી-ધૃતિ-ક્ષયઃ

2.42દ્વ્ ભી-નિદ્રા-ધી-ધૃતિ-ક્ષયઃ
ગ્રહાદૌ સંનિપાતસ્ય ભયાદૌ મરુતસ્ ત્રયે ।
કોપઃ કોપે ઽપિ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચાર-જૌ

2.43ચ્વ્ કોપઃ કોપે તુ પિત્તસ્ય 2.43ચ્વ્ કોપઃ ક્રોધે તુ પિત્તસ્ય
સંનિપાત-જ્વરૌ ઘોરૌ તાવ્ અ-સહ્ય-તમૌ મતૌ ।
તત્રાભિચારિકૈર્ મન્ત્રૈર્ હૂયમાનસ્ય તપ્યતે

2.44બ્વ્ તાવ્ અ-સાધ્ય-તમૌ મતૌ
પૂર્વં ચેતસ્ તતો દેહસ્ તતો વિસ્ફોટ-તૃડ્-ભ્રમૈઃ ।
સ-દાહ-મૂર્છૈર્ ગ્રસ્તસ્ય પ્રત્ય્-અહં વર્ધતે જ્વરઃ

ઇતિ જ્વરો ઽષ્ટ-ધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્ વિવિધસ્ તુ સઃ ।
શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્ તીક્ષ્ણો ઽન્તર્-બહિર્-આશ્રયઃ

પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યો ઽ-સાધ્યઃ સામો નિર્-આમકઃ ।
પૂર્વં શરીરે શારીરે તાપો મનસિ માનસે

પવને યોગ-વાહિ-ત્વાચ્ છીતં શ્લેષ્મ-યુતે ભવેત્ ।
દાહઃ પિત્ત-યુતે મિશ્રં મિશ્રે ઽન્તઃ-સંશ્રયે પુનઃ

જ્વરે ઽધિકં વિકારાઃ સ્યુર્ અન્તઃ ક્ષોભો મલ-ગ્રહઃ ।
બહિર્ એવ બહિર્-વેગે તાપો ઽપિ ચ સુ-સાધ્ય-તા

વર્ષા-શરદ્-વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રાકૃતઃ ક્રમાત્ ।
વૈકૃતો ઽન્યઃ સ દુઃ-સાધ્યઃ પ્રાયશ્ ચ પ્રાકૃતો ઽનિલાત્

વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્ત-શ્લેષ્માન્વિતો જ્વરમ્ ।
કુર્યાત્ પિત્તં ચ શરદિ તસ્ય ચાનુ-બલં કફઃ

2.51દ્વ્ તસ્ય ચાનુ-બલઃ કફઃ
તત્-પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ ચ તત્ર નાન્-અશનાદ્ ભયમ્ ।
કફો વસન્તે તમ્ અપિ વાત-પિત્તં ભવેદ્ અનુ

2.52અવ્ તત્-પ્રકૃત્યા વિસર્ગસ્ય
બલ-વત્સ્વ્ અલ્પ-દોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યો ઽન્-ઉપદ્રવઃ ।
સર્વ-થા વિકૃતિ-જ્ઞાને પ્રાગ્ અ-સાધ્ય ઉદાહૃતઃ

જ્વરોપદ્રવ-તીક્ષ્ણ-ત્વમ્ અ-ગ્લાનિર્ બહુ-મૂત્ર-તા ।
ન પ્રવૃત્તિર્ ન વિડ્ જીર્ણા ન ક્ષુત્ સામ-જ્વરાકૃતિઃ

જ્વર-વેગો ઽધિકં તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ ।
મલ-પ્રવૃત્તિર્ ઉત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્

2.55અવ્ જ્વર-વેગો ઽધિકસ્ તૃષ્ણા
જીર્ણ-તામ-વિપર્યાસાત્ સપ્ત-રાત્રં ચ લઙ્ઘનાત્ ।
જ્વરઃ પઞ્ચ-વિધઃ પ્રોક્તો મલ-કાલ-બલા-બલાત્

પ્રાય-શઃ સંનિપાતેન ભૂયસા તૂપદિશ્યતે ।
સંતતઃ સતતો ઽન્યે-દ્યુસ્ તૃતીયક-ચતુર્થકૌ

2.57અવ્ પ્રાયઃ સ સંનિપાતેન
ધાતુ-મૂત્ર-શકૃદ્-વાહિ-સ્રોતસાં વ્યાપિનો મલાઃ ।
તાપયન્તસ્ તનું સર્વાં તુલ્ય-દૂષ્યાદિ-વર્ધિતાઃ

બલિનો ગુરવઃ સ્તબ્ધા વિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ ।
સંતતં નિષ્-પ્રતિ-દ્વન્દ્વા જ્વરં કુર્યુઃ સુ-દુઃ-સહમ્

મલં જ્વરોષ્મા ધાતૂન્ વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્ તતઃ ।
સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યા-શુદ્ધ્યાપિ વા ક્રમાત્

2.60અવ્ મલાઞ્ જ્વરોષ્મા ધાતૂન્ વા
વાત-પિત્ત-કફૈઃ સપ્ત દશ દ્વા-દશ વાસરાન્ ।
પ્રાયો ઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ

2.61દ્વ્ વિમોક્ષાય વધાય વા
ઇત્ય્ અગ્નિવેશસ્ય મતં હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ ।
દ્વિ-ગુણા સપ્તમી યાવન્ નવમ્ય્ એકા-દશી તથા

એષા ત્રિ-દોષ-મર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ ।
શુદ્ધ્ય્-અ-શુદ્ધૌ જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમ્ અપ્ય્ અનુવર્તતે

2.63ચ્વ્ શુદ્ધ્ય્-અ-શુદ્ધ્યોર્ જ્વરઃ કાલં
કૃશાનાં વ્યાધિ-મુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિ-સેવિનામ્ ।
અલ્પો ઽપિ દોષો દૂષ્યાદેર્ લબ્ધ્વાન્ય-તમતો બલમ્

સ-વિપક્ષો જ્વરં કુર્યાદ્ વિષમં ક્ષય-વૃદ્ધિ-ભાક્ ।
દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્ બલી

2.65દ્વ્ સ્વ-કાલે જ્વરયન્ બલી
નિવર્તતે પુનશ્ ચૈષ પ્રત્ય્-અનીક-બલા-બલઃ ।
ક્ષીણે દોષે જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વ્ એવ લીયતે

લીન-ત્વાત્ કાર્શ્ય-વૈવર્ણ્ય-જાડ્યાદીન્ આદધાતિ સઃ ।
આસન્ન-વિવૃતાસ્ય-ત્વાત્ સ્રોતસાં રસ-વાહિનામ્

આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિર્ દોષેણ જાયતે ।
સંતતઃ સતતસ્ તેન વિપરીતો વિપર્યયાત્

વિષમો વિષમારમ્ભ-ક્રિયા-કાલો ઽનુષઙ્ગ-વાન્ ।
દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સતતં જ્વરમ્

અહો-રાત્રસ્ય સ દ્વિઃ સ્યાત્ સકૃદ્ અન્યે-દ્યુર્ આશ્રિતઃ ।
તસ્મિન્ માંસ-વહા નાડીર્ મેદો-નાડીસ્ તૃતીયકે

2.70ચ્વ્ અસ્મિન્ માંસ-વહા નાડીર્
ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્ મૂર્ધ્નસ્ ત્રિકસ્ય કફ-પિત્તતઃ ।
સ-પૃષ્ઠસ્યાનિલ-કફાત્ સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ

2.71દ્વ્ સ વૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ
ચતુર્થકો મલે મેદો-મજ્જાસ્થ્ય્-અન્ય-તમ-સ્થિતે ।
મજ્જ-સ્થ એવેત્ય્ અપરે પ્રભાવં સ તુ દર્શયેત્

દ્વિ-ધા કફેન જઙ્ઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસો ઽનિલાત્ ।
અસ્થિ-મજ્જોભય-ગતે ચતુર્થક-વિપર્યયઃ

2.73દ્વ્ ચાતુર્થિક-વિપર્યયઃ
ત્રિ-ધા દ્વ્ય્-અહં જ્વરયતિ દિનમ્ એકં તુ મુઞ્ચતિ ।
બલા-બલેન દોષાણામ્ અન્ન-ચેષ્ટાદિ-જન્મના

2.74અવ્ ત્ર્ય્-અહાદ્ દ્વ્ય્-અહં જ્વરયતિ 2.74બ્વ્ દિનમ્ એકં વિમુઞ્ચતિ
જ્વરઃ સ્યાન્ મનસસ્ તદ્-વત્ કર્મણશ્ ચ તદા તદા ।
દોષ-દૂષ્યર્ત્વ્-અહો-રાત્ર-પ્રભૃતીનાં બલાજ્ જ્વરઃ

મનસો વિષયાણાં ચ કાલં તં તં પ્રપદ્યતે ।
ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષ-કાલે વિલીયતે

તતો નરઃ શ્વસન્ સ્વિદ્યન્ કૂજન્ વમતિ ચેષ્ટતે ।
વેપતે પ્રલપત્ય્ ઉષ્ણૈઃ શીતૈશ્ ચાઙ્ગૈર્ હત-પ્રભઃ

વિ-સંજ્ઞો જ્વર-વેગાર્તઃ સ-ક્રોધ ઇવ વીક્ષતે ।
સ-દોષ-શબ્દં ચ શકૃદ્ દ્રવં સૃજતિ વેગ-વત્

દેહો લઘુર્ વ્યપગત-ક્લમ-મોહ-તાપઃ પાકો મુખે કરણ-સૌષ્ઠવમ્ અ-વ્યથ-ત્વમ્
।
સ્વેદઃ ક્ષવઃ પ્રકૃતિ-યોગિ મનો ઽન્ન-લિપ્સા કણ્ડૂશ્ ચ મૂર્ધ્નિ વિગત-જ્વર-લક્ષણાનિ