Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 35

4.70cv rogā marmāśritās tad-vat
”ārīrasthāna
puṣpaṃ phalasya dhūmo 'gner varṣasya jala-dodayaḥ |
yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyos tathā dhruvam

āyuṣ-mati kriyāḥ sarvāḥ sa-phalāḥ saṃprayojitāḥ |
bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛta-jña iva bhū-bhuji || 1+(1) ||
kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ karma vyarthaṃ kṛtam ivādhame |
a-yaśo deha-saṃdehaṃ svārtha-hāniṃ ca yacchati || 1+(2) ||
5.1+(2)cv āyāsād deha-saṃdehaṃ
tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ saṃpracakṣate |
vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭa-saṃjñayā || 1+(3) ||
5.1+(3)av tad idānīṃ gatāsūnāṃ
ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭa-riṣṭaṃ ca jīvitam |
ariṣṭe riṣṭa-vijñānaṃ na ca riṣṭe 'py a-naipuṇāt

ke-cit tu tad dvi-dhety āhuḥ sthāyy-a-sthāyi-vibhedataḥ |
doṣāṇām api bāhulyād riṣṭābhāsaḥ samudbhavet

sa doṣāṇāṃ śame śāmyet sthāyy avaśyaṃ tu mṛtyave |
rūpendriya-svara-cchāyā-praticchāyā-kriyādiṣu

5.4av tad doṣāṇāṃ śame śāmyet
anyeṣv api ca bhāveṣu prākṛteṣv a-nimittataḥ |
vikṛtir yā samāsena riṣṭaṃ tad iti lakṣayet

keśa-roma-nir-abhyaṅgaṃ yasyābhyaktam ivekṣyate |
yasyāty-arthaṃ cale netre stabdhāntar-gata-nirgate

jihme vistṛta-saṃkṣipte saṃkṣipta-vinata-bhruṇī |
udbhrānta-darśane hīna-darśane nakulopame

kapotābhe alātābhe srute lulita-pakṣmaṇī |
nāsikāty-artha-vivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā

ucchūnā sphuṭitā mlānā yasyauṣṭho yāty adho 'dharaḥ |
ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakva-jambū-nibhāv ubhau

dantāḥ sa-śarkarāḥ śyāvās tāmrāḥ puṣpita-paṅkitāḥ |
sahasaiva pateyur vā jihvā jihmā visarpiṇī

śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sa-kaṇṭakā |
śiraḥ śiro-dharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāram ātmanaḥ

hanū vā piṇḍam āsya-sthaṃ śaknuvanti na yasya ca |
yasyā-nimittam aṅgāni gurūṇy ati-laghūni vā

viṣa-doṣād vinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate |
utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāv ati-niḥsṛtau

ato 'nya-thā vā yasya syāt sarve te kāla-coditāḥ |
yasyā-pūrvāḥ sirā-lekhā bālendv-ākṛtayo 'pi vā

5.14bv sarve te kāla-noditāḥ
lalāṭe vasti-śīrṣe vā ṣaṇ māsān na sa jīvati |
padminī-pattra-vat toyaṃ śarīre yasya dehinaḥ

plavate plavamānasya ṣaṇ māsās tasya jīvitam |
haritābhāḥ sirā yasya roma-kūpāś ca saṃvṛtāḥ

5.16bv ṣaṇ-māsaṃ tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ-māsāt tasya jīvitam 5.16bv ṣaṇ
māsāṃs tasya jīvitam
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittān maraṇam aśnute |
yasya go-maya-cūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā

sa-snehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam |
mūrdhni bhruvor vā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ

5.18cv mūrdhni bhruvor vā yasya syuḥ
mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍ-rātrāt tri-rātrād āturasya tu |
jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyam akṣi nimajjati

5.19bv tri-rātrād āturasya ca
khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet |
yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyaty uro bhṛśam

ārdreṣu sarva-gātreṣu so 'rdha-māsaṃ na jīvati |
a-kasmād yuga-pad gātre varṇau prākṛta-vaikṛtau

tathaivopacaya-glāni-raukṣya-snehādi mṛtyave |
yasya sphuṭeyur aṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati

kṣava-kāsādiṣu tathā yasyā-pūrvo dhvanir bhavet |
hrasvo dīrgho 'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhir eva vā

āplutān-āplute kāye yasya gandho 'ti-mānuṣaḥ |
mala-vastra-vraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam

5.24cv mala-vastra-vraṇādye vā
bhajante 'ty-aṅga-saurasyād yaṃ yūkā-makṣikādayaḥ |
tyajanti vāti-vairasyāt so 'pi varṣaṃ na jīvati

satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate |
śīteṣu bhṛśam auṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho 'py a-hetukaḥ

5.26dv svedaḥ stambho 'ty a-hetukaḥ
yo jāta-śīta-piṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate |
uṣṇa-dveṣī ca śitārtaḥ sa pretādhipa-go-caraḥ

5.27bv śītāṅgo vātidahyate 5.27bv śītāṅgo vāpi dahyate
urasy ūṣmā bhaved yasya jaṭhare cāti-śīta-tā |
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretas tathaiva saḥ

5.28bv jaṭhare vāti-śīta-tā
mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vāpsu nimajjati |
niṣṭhyūtaṃ bahu-varṇaṃ vā yasya māsāt sa naśyati

ghanī-bhūtam ivākāśam ākāśam iva yo ghanam |
a-mūrtam iva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cā-mūrta-vat sthitam

tejasvy a-tejas tad-vac ca śuklaṃ kṛṣṇam a-sac ca sat |
a-netra-rogaś candraṃ ca bahu-rūpam a-lāñchanam

5.31av tejasy a-tejas tad-vac ca 5.31cv a-netra-rogī candraṃ ca
jāgrad rakṣāṃsi gandharvān pretān anyāṃś ca tad-vidhān |
rūpaṃ vy-ākṛti tat tac ca yaḥ paśyati sa naśyati

5.32cv rūpaṃ vy-ākṛti tad-vac ca
saptarṣīṇāṃ samīpa-sthāṃ yo na paśyaty arundhatīm |
dhruvam ākāśa-gaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām

megha-toyaugha-nirghoṣa-vīṇā-paṇava-veṇu-jān |
śṛṇoty anyāṃś ca yaḥ śabdān a-sato na sato 'pi vā

niṣpīḍya karṇau śṛṇuyān na yo dhukadhukā-svanam |
tad-vad gandha-rasa-sparśān manyate yo viparyayāt

5.35bv na yo dhukadhuka-svanam
sarva-śo vā na yo yaś ca dīpa-gandhaṃ na jighrati |
vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyā-vidhinā rasāḥ

yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo 'ṅge ghātaṃ na vetti vā |
antareṇa tapas tīvraṃ yogaṃ vā vidhi-pūrvakam

5.37av yo bhasmaneva kīrṇāṅgo
jānāty atīndriyaṃ yaś ca teṣāṃ maraṇam ādiśet |
hīno dīnaḥ svaro '-vyakto yasya syād gadgado 'pi vā

sahasā yo vimuhyed vā vivakṣur na sa jīvati |
svarasya dur-balī-bhāvaṃ hāniṃ ca bala-varṇayoḥ

roga-vṛddhim a-yuktyā ca dṛṣṭvā maraṇam ādiśet |
apa-svaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇam ātmanaḥ

śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet |
saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayāpi vā

5.41av śrotāraṃ tasya śabdasya 5.41av śrotāraṃ vāsya śabdasya
chāyā vivartate yasya svapne 'pi preta eva saḥ |
ātapādarśa-toyādau yā saṃsthāna-pramāṇataḥ

chāyāṅgāt saṃbhavaty uktā praticchāyeti sā punaḥ |
varṇa-prabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīra-gā

bhaved yasya praticchāyā chinnā bhinnādhikākulā |
vi-śirā dvi-śirā jihmā vikṛtā yadi vānya-thā

taṃ samāptāyuṣaṃ vidyān na cel lakṣya-nimitta-jā |
praticchāyā-mayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā

khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividha-lakṣaṇāḥ |
nābhasī nir-malā-nīlā sa-snehā sa-prabheva ca

vātād rajo-'ruṇā śyāvā bhasma-rūkṣā hata-prabhā |
viśuddha-raktā tv āgneyī dīptābhā darśana-priyā

śuddha-vaiḍūrya-vi-malā su-snigdhā toya-jā sukhā |
sthirā snigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī

5.48bv su-snigdhā toya-jā hi sā
vāyavī roga-maraṇa-kleśāyānyāḥ sukhodayāḥ |
prabhoktā taijasī sarvā sā tu sapta-vidhā smṛtā

5.49av vāyavyā roga-maraṇa-
raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurāsitā |
tāsāṃ yāḥ syur vikāsinyaḥ snigdhāś ca vi-malāś ca yāḥ

5.50av raktā pītā sitā śyāmā
tāḥ śubhā malinā rūkṣāḥ saṃkṣiptāś cā-śubhodayāḥ |
varṇam ākrāmati cchāyā prabhā varṇa-prakāśinī

5.51bv saṃkṣiptāś cā-sukhodayāḥ 5.51dv prabhā varṇa-vikāśinī
āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate |
nā-cchāyo nā-prabhaḥ kaś-cid viśeṣāś cihnayanti tu

nṛṇāṃ śubhā-śubhotpattiṃ kāle chāyā-samāśrayāḥ |
nikaṣann iva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati

5.53bv kāle chāyā-samāśritāḥ
hīyate balataḥ śaśvad yo 'nnam aśnan hitaṃ bahu |
yo 'lpāśī bahu-viṇ-mūtro bahv-āśī cālpa-mūtra-viṭ

5.54dv bahv-āśī vālpa-mūtra-viṭ
yo vālpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate |
dīrgham ucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya paritāmyati

hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam |
śiro vikṣipate kṛcchrād yo 'ñcayitvā prapāṇikau

yo lalāṭāt sruta-svedaḥ ślatha-saṃdhāna-bandhanaḥ |
utthāpyamānaḥ saṃmuhyed yo balī dur-balo 'pi vā

uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca |
śayanāsana-kuḍyāder yo '-sad eva jighṛkṣati

5.58cv śayanāsana-kuḍyādau 5.58dv yaḥ sadaiva jighṛkṣati
a-hāsya-hāsī saṃmuhyan yo leḍhi daśana-cchadau |
uttarauṣṭhaṃ parilihan phūt-kārāṃś ca karoti yaḥ

5.59dv notkārāṃś ca karoti yaḥ
yam abhidravati cchāyā kṛṣṇā pītāruṇāpi vā |
bhiṣag-bheṣaja-pānānna-guru-mitra-dviṣaś ca ye

5.60bv kṛṣṇā pītāruṇāpi ca
vaśa-gāḥ sarva evaite vijñeyāḥ sama-vartinaḥ |
grīvā-lalāṭa-hṛdayaṃ yasya svidyati śītalam

uṣṇo 'paraḥ pradeśaś ca śaraṇaṃ tasya devatāḥ |
yo 'ṇu-jyotir anekāgro duś-chāyo dur-manāḥ sadā

pūrva-rūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣv ati-mātrayā |
yaṃ viśanti viśaty enaṃ mṛtyur jvara-puraḥ-saraḥ || 62.1+(1) ||
baliṃ bali-bhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate |
nir-nimittaṃ ca yo medhāṃ śobhām upacayaṃ śriyam

5.63av baliṃ bali-bhujo yasya
prāpnoty ato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yama-kṣayam |
guṇa-doṣa-mayī yasya svasthasya vyādhitasya vā

5.64cv guṇā-guṇa-mayī yasya
yāty anya-thā-tvaṃ prakṛtiḥ ṣaṇ māsān na sa jīvati |
bhaktiḥ śīlaṃ smṛtis tyāgo buddhir balam a-hetukam

ṣaḍ etāni nivartante ṣaḍbhir māsair mariṣyataḥ |
matta-vad-gati-vāk-kampa-mohā māsān mariṣyataḥ

naśyaty a-jānan ṣaḍ-ahāt keśa-luñcana-vedanām |
na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayād ṛte

preṣyāḥ pratīpa-tāṃ yānti pretākṛtir udīryate |
yasya nidrā bhaven nityā naiva vā na sa jīvati

5.68cv yasya nidrā bhaven nityaṃ
vaktram āpūryate 'śrūṇāṃ svidyataś caraṇau bhṛśam |
cakṣuś cākula-tāṃ yāti yama-rājyaṃ gamiṣyataḥ

5.69dv yama-rāṣṭraṃ gamiṣyataḥ
yaiḥ purā ramate bhāvair a-ratis tair na jīvati |
sahasā jāyate yasya vikāraḥ sarva-lakṣaṇaḥ

nivartate vā sahasā sahasā sa vinaśyati |
jvaro nihanti bala-vān gambhīro dairgharātrikaḥ

sa-pralāpa-bhrama-śvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam |
a-kṣāmaṃ sakta-vacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam

sa-śuṣka-kāsaḥ pūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet |
bala-māṃsa-vihīnasya śleṣma-kāsa-samanvitaḥ

5.73av saṃśuṣka-kāsaḥ pūrvāhṇe
rakta-pittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇam indra-dhanuṣ-prabham |
tāmra-hāridra-haritaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet

roma-kūpa-pravisṛtaṃ kaṇṭhāsya-hṛdaye sajat |
vāsaso '-rañjanaṃ pūti vega-vac cāti bhūri ca

5.75cv vāsaso rañjanaṃ pūti
vṛddhaṃ pāṇḍu-jvara-cchardi-kāsa-śophātisāriṇam |
kāsa-śvāsau jvara-cchardi-tṛṣṇātīsāra-śophinam

yakṣmā pārśva-rujānāha-rakta-cchardy-aṃsa-tāpinam |
chardir vega-vatī mūtra-śakṛd-gandhiḥ sa-candrikā

5.77bv -rakta-cchardy-aṅga-tāpinam
sāsra-viṭ-pūya-ruk-kāsa-śvāsa-vaty anuṣaṅgiṇī |
tṛṣṇānya-roga-kṣapitaṃ bahir-jihvaṃ vi-cetanam

5.78dv bahir-jihvam a-cetanam 5.78dv bahir-jihvaṃ vi-cetasam
madātyayo 'ti-śītārtaṃ kṣīṇaṃ taila-prabhānanam |
arśāṃsi pāṇi-pan-nābhi-guda-muṣkāsya-śophinam

5.79dv -guda-muṣkādi-śophinam
hṛt-pārśvāṅga-rujā-chardi-pāyu-pāka-jvarāturam |
atīsāro yakṛt-piṇḍa-māṃsa-dhāvana-mecakaiḥ

tulyas taila-ghṛta-kṣīra-dadhi-majja-vasāsavaiḥ |
mastuluṅga-maṣī-pūya-vesavārāmbu-mākṣikaiḥ

ati-raktāsita-snigdha-pūty-accha-ghana-vedanaḥ |
karburaḥ prasravan dhātūn niṣ-purīṣo 'tha-vāti-viṭ

tantu-mān makṣikākrānto rājī-māṃś candrakair yutaḥ |
śīrṇa-pāyu-valiṃ mukta-nālaṃ parvāsthi-śūlinam

5.83dv -tālaṃ parvāsthi-śūlinam 5.83dv -tāḍaṃ parvāsthi-śūlinam
srasta-pāyuṃ bala-kṣīṇam annam evopaveśayan |
sa-tṛṭ-śvāsa-jvara-cchardi-dāhānāha-pravāhikaḥ

5.84bv annam evopaveśayet
aśmarī śūna-vṛṣaṇaṃ baddha-mūtraṃ rujārditam |
mehas tṛḍ-dāha-piṭikā-māṃsa-kothātisāriṇam

piṭikā marma-hṛt-pṛṣṭha-stanāṃsa-guda-mūrdha-gāḥ |
parva-pāda-kara-sthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam

5.86bv -stanāṃsa-guda-mūrdha-jāḥ 5.86cv parva-pāda-kara-sthāś ca
sarvaṃ ca māṃsa-saṃkotha-dāha-tṛṣṇā-mada-jvaraiḥ |
visarpa-marma-saṃrodha-hidhmā-śvāsa-bhrama-klamaiḥ

5.87av sarvaṃ ca māṃsa-saṃkoca-
gulmaḥ pṛthu-parīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ |
sirā-naddho jvara-cchardi-hidhmādhmāna-rujānvitaḥ

kāsa-pīnasa-hṛl-lāsa-śvāsātīsāra-śopha-vān |
viṇ-mūtra-saṃgraha-śvāsa-śopha-hidhmā-jvara-bhramaiḥ

mūrchā-chardy-atisāraiś ca jaṭharaṃ hanti dur-balam |
śūnākṣaṃ kuṭilopastham upaklinna-tanu-tvacam

virecana-hṛtānāham ānahyantaṃ punaḥ punaḥ |
pāṇḍu-rogaḥ śvayathu-mān pītākṣi-nakha-darśanam

5.91av virecana-hatānāham
tandrā-dāhā-ruci-cchardi-mūrchādhmānātisāra-vān |
anekopadrava-yutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram

nārīṃ śopho mukhād dhanti kukṣi-guhyād ubhāv api |
rājī-citaḥ sravaṃś chardi-jvara-śvāsātisāriṇam

jvarātīsārau śophānte śvayathur vā tayoḥ kṣaye |
dur-balasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ

śvayathur yasya pāda-sthaḥ parisraste ca piṇḍike |
sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet

ānanaṃ hasta-pādaṃ ca viśeṣād yasya śuṣyataḥ |
śūyete vā vinā dehāt sa māsād yāti pañca-tām

5.96bv viśeṣād yasya śuṣyati
visarpaḥ kāsa-vaivarṇya-jvara-mūrchāṅga-bhaṅga-vān |
bhramāsya-śopha-hṛl-lāsa-deha-sādātisāra-vān

5.97cv bhramāsya-śoṣa-hṛl-lāsa-
kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ rakta-netraṃ hata-svaram |
mandāgniṃ jantubhir juṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam

vāyuḥ supta-tvacaṃ bhugnaṃ kampa-śopha-rujāturam |
vātāsraṃ moha-mūrchāya-madā-svapna-jvarānvitam

5.99av vāyuḥ supta-tvacaṃ bhagnaṃ
śiro-grahā-ruci-śvāsa-saṃkoca-sphoṭa-kotha-vat |
śiro-rogā-ruci-śvāsa-moha-viḍ-bheda-tṛḍ-bhramaiḥ

ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇa-svara-dhātu-balānalam |
vāta-vyādhir apasmārī kuṣṭhī rakty udarī kṣayī

gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet |
bala-māṃsa-kṣayas tīvro roga-vṛddhir a-rocakaḥ

yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣān na sa jīvati |
vātāṣṭhīlāti-saṃvṛddhā tiṣṭhanti dāruṇā hṛdi

tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam |
śaithilyaṃ piṇḍike vāyur nītvā nāsāṃ ca jihma-tām

5.104av tṛṣṇayā tu parītasya
kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam |
nābhi-gudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan

5.105av kṣīṇasyāyasya manye vā
gṛhītvā pāyu-hṛdaye kṣīṇa-dehasya vā balī |
malān vasti-śiro nābhiṃ vibadhya janayan rujam

kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinna-purīṣa-tām |
śvāsaṃ vā janayan vāyur gṛhītvā guda-vaṅkṣaṇam

5.107dv gṛhītvā guda-vaṅkṣaṇau
vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraś ca mārutaḥ |
stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam

5.108av vitatya pārśvakāgrāṇi
sahasā jvara-saṃtāpas tṛṣṇā mūrchā bala-kṣayaḥ |
viśleṣaṇaṃ ca saṃdhīnāṃ mumūrṣor upajāyate

go-sarge vadanād yasya svedaḥ pracyavate bhṛśam |
lepa-jvaropataptasya dur-labhaṃ tasya jīvitam

pravāla-guṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ |
utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati

masūra-vidala-prakhyās tathā vidruma-saṃnibhāḥ |
antar-vaktrāḥ kiṇābhāś ca visphoṭā deha-nāśanāḥ

kāmalākṣṇor mukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayor mukta-māṃsa-tā |
saṃtrāsaś coṣṇa-tāṅge ca yasya taṃ parivarjayet

a-kasmād anudhāvac ca vighṛṣṭaṃ tvak-samāśrayam |
yo vāta-jo na śūlāya syān na dāhāya pitta-jaḥ

candanośīra-madirā-kuṇapa-dhvāṅkṣa-gandhayaḥ |
śaivāla-kukkuṭa-śikhā-kuṅkumāla-maṣī-prabhāḥ || 114.1+(1) ||
5.114.1+(1)dv -naktamāla-maṣī-prabhāḥ 5.114.1+(1)dv -kunda-śāli-maya-prabhāḥ
antar-dāhā nir-ūṣmaṇaḥ prāṇa-nāśa-karā vraṇāḥ || 114.1+(2)ab ||
kapha-jo na ca pūyāya marma-jaś ca ruje na yaḥ |
a-cūrṇaś cūrṇa-kīrṇābho yatrākasmāc ca dṛśyate

rūpaṃ śakti-dhvajādīnāṃ sarvāṃs tān varjayed vraṇān |
viṇ-mūtra-māruta-vahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram

ghaṭṭayañ jānunā jānu pādāv udyamya pātayan |
yo 'pāsyati muhur vaktram āturo na sa jīvati

dantaiś chindan nakhāgrāṇi taiś ca keśāṃs tṛṇāni ca |
bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan

5.118bv taiś ca keśāṃs tṛṇāni vā
hṛṣṭa-romā sāndra-mūtraḥ śuṣka-kāsī jvarī ca yaḥ |
muhur hasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ

5.119dv śayyāṃ pādena hanti ca
muhuś chidrāṇi vimṛśann āturo na sa jīvati |
mṛtyave sahasārtasya tilaka-vyaṅga-viplavaḥ

mukhe danta-nakhe puṣpaṃ jaṭhare vividhāḥ sirāḥ |
ūrdhva-śvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahata-vaṅkṣaṇam

śarma cān-adhigacchantaṃ buddhi-mān parivarjayet |
vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate

5.122av śarma vān-adhigacchantaṃ
sahasā sahasā tasya mṛtyur harati jīvitam |
yam uddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃpādayitum auṣadham

yatamāno na śaknoti dur-labhaṃ tasya jīvitam |
vijñātaṃ bahu-śaḥ siddhaṃ vidhi-vac cāvacāritam

na sidhyaty auṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam |
bhaved yasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ

a-kasmād varṇa-gandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati |
nivāte sendhanaṃ yasya jyotiś cāpy upaśāmyati

āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā |
ati-mātram amatrāṇi dur-labhaṃ tasya jīvitam

yaṃ naraṃ sahasā rogo dur-balaṃ parimuñcati |
saṃśaya-prāptam ātreyo jīvitaṃ tasya manyate

5.128cv saṃśayaṃ prāptam ātreyo
kathayen na ca pṛṣṭo 'pi duḥ-śravaṃ maraṇaṃ bhiṣak |
gatāsor bandhu-mitrāṇāṃ na cecchet taṃ cikitsitum

5.129av kathayen naiva pṛṣṭo 'pi
yama-dūta-piśācādyair yat parāsur upāsyate |
ghnadbhir auṣadha-vīryāṇi tasmāt taṃ parivarjayet

āyur-veda-phalaṃ kṛtsnaṃ yad āyur-jñe pratiṣṭhitam |
riṣṭa-jñānādṛtas tasmāt sarva-daiva bhaved bhiṣak

maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭam āyuḥ-puṇyobhaya-kṣayāt |
tayor apy a-kṣayād dṛṣṭaṃ viṣamā-parihāriṇām