અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 36

”આરીરસ્થાન
પાષણ્ડાશ્રમ-વર્ણાનાં સ-વર્ણાઃ કર્મ-સિદ્ધયે ।
ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્ દૂતાઃ કર્મ-વિપત્તયે

દીનં ભીતં દ્રુતં ત્રસ્તં રૂક્ષા-મઙ્ગલ-વાદિનમ્ ।
શસ્ત્રિણં દણ્ડિનં ષણ્ઢં મુણ્ડ-શ્મશ્રુ-જટા-ધરમ્

6.2ચ્વ્ શસ્ત્રિણં દણ્ડિનં ખણ્ડં 6.2દ્વ્ મુણ્ડ-શ્મશ્રું જટા-ધરમ્
6.2દ્વ્ મુણ્ડં શ્મશ્રુ-જટા-ધરમ્
અ-મઙ્ગલાહ્વયં ક્રૂર-કર્માણં મલિનં સ્ત્રિયમ્ ।
અનેકં વ્યાધિતં વ્યઙ્ગં રક્ત-માલ્યાનુલેપનમ્

તૈલ-પઙ્કાઙ્કિતં જીર્ણ-વિ-વર્ણાર્દ્રૈક-વાસસમ્ ।
ખરોષ્ટ્ર-મહિષારૂઢં કાષ્ઠ-લોષ્ટાદિ-મર્દિનમ્

6.4દ્વ્ કાષ્ઠ-લોહાદિ-મર્દિનમ્
નાનુગચ્છેદ્ ભિષગ્ દૂતમ્ આહ્વયન્તં ચ દૂરતઃ ।
અ-શસ્ત-ચિન્તા-વચને નગ્ને છિન્દતિ ભિન્દતિ

જુહ્વાને પાવકં પિણ્ડાન્ પિતૃભ્યો નિર્વપત્ય્ અપિ ।
સુપ્તે મુક્ત-કચે ઽભ્યક્તે રુદત્ય્ અ-પ્રયતે તથા

6.6દ્વ્ રુદત્ય્ અ-પ્રયતે ઽથ-વા
વૈદ્યે દૂતા મનુષ્યાણામ્ આગચ્છન્તિ મુમૂર્ષતામ્ ।
વિકાર-સામાન્ય-ગુણે દેશે કાલે ઽથ-વા ભિષક્

દૂતમ્ અભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમ્ ઉપાચરેત્ ।
સ્પૃશન્તો નાભિ-નાસાસ્ય-કેશ-રોમ-નખ-દ્વિ-જાન્

6.8ચ્વ્ સ્પૃશન્તો નાભિ-નાસાક્ષિ-
ગુહ્ય-પૃષ્ઠ-સ્તન-ગ્રીવા-જઠરાનામિકાઙ્ગુલીઃ ।
કાર્પાસ-બુસ-સીસાસ્થિ-કપાલ-મુસલોપલમ્

6.9બ્વ્ -જઠરાનામિકાઙ્ગુલિ
માર્જની-શૂર્પ-ચૈલાન્ત-ભસ્માઙ્ગાર-દશા-તુષાન્ ।
રજ્જૂપાનત્-તુલા-પાશમ્ અન્યદ્ વા ભગ્ન-વિચ્યુતમ્

6.10દ્વ્ અન્યદ્ વા ભગ્ન-વિદ્યુતમ્
તત્-પૂર્વ-દર્શને દૂતા વ્યાહરન્તિ મરિષ્યતામ્ ।
તથાર્ધ-રાત્રે મધ્યાહ્ને સંધ્યયોઃ પર્વ-વાસરે

ષષ્ઠી-ચતુર્થી-નવમી-રાહુ-કેતૂદયાદિષુ ।
ભરણી-કૃત્તિકાશ્લેષા-પૂર્વાર્દ્રા-પૈત્ર્ય-નૈરૃતે

યસ્મિંશ્ ચ દૂતે બ્રુવતિ વાક્યમ્ આતુર-સંશ્રયમ્ ।
પશ્યેન્ નિમિત્તમ્ અ-શુભં તં ચ નાનુવ્રજેદ્ ભિષક્

તદ્ યથા વિકલઃ પ્રેતઃ પ્રેતાલઙ્કાર એવ વા ।
છિન્નં દગ્ધં વિનષ્ટં વા તદ્-વાદીનિ વચાંસિ વા

6.14બ્વ્ પ્રેતાલઙ્કાર એવ ચ
રસો વા કટુકસ્ તીવ્રો ગન્ધો વા કૌણપો મહાન્ ।
સ્પર્શો વા વિપુલઃ ક્રૂરો યદ્ વાન્યદ્ અપિ તાદૃશમ્

6.15ચ્વ્ સ્પર્શો વા વિપુલ-ક્રૂરો
તત્ સર્વમ્ અભિતો વાક્યં વાક્ય-કાલે ઽથ-વા પુનઃ ।
દૂતમ્ અભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમ્ ઉપાચરેત્

હાહા-ક્રન્દિતમ્ ઉત્ક્રુષ્ટમ્ આક્રુષ્ટં સ્ખલનં ક્ષુતમ્ ।
વસ્ત્રાતપ-ત્ર-પાદ-ત્ર-વ્યસનં વ્યસનીક્ષણમ્

ચૈત્ય-ધ્વજાનાં પાત્રાણાં પૂર્ણાનાં ચ નિમજ્જનમ્ ।
હતાન્-ઇષ્ટ-પ્રવાદાશ્ ચ દૂષણં ભસ્મ-પાંસુભિઃ

પથશ્ છેદો ઽહિ-માર્જાર-ગોધા-સરટ-વાનરૈઃ ।
દીપ્તાં પ્રતિ દિશં વાચઃ ક્રૂરાણાં મૃગ-પક્ષિણામ્

કૃષ્ણ-ધાન્ય-ગુડોદશ્વિલ્-લવણાસવ-ચર્મણામ્ ।
સર્ષપાણાં વસા-તૈલ-તૃણ-પઙ્કેન્ધનસ્ય ચ

ક્લીબ-ક્રૂર-શ્વ-પાકાનાં જાલ-વાગુરયોર્ અપિ ।
છર્દિતસ્ય પુરીષસ્ય પૂતિ-દુર્-દર્શનસ્ય ચ

નિઃ-સારસ્ય વ્યવાયસ્ય કાર્પાસાદેર્ અરેર્ અપિ ।
શયનાસન-યાનાનામ્ ઉત્તાનાનાં તુ દર્શનમ્

6.22દ્વ્ ઉત્તાનાનાં ચ દર્શનમ્
ન્યુબ્જાનામ્ ઇતરેષાં ચ પાત્રાદીનામ્ અ-શોભનમ્ ।
પું-સંજ્ઞાઃ પક્ષિણો વામાઃ સ્ત્રી-સંજ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ

પ્રદક્ષિણં ખગ-મૃગા યાન્તો નૈવં શ્વ-જમ્બુકાઃ ।
અ-યુગ્માશ્ ચ મૃગાઃ શસ્તાઃ શસ્તા નિત્યં ચ દર્શને

ચાષ-ભાસ-ભરદ્વાજ-નકુલ-ચ્છાગ-બર્હિણઃ ।
અ-શુભં સર્વ-થોલૂક-બિડાલ-સરટેક્ષણમ્

પ્રશસ્તાઃ કીર્તને કોલ-ગોધાહિ-શશ-જાહકાઃ ।
ન દર્શને ન વિરુતે વાનરર્ક્ષાવ્ અતો ઽન્ય-થા

ધનુર્ ઐન્દ્રં ચ લાલાટમ્ અ-શુભં શુભમ્ અન્યતઃ ।
અગ્નિ-પૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિ-શિખાનિ ચ

દધ્ય્-અ-ક્ષતાદિ નિર્ગચ્છદ્ વક્ષ્યમાણં ચ મઙ્ગલમ્ ।
વૈદ્યો મરિષ્યતાં વેશ્મ પ્રવિશન્ન્ એવ પશ્યતિ

દૂતાદ્ય્ અ-સાધુ દૃષ્ટ્વૈવં ત્યજેદ્ આર્તમ્ અતો ઽન્ય-થા ।
કરુણા-શુદ્ધ-સંતાનો યત્નતસ્ તમ્ ઉપાચરેત્

6.29દ્વ્ યત્નતઃ સમુપાચરેત્
દધ્ય્-અ-ક્ષતેક્ષુ-નિષ્પાવ-પ્રિયઙ્ગુ-મધુ-સર્પિષામ્ ।
યાવકાઞ્જન-ભૃઙ્ગાર-ઘણ્ટા-દીપ-સરો-રુહામ્

દૂર્વાર્દ્ર-મત્સ્ય-માંસાનાં લાજાનાં ફલ-ભક્ષયોઃ ।
રત્નેભ-પૂર્ણ-કુમ્ભાનાં કન્યાયાઃ સ્યન્દનસ્ય ચ

નરસ્ય વર્ધમાનસ્ય દેવતાનાં નૃપસ્ય ચ ।
શુક્લાનાં સુ-મનો-વાલ-ચામરામ્બર-વાજિનામ્

શઙ્ખ-સાધુ-દ્વિ-જોષ્ણીષ-તોરણ-સ્વસ્તિકસ્ય ચ ।
ભૂમેઃ સમુદ્ધતાયાશ્ ચ વહ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્ય ચ

મનો-જ્ઞસ્યાન્ન-પાનસ્ય પૂર્ણસ્ય શકટસ્ય ચ ।
નૃભિર્ ધેન્વાઃ સ-વત્સાયા વડબાયાઃ સ્ત્રિયા અપિ

જીવઞ્જીવક-સારઙ્ગ-સારસ-પ્રિયવાદિનામ્ ।
હંસાનાં શતપત્ત્રાણાં બદ્ધસ્યૈક-પશોસ્ તથા

રુચકાદર્શ-સિદ્ધાર્થ-રોચનાનાં ચ દર્શનમ્ ।
ગન્ધઃ સુ-સુરભિર્ વર્ણઃ સુ-શુક્લો મધુરો રસઃ

ગો-પતેર્ અનુકૂલસ્ય સ્વનસ્ તદ્-વદ્ ગવામ્ અપિ ।
મૃગ-પક્ષિ-નરાણાં ચ શોભિનાં શોભના ગિરઃ

6.37અવ્ ગો-પતેર્ અનુલોમસ્ય
છત્ત્ર-ધ્વજ-પતાકાનામ્ ઉત્ક્ષેપણમ્ અભિષ્ટુતિઃ ।
ભેરી-મૃદઙ્ગ-શઙ્ખાનાં શબ્દાઃ પુણ્યાહ-નિઃસ્વનાઃ

વેદાધ્યયન-શબ્દાશ્ ચ સુખો વાયુઃ પ્રદક્ષિણઃ ।
પથિ વેશ્મ-પ્રવેશે ચ વિદ્યાદ્ આરોગ્ય-લક્ષણમ્

ઇત્ય્ ઉક્તં દૂત-શકુનં સ્વપ્નાન્ ઊર્ધ્વં પ્રચક્ષતે ।
સ્વપ્ને મદ્યં સહ પ્રેતૈર્ યઃ પિબન્ કૃષ્યતે શુના

6.40બ્વ્ સ્વપ્નાન્ ઊર્ધ્વં પ્રચક્ષ્યતે 6.40બ્વ્ સ્વપ્નાન્ ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે
સ મર્ત્યો મૃત્યુના શીઘ્રં જ્વર-રૂપેણ નીયતે ।
રક્ત-માલ્ય-વપુર્-વસ્ત્રો યો હસન્ હ્રિયતે સ્ત્રિયા

6.41અવ્ સ મર્ત્યો મૃત્યુના તૂર્ણં
સો ઽસ્ર-પિત્તેન મહિષ-શ્વ-વરાહોષ્ટ્ર-ગર્દભૈઃ ।
યઃ પ્રયાતિ દિશં યામ્યાં મરણં તસ્ય યક્ષ્મણા

લતા કણ્ટકિની વંશસ્ તાલો વા હૃદિ જાયતે ।
યસ્ય તસ્યાશુ ગુલ્મેન યસ્ય વહ્નિમ્ અન્-અર્ચિષમ્

જુહ્વતો ઘૃત-સિક્તસ્ય નગ્નસ્યોરસિ જાયતે ।
પદ્મં સ નશ્યેત્ કુષ્ઠેન ચણ્ડાલૈઃ સહ યઃ પિબેત્

સ્નેહં બહુ-વિધં સ્વપ્ને સ પ્રમેહેણ નશ્યતિ ।
ઉન્માદેન જલે મજ્જેદ્ યો નૃત્યન્ રાક્ષસૈઃ સહ

અપસ્મારેણ યો મર્ત્યો નૃત્યન્ પ્રેતેન નીયતે ।
યાનં ખરોષ્ટ્ર-માર્જાર-કપિ-શાર્દૂલ-શૂકરૈઃ

યસ્ય પ્રેતૈઃ શૃગાલૈર્ વા સ મૃત્યોર્ વર્તતે મુખે ।
અપૂપ-શષ્કુલીર્ જગ્ધ્વા વિબુદ્ધસ્ તદ્-વિધં વમન્

ન જીવત્ય્ અક્ષિ-રોગાય સૂર્યેન્દુ-ગ્રહણેક્ષણમ્ ।
સૂર્યા-ચન્દ્રમસોઃ પાત-દર્શનં દૃગ્-વિનાશનમ્

મૂર્ધ્નિ વંશ-લતાદીનાં સંભવો વયસાં તથા ।
નિલયો મુણ્ડ-તા કાક-ગૃધ્રાદ્યૈઃ પરિવારણમ્

તથા પ્રેત-પિશાચ-સ્ત્રી-દ્રવિડાન્ધ્ર-ગવાશનૈઃ ।
સઙ્ગો વેત્ર-લતા-વંશ-તૃણ-કણ્ટક-સંકટે

શ્વભ્ર-શ્મશાન-શયનં પતનં પાંસુ-ભસ્મનોઃ ।
મજ્જનં જલ-પઙ્કાદૌ શીઘ્રેણ સ્રોતસા હૃતિઃ

નૃત્ય-વાદિત્ર-ગીતાનિ રક્ત-સ્રગ્-વસ્ત્ર-ધારણમ્ ।
વયો-ઽઙ્ગ-વૃદ્ધિર્ અભ્યઙ્ગો વિવાહઃ શ્મશ્રુ-કર્મ ચ

પક્વાન્ન-સ્નેહ-મદ્યાશઃ પ્રચ્છર્દન-વિરેચને ।
હિરણ્ય-લોહયોર્ લાભઃ કલિર્ બન્ધ-પરાજયૌ

6.53બ્વ્ પ્રચ્છર્દન-વિરેચનમ્
ઉપાનદ્-યુગ-નાશશ્ ચ પ્રપાતઃ પાદ-ચર્મણોઃ ।
હર્ષો ભૃશં પ્રકુપિતૈઃ પિતૃભિશ્ ચાવભર્ત્સનમ્

પ્રદીપ-ગ્રહ-નક્ષત્ર-દન્ત-દૈવત-ચક્ષુષામ્ ।
પતનં વા વિનાશો વા ભેદનં પર્વતસ્ય ચ

6.55દ્વ્ ભેદનં પર્વતસ્ય વા
કાનને રક્ત-કુસુમે પાપ-કર્મ-નિવેશને ।
ચિતાન્ધ-કાર-સંબાધે જનન્યાં ચ પ્રવેશનમ્

6.56ચ્ચ્ ચિન્તાન્ધ-કાર-સંબાધે
પાતઃ પ્રાસાદ-શૈલાદેર્ મત્સ્યેન ગ્રસનં તથા ।
કાષાયિણામ્ અ-સૌમ્યાનાં નગ્નાનાં દણ્ડ-ધારિણામ્

રક્તાક્ષાણાં ચ કૃષ્ણાનાં દર્શનં જાતુ નેષ્યતે ।
કૃષ્ણા પાપાનનાચારા દીર્ઘ-કેશ-નખ-સ્તની

વિ-રાગ-માલ્ય-વસના સ્વપ્ને કાલ-નિશા મતા ।
મનો-વહાનાં પૂર્ણ-ત્વાત્ સ્રોતસાં પ્રબલૈર્ મલૈઃ

દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના રોગી યૈર્ યાતિ પઞ્ચ-તામ્ ।
અ-રોગઃ સંશયં પ્રાપ્ય કશ્-ચિદ્ એવ વિમુચ્યતે

દૃષ્ટઃ શ્રુતો ઽનુભૂતશ્ ચ પ્રાર્થિતઃ કલ્પિતસ્ તથા ।
ભાવિકો દોષ-જશ્ ચેતિ સ્વપ્નઃ સપ્ત-વિધો મતઃ

6.61દ્વ્ સ્વપ્નઃ સપ્ત-વિધઃ સ્મૃતઃ
તેષ્વ્ આદ્યા નિષ્-ફલાઃ પઞ્ચ યથા-સ્વ-પ્રકૃતિર્ દિવા ।
વિસ્મૃતો દીર્ઘ-હ્રસ્વો ઽતિ પૂર્વ-રાત્રે ચિરાત્ ફલમ્

6.62બ્વ્ યથા-સ્વં પ્રકૃતિર્ દિવા 6.62ચ્વ્ વિસ્મૃતો દીર્ઘ-હ્રસ્વો ઽપિ 6.62ચ્વ્
વિસ્મૃતો દીર્ઘ-હ્રસ્વો વા
દૃષ્ટઃ કરોતિ તુચ્છં ચ ગો-સર્ગે તદ્-અહર્ મહત્ ।
નિદ્રયા વાન્-ઉપહતઃ પ્રતીપૈર્ વચનૈસ્ તથા

6.63અવ્ દૃષ્ટઃ કરોતિ તુચ્છં વા 6.63ચ્વ્ નિદ્રયા ચાન્-ઉપહતઃ
યાતિ પાપો ઽલ્પ-ફલ-તાં દાન-હોમ-જપાદિભિઃ ।
અ-કલ્યાણમ્ અપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ

6.64અવ્ યાતિ પાપો ઽપ્ય્ અ-ફલ-તાં
પશ્યેત્ સૌમ્યં શુભં તસ્ય શુભમ્ એવ ફલં ભવેત્ ।
દેવાન્ દ્વિ-જાન્ ગો-વૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્

સાધૂન્ યશસ્વિનો વહ્નિમ્ ઇદ્ધં સ્વચ્છાન્ જલાશયાન્ ।
કન્યાઃ કુમારકાન્ ગૌરાન્ શુક્લ-વસ્ત્રાન્ સુ-તેજસઃ

6.66ચ્વ્ કન્યાં કુમારકાન્ ગૌરાન્
નરાશનં દીપ્ત-તનું સમન્તાદ્ રુધિરોક્ષિતમ્ ।
યઃ પશ્યેલ્ લભતે યો વા છત્ત્રાદર્શ-વિષામિષમ્

6.67અવ્ નરાશનં દીપ્ત-તનુઃ 6.67બ્વ્ સમન્તાદ્ રુધિરોક્ષિતઃ
શુક્લાઃ સુ-મનસો વસ્ત્રમ્ અ-મેધ્યાલેપનં ફલમ્ ।
શૈલ-પ્રાસાદ-સ-ફલ-વૃક્ષ-સિંહ-નર-દ્વિ-પાન્

આરોહેદ્ ગો-ઽશ્વ-યાનં ચ તરેન્ નદ-હ્રદોદ-ધીન્ ।
પૂર્વોત્તરેણ ગમનમ્ અ-ગમ્યાગમનં મૃતમ્

6.69બ્વ્ તરેન્ નદ-મહોદ-ધીન્
સંબાધાન્ નિઃસૃતિર્ દેવૈઃ પિતૃભિશ્ ચાભિનન્દનમ્ ।
રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્

6.70અવ્ સંકટાન્ નિઃસૃતિર્ દેવૈઃ 6.70દ્વ્ દ્વિષતાં ચાપમર્દનમ્
યસ્ય સ્યાદ્ આયુર્ આરોગ્યં વિત્તં બહુ ચ સો ઽશ્નુતે ।
મઙ્ગલાચાર-સંપન્નઃ પરિવારસ્ તથાતુરઃ

6.71બ્વ્ વિત્તં સ બહુ-શો ઽશ્નુતે
શ્રદ્-દધાનો ઽનુકૂલશ્ ચ પ્રભૂત-દ્રવ્ય-સંગ્રહઃ ।
સત્-ત્વ-લક્ષણ-સંયોગો ભક્તિર્ વૈદ્ય-દ્વિ-જાતિષુ

ચિકિત્સાયામ્ અ-નિર્વેદસ્ તદ્ આરોગ્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
ઇત્ય્ અત્ર જન્મ-મરણં યતઃ સમ્યગ્ ઉદાહૃતમ્