Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 34
”ārīrasthāna
saptottaraṃ marma-śataṃ teṣām ekā-daśādiśet |
pṛthak sakthnos tathā bāhvos trīṇi koṣṭhe navorasi
pṛṣṭhe catur-daśordhvaṃ tu jatros triṃśac ca sapta ca |
madhye pāda-talasyāhur abhito madhyamāṅgulīm
tala-hṛn nāma rujayā tatra viddhasya pañca-tā |
aṅguṣṭhāṅguli-madhya-sthaṃ kṣipraṃ ākṣepa-māraṇam
tasyordhvaṃ dvy-aṅgule kūrcaḥ pāda-bhramaṇa-kampa-kṛt |
gulpha-saṃdher adhaḥ kūrca-śiraḥ śopha-rujā-karam
jaṅghā-caraṇayoḥ saṃdhau gulpho ruk-stambha-māndya-kṛt |
jaṅghāntare tv indra-vastir mārayaty asṛjaḥ kṣayāt
4.5bv gulpho ruk-stambha-ṣāṇḍhya-kṛt 4.5bv gulpho ruk-stambha-khāñjya-kṛt
4.5bv gulpho ruk-stambha-jāḍya-kṛt
jaṅghorvoḥ saṃgame jānu khañja-tā tatra jīvataḥ |
jānunas try-aṅgulād ūrdhvam āṇy-ūru-stambha-śopha-kṛt
urvy ūru-madhye tad-vedhāt sakthi-śoṣo 'sra-saṃkṣayāt |
ūru-mūle lohitākṣaṃ hanti pakṣam asṛk-kṣayāt
4.7cv ūru-mūle lohitākhyaṃ
muṣka-vaṅkṣaṇayor madhye viṭapaṃ ṣaṇḍha-tā-karam |
iti sakthnos tathā bāhvor maṇi-bandho 'tra gulpha-vat
4.8bv viṭipaṃ ṣaṇḍha-tā-karam
kūrparaṃ jānu-vat kauṇyaṃ tayor viṭapa-vat punaḥ |
kakṣākṣa-madhye kakṣā-dhṛk kuṇi-tvaṃ tatra jāyate
sthūlāntra-baddhaḥ sadyo-ghno viḍ-vāta-vamano gudaḥ |
mūtrāśayo dhanur-vakro vastir alpāsra-māṃsa-gaḥ
ekādho-vadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihanty asūn |
ṛte 'śmarī-vraṇād viddhas tatrāpy ubhayataś ca saḥ
4.11dv tatrāpy ubhayataś ca yaḥ
mūtra-srāvy ekato bhinne vraṇo rohec ca yatnataḥ |
dehāma-pakva-sthānānāṃ madhye sarva-sirāśrayaḥ
nābhiḥ so 'pi hi sadyo-ghno dvāram āmāśayasya ca |
sat-tvādi-dhāma hṛdayaṃ stanoraḥ-koṣṭha-madhya-gam
stana-rohita-mūlākhye dvy-aṅgule stanayor vadet |
ūrdhvādho 'sra-kaphāpūrṇa-koṣṭho naśyet tayoḥ kramāt
4.14cv ūrdhvādho 'sṛk-kaphāpūrṇa-
apastambhāv uraḥ-pārśve nāḍyāv anila-vāhinī |
raktena pūrṇa-koṣṭho 'tra śvāsāt kāsāc ca naśyati
4.15cv raktasya pūrṇa-koṣṭho 'tra
pṛṣṭha-vaṃśorasor madhye tayor eva ca pārśvayoḥ |
adho 'ṃsa-kūṭayor vidyād apālāpākhya-marmaṇī
tayoḥ koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe naśyed yātena pūya-tām |
pārśvayoḥ pṛṣṭha-vaṃśasya śroṇi-karṇau prati sthite
4.17dv śroṇi-karṇa-pratiṣṭhite 4.17dv śroṇi-karṇau pratiṣṭhitau
vaṃśāśrite sphijor ūrdhvaṃ kaṭīka-taruṇe smṛte |
tatra rakta-kṣayāt pāṇdur hīna-rūpo vinaśyati
pṛṣṭha-vaṃśaṃ hy ubhayato yau saṃdhī kaṭi-pārśvayoḥ |
jaghanasya bahir-bhāge marmaṇī tau kukundarau
4.19av pṛṣṭha-vaṃśasyobhayato
ceṣṭā-hānir adhaḥ-kāye sparśā-jñānaṃ ca tad-vyadhāt |
pārśvāntara-nibaddhau yāv upari śroṇi-karṇayoḥ
āśaya-cchādanau tau tu nitambau taruṇāsthi-gau |
adhaḥ-śarīre śopho 'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ tataḥ
4.21av āśayācchādanau tau tu
pārśvāntara-nibaddhau ca madhye jaghana-pārśvayoḥ |
tiryag ūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau pārśva-saṃdhī tayor vyadhāt
4.22bv madhyau jaghana-pārśvayoḥ 4.22cv nirdiṣṭau pārśva-saṃdhī tau
4.22dv tiryag ūrdhvaṃ tayor vyadhāt
rakta-pūrita-koṣṭhasya śarīrāntara-saṃbhavaḥ |
stana-mūlārjave bhāge pṛṣṭha-vaṃśāśraye sire
bṛhatyau tatra viddhasya maraṇaṃ rakta-saṃkṣayāt |
bāhu-mūlābhisaṃbaddhe pṛṣṭha-vaṃśasya pārśvayoḥ
aṃsayoḥ phalake bāhu-svāpa-śoṣau tayor vyadhāt |
grīvām ubhayataḥ snāvnī grīvā-bāhu-śiro-'ntare
4.25bv -svāpa-śoṣau tayor vyadhe 4.25bv -svāpa-śophau tayor vyadhe 4.25bv
-svāpa-śophau tayor vyadhāt
skandhāṃsa-pīṭha-saṃbandhāv aṃsau bāhu-kriyā-harau |
kaṇṭha-nālīm ubhayataḥ sirā hanu-samāśritāḥ
4.26av skandhāṃsa-pīṭha-baddhārthāv 4.26av skandhāṃsa-pīṭha-bandhārthāv
4.26av skandhāṃsa-pīṭha-saṃbaddhāv
catasras tāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte |
svara-praṇāśa-vaikṛtyaṃ rasā-jñānaṃ ca tad-vyadhe
4.27cv svara-praṇāśa-vaikṛtya- 4.27cv svara-praṇāśo vaikṛtyaṃ 4.27dv
-rasā-jñānaṃ ca tad-vyadhe
kaṇṭha-nālīm ubhayato jihvā-nāsā-gatāḥ sirāḥ |
pṛthak catasras tāḥ sadyo ghnanty asūn mātṛkāhvayāḥ
kṛkāṭike śiro-grīvā-saṃdhau tatra calaṃ śiraḥ |
adhas-tāt karṇayor nimne vidhure śruti-hāriṇī
4.29bv -saṃdhī tatra calaṃ śiraḥ
phaṇāv ubhayato ghrāṇa-mārgaṃ śrotra-pathānugau |
antar-gala-sthitau vedhād gandha-vijñāna-hāriṇau
netrayor bāhyato 'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ |
tathopari bhruvor nimnāv āvartāv āndhyam eṣu tu
anu-karṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyo-vināśanau |
keśānte śaṅkhayor ūrdhvam utkṣepau sthapani punaḥ
bhruvor madhye traye 'py atra śalye jīved an-uddhṛte |
svayaṃ vā patite pākāt sadyo naśyati tūddhṛte
jihvākṣi-nāsikā-śrotra-kha-catuṣṭaya-saṃgame |
tālūny āsyāni catvāri srotasāṃ teṣu marmasu
viddhaḥ śṛṅgāṭakākhyeṣu sadyas tyajati jīvitam |
kapāle saṃdhayaḥ pañca sīmantās tiryag-ūrdhva-gāḥ
4.35cv kapāla-saṃdhayaḥ pañca
bhramonmāda-mano-nāśais teṣu viddheṣu naśyati |
āntaro mastakasyordhvaṃ sirā-saṃdhi-samāgamaḥ
4.36cv antare mastakasyordhvaṃ
romāvarto 'dhipo nāma marma sadyo haraty asūn |
viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat
māṃsāsthi-snāyu-dhamanī-sirā-saṃdhi-samāgamaḥ |
syān marmeti ca tenātra su-tarāṃ jīvitaṃ sthitam
bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣo-ḍhaivaṃ marma-kalpanā |
prāṇāyatana-sāmānyād aikyaṃ vā marmaṇāṃ matam
4.39dv aikyaṃ vā marmaṇāṃ smṛtam
māṃsa-jāni daśendrākhya-tala-hṛt-stana-rohitāḥ |
śaṅkhau kaṭīka-taruṇe nitambāv aṃsayoḥ phale
asthny aṣṭau snāva-marmāṇi trayo-viṃśatir āṇayaḥ |
kūrca-kūrca-śiro-'pāṅga-kṣiprotkṣepāṃsa-vastayaḥ
4.41av asthny aṣṭau snāyu-marmāṇi
gudāpastambha-vidhura-śṛṅgāṭāni navādiśet |
marmāṇi dhamanī-sthāni sapta-triṃśat sirāśrayāḥ
4.42av gudo 'pastambha-vidhura-
bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣā-dharau phaṇau |
viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ pārśva-saṃdhī stanādhare
4.43dv pārśva-saṃdhī stanāntare
apālāpau sthapany urvyaś catasro lohitāni ca |
saṃdhau viṃśatir āvartau maṇi-bandhau kukundarau
sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ |
māṃsa-marma gudo 'nyeṣāṃ snāvni kakṣā-dharau tathā
4.45dv snāvnī kakṣā-dharau tathā
viṭapau vidhurākhye ca śṛṅgāṭāni sirāsu tu |
apastambhāv apāṅgau ca dhamanī-sthaṃ na taiḥ smṛtam
viddhe 'jasram asṛk-srāvo māṃsa-dhāvana-vat tanuḥ |
pāṇḍu-tvam indriyā-jñānaṃ maraṇam cāśu māṃsa-je
4.47dv maraṇam vāśu māṃsa-je
majjānvito 'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthi-marmaṇi |
āyāmākṣepaka-stambhāḥ snāva-je 'bhyadhikaṃ rujā
4.48dv snāva-je 'bhyadhikaṃ rujaḥ 4.48dv snāva-je 'bhyadhikā rujaḥ 4.48dv
snāyu-ge 'bhyadhikaṃ rujā
yāna-sthānāsanā-śaktir vaikalyam atha vāntakaḥ |
raktaṃ sa-śabda-phenoṣṇaṃ dhamanī-sthe vi-cetasaḥ
sirā-marma-vyadhe sāndram ajasraṃ bahv asṛk sravet |
tat-kṣayāt tṛḍ-bhrama-śvāsa-moha-hidhmābhir antakaḥ
vastu śūkair ivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇi-khañja-tā |
bala-ceṣṭā-kṣayaḥ śoṣaḥ parva-śophaś ca saṃdhi-je
nābhi-śaṅkhādhipāpāna-hṛc-chṛṅgāṭaka-vastayaḥ |
aṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnanty ekān-na-viṃśatiḥ
4.52dv nighnanty ekona-viṃśatiḥ
saptāhaḥ paramas teṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe |
trayas-triṃśad-apastambha-tala-hṛt-pārśva-saṃdhayaḥ
4.53av saptāhaḥ paramaṃ teṣāṃ
kaṭī-taruṇa-sīmanta-stana-mūlendra-vastayaḥ |
kṣiprāpālāpa-bṛhatī-nitamba-stana-rohitāḥ
kālāntara-prāṇa-harā māsa-māsārdha-jīvitāḥ |
utkṣepau sthapanī trīṇi vi-śalya-ghnāni tatra hi
4.55dv vi-śalya-ghnāni tatra tu
vāyur māṃsa-vasā-majja-mastuluṅgāni śoṣayet |
śalyāpāye vinirgacchan śvāsāt kāsāc ca hanty asūn
phaṇāv apāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike |
aṃsāṃsa-phalakāvarta-viṭaporvī-kukundarāḥ
4.57av phaṇāv apāṅgau vidhurau
sa-jānu-lohitākṣāṇi-kakṣā-dhṛk-kūrca-kūrparāḥ |
vaikalyam iti catvāri catvāriṃśac ca kurvate
4.58av sa-jānu-lohitākhyāni-
haranti tāny api prāṇān kadā-cid abhighātataḥ |
aṣṭau kūrca-śiro-gulpha-maṇi-bandhā rujā-karāḥ
teṣāṃ viṭapa-kakṣā-dhṛg-urvyaḥ kūrca-śirāṃsi ca |
dvā-daśāṅgula-mānāni dvy-aṅgule maṇi-bandhane
4.60bv -urvī-kūrca-śirāṃsi ca
gulphau ca stana-mūle ca try-aṅgulaṃ jānu-kūrparam |
apāna-vasti-hṛn-nābhi-nīlāḥ sīmanta-mātṛkāḥ
4.61bv try-aṅgulau jānu-kūrparau 4.61dv -nīlā-sīmanta-mātṛkāḥ
kūrca-śṛṅgāṭa-manyāś ca triṃśad ekena varjitāḥ |
ātma-pāṇi-talonmānāḥ śeṣāṇy ardhāṅgulaṃ vadet
pañcāśat ṣaṭ ca marmāṇi tila-vrīhi-samāny api |
iṣṭāni marmāṇy anyeṣāṃ catur-dhoktāḥ sirās tu yāḥ
tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇy āśritās tataḥ |
tat-kṣatāt kṣata-jāty-artha-pravṛtter dhātu-saṃkṣaye
4.64cv tat-kṣatāt kṣata-jāty-arthaṃ 4.64dv pravṛttir dhātu-saṃkṣaye
vṛddhaś calo rujas tīvrāḥ pratanoti samīrayan |
tejas tad uddhṛtaṃ dhatte tṛṣṇā-śoṣa-mada-bhramān
svinna-srasta-ślatha-tanuṃ haraty enaṃ tato 'ntakaḥ |
vardhayet saṃdhito gātraṃ marmaṇy abhihate drutam
chedanāt saṃdhi-deśasya saṃkucanti sirā hy ataḥ |
jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati
su-vikṣato 'py ato jīved a-marmaṇi na marmaṇi |
prāṇa-ghātini jīvet tu kaś-cid vaidya-guṇena cet
a-samagrābhighātāc ca so 'pi vaikalyam aśnute |
tasmāt kṣāra-viṣāgny-ādīn yatnān marmasu varjayet
marmābhighātaḥ sv-alpo 'pi prāya-śo bādhate-tarām |
rogā marmāśrayās tad-vat prakrāntā yatnato 'pi ca
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0