અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 35

4.70ચ્વ્ રોગા મર્માશ્રિતાસ્ તદ્-વત્
”આરીરસ્થાન
પુષ્પં ફલસ્ય ધૂમો ઽગ્નેર્ વર્ષસ્ય જલ-દોદયઃ ।
યથા ભવિષ્યતો લિઙ્ગં રિષ્ટં મૃત્યોસ્ તથા ધ્રુવમ્

આયુષ્-મતિ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સ-ફલાઃ સંપ્રયોજિતાઃ ।
ભવન્તિ ભિષજાં ભૂત્યૈ કૃત-જ્ઞ ઇવ ભૂ-ભુજિ ॥ 1+(1) ॥
ક્ષીણાયુષિ કૃતં કર્મ વ્યર્થં કૃતમ્ ઇવાધમે ।
અ-યશો દેહ-સંદેહં સ્વાર્થ-હાનિં ચ યચ્છતિ ॥ 1+(2) ॥
5.1+(2)ચ્વ્ આયાસાદ્ દેહ-સંદેહં
તર્હીદાનીં ગતાસૂનાં લક્ષણં સંપ્રચક્ષતે ।
વિકૃતિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રદિષ્ટા રિષ્ટ-સંજ્ઞયા ॥ 1+(3) ॥
5.1+(3)અવ્ તદ્ ઇદાનીં ગતાસૂનાં
અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટ-રિષ્ટં ચ જીવિતમ્ ।
અરિષ્ટે રિષ્ટ-વિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટે ઽપ્ય્ અ-નૈપુણાત્

કે-ચિત્ તુ તદ્ દ્વિ-ધેત્ય્ આહુઃ સ્થાય્ય્-અ-સ્થાયિ-વિભેદતઃ ।
દોષાણામ્ અપિ બાહુલ્યાદ્ રિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્

સ દોષાણાં શમે શામ્યેત્ સ્થાય્ય્ અવશ્યં તુ મૃત્યવે ।
રૂપેન્દ્રિય-સ્વર-ચ્છાયા-પ્રતિચ્છાયા-ક્રિયાદિષુ

5.4અવ્ તદ્ દોષાણાં શમે શામ્યેત્
અન્યેષ્વ્ અપિ ચ ભાવેષુ પ્રાકૃતેષ્વ્ અ-નિમિત્તતઃ ।
વિકૃતિર્ યા સમાસેન રિષ્ટં તદ્ ઇતિ લક્ષયેત્

કેશ-રોમ-નિર્-અભ્યઙ્ગં યસ્યાભ્યક્તમ્ ઇવેક્ષ્યતે ।
યસ્યાત્ય્-અર્થં ચલે નેત્રે સ્તબ્ધાન્તર્-ગત-નિર્ગતે

જિહ્મે વિસ્તૃત-સંક્ષિપ્તે સંક્ષિપ્ત-વિનત-ભ્રુણી ।
ઉદ્ભ્રાન્ત-દર્શને હીન-દર્શને નકુલોપમે

કપોતાભે અલાતાભે સ્રુતે લુલિત-પક્ષ્મણી ।
નાસિકાત્ય્-અર્થ-વિવૃતા સંવૃતા પિટિકાચિતા

ઉચ્છૂના સ્ફુટિતા મ્લાના યસ્યૌષ્ઠો યાત્ય્ અધો ઽધરઃ ।
ઊર્ધ્વં દ્વિતીયઃ સ્યાતાં વા પક્વ-જમ્બૂ-નિભાવ્ ઉભૌ

દન્તાઃ સ-શર્કરાઃ શ્યાવાસ્ તામ્રાઃ પુષ્પિત-પઙ્કિતાઃ ।
સહસૈવ પતેયુર્ વા જિહ્વા જિહ્મા વિસર્પિણી

શૂના શુષ્કા ગુરુઃ શ્યાવા લિપ્તા સુપ્તા સ-કણ્ટકા ।
શિરઃ શિરો-ધરા વોઢું પૃષ્ઠં વા ભારમ્ આત્મનઃ

હનૂ વા પિણ્ડમ્ આસ્ય-સ્થં શક્નુવન્તિ ન યસ્ય ચ ।
યસ્યા-નિમિત્તમ્ અઙ્ગાનિ ગુરૂણ્ય્ અતિ-લઘૂનિ વા

વિષ-દોષાદ્ વિના યસ્ય ખેભ્યો રક્તં પ્રવર્તતે ।
ઉત્સિક્તં મેહનં યસ્ય વૃષણાવ્ અતિ-નિઃસૃતૌ

અતો ઽન્ય-થા વા યસ્ય સ્યાત્ સર્વે તે કાલ-ચોદિતાઃ ।
યસ્યા-પૂર્વાઃ સિરા-લેખા બાલેન્દ્વ્-આકૃતયો ઽપિ વા

5.14બ્વ્ સર્વે તે કાલ-નોદિતાઃ
લલાટે વસ્તિ-શીર્ષે વા ષણ્ માસાન્ ન સ જીવતિ ।
પદ્મિની-પત્ત્ર-વત્ તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ

પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષણ્ માસાસ્ તસ્ય જીવિતમ્ ।
હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમ-કૂપાશ્ ચ સંવૃતાઃ

5.16બ્વ્ ષણ્-માસં તસ્ય જીવિતમ્ 5.16બ્વ્ ષણ્-માસાત્ તસ્ય જીવિતમ્ 5.16બ્વ્ ષણ્
માસાંસ્ તસ્ય જીવિતમ્
સો ઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્ મરણમ્ અશ્નુતે ।
યસ્ય ગો-મય-ચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખે ઽપિ વા

સ-સ્નેહં મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ।
મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્ વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ

5.18ચ્વ્ મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્ વા યસ્ય સ્યુઃ
મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્-રાત્રાત્ ત્રિ-રાત્રાદ્ આતુરસ્ય તુ ।
જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિ સવ્યમ્ અક્ષિ નિમજ્જતિ

5.19બ્વ્ ત્રિ-રાત્રાદ્ આતુરસ્ય ચ
ખગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્ ।
યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્ય્ ઉરો ભૃશમ્

આર્દ્રેષુ સર્વ-ગાત્રેષુ સો ઽર્ધ-માસં ન જીવતિ ।
અ-કસ્માદ્ યુગ-પદ્ ગાત્રે વર્ણૌ પ્રાકૃત-વૈકૃતૌ

તથૈવોપચય-ગ્લાનિ-રૌક્ષ્ય-સ્નેહાદિ મૃત્યવે ।
યસ્ય સ્ફુટેયુર્ અઙ્ગુલ્યો નાકૃષ્ટા ન સ જીવતિ

ક્ષવ-કાસાદિષુ તથા યસ્યા-પૂર્વો ધ્વનિર્ ભવેત્ ।
હ્રસ્વો દીર્ઘો ઽતિ વોચ્છ્વાસઃ પૂતિઃ સુરભિર્ એવ વા

આપ્લુતાન્-આપ્લુતે કાયે યસ્ય ગન્ધો ઽતિ-માનુષઃ ।
મલ-વસ્ત્ર-વ્રણાદૌ વા વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્

5.24ચ્વ્ મલ-વસ્ત્ર-વ્રણાદ્યે વા
ભજન્તે ઽત્ય્-અઙ્ગ-સૌરસ્યાદ્ યં યૂકા-મક્ષિકાદયઃ ।
ત્યજન્તિ વાતિ-વૈરસ્યાત્ સો ઽપિ વર્ષં ન જીવતિ

સતતોષ્મસુ ગાત્રેષુ શૈત્યં યસ્યોપલક્ષ્યતે ।
શીતેષુ ભૃશમ્ ઔષ્ણ્યં વા સ્વેદઃ સ્તમ્ભો ઽપ્ય્ અ-હેતુકઃ

5.26દ્વ્ સ્વેદઃ સ્તમ્ભો ઽત્ય્ અ-હેતુકઃ
યો જાત-શીત-પિટિકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે ।
ઉષ્ણ-દ્વેષી ચ શિતાર્તઃ સ પ્રેતાધિપ-ગો-ચરઃ

5.27બ્વ્ શીતાઙ્ગો વાતિદહ્યતે 5.27બ્વ્ શીતાઙ્ગો વાપિ દહ્યતે
ઉરસ્ય્ ઊષ્મા ભવેદ્ યસ્ય જઠરે ચાતિ-શીત-તા ।
ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્ તથૈવ સઃ

5.28બ્વ્ જઠરે વાતિ-શીત-તા
મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વાપ્સુ નિમજ્જતિ ।
નિષ્ઠ્યૂતં બહુ-વર્ણં વા યસ્ય માસાત્ સ નશ્યતિ

ઘની-ભૂતમ્ ઇવાકાશમ્ આકાશમ્ ઇવ યો ઘનમ્ ।
અ-મૂર્તમ્ ઇવ મૂર્તં ચ મૂર્તં ચા-મૂર્ત-વત્ સ્થિતમ્

તેજસ્વ્ય્ અ-તેજસ્ તદ્-વચ્ ચ શુક્લં કૃષ્ણમ્ અ-સચ્ ચ સત્ ।
અ-નેત્ર-રોગશ્ ચન્દ્રં ચ બહુ-રૂપમ્ અ-લાઞ્છનમ્

5.31અવ્ તેજસ્ય્ અ-તેજસ્ તદ્-વચ્ ચ 5.31ચ્વ્ અ-નેત્ર-રોગી ચન્દ્રં ચ
જાગ્રદ્ રક્ષાંસિ ગન્ધર્વાન્ પ્રેતાન્ અન્યાંશ્ ચ તદ્-વિધાન્ ।
રૂપં વ્ય્-આકૃતિ તત્ તચ્ ચ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ

5.32ચ્વ્ રૂપં વ્ય્-આકૃતિ તદ્-વચ્ ચ
સપ્તર્ષીણાં સમીપ-સ્થાં યો ન પશ્યત્ય્ અરુન્ધતીમ્ ।
ધ્રુવમ્ આકાશ-ગઙ્ગાં વા સ ન પશ્યતિ તાં સમામ્

મેઘ-તોયૌઘ-નિર્ઘોષ-વીણા-પણવ-વેણુ-જાન્ ।
શૃણોત્ય્ અન્યાંશ્ ચ યઃ શબ્દાન્ અ-સતો ન સતો ઽપિ વા

નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ ન યો ધુકધુકા-સ્વનમ્ ।
તદ્-વદ્ ગન્ધ-રસ-સ્પર્શાન્ મન્યતે યો વિપર્યયાત્

5.35બ્વ્ ન યો ધુકધુક-સ્વનમ્
સર્વ-શો વા ન યો યશ્ ચ દીપ-ગન્ધં ન જિઘ્રતિ ।
વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયા-વિધિના રસાઃ

યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યો ઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા ।
અન્તરેણ તપસ્ તીવ્રં યોગં વા વિધિ-પૂર્વકમ્

5.37અવ્ યો ભસ્મનેવ કીર્ણાઙ્ગો
જાનાત્ય્ અતીન્દ્રિયં યશ્ ચ તેષાં મરણમ્ આદિશેત્ ।
હીનો દીનઃ સ્વરો ઽ-વ્યક્તો યસ્ય સ્યાદ્ ગદ્ગદો ઽપિ વા

સહસા યો વિમુહ્યેદ્ વા વિવક્ષુર્ ન સ જીવતિ ।
સ્વરસ્ય દુર્-બલી-ભાવં હાનિં ચ બલ-વર્ણયોઃ

રોગ-વૃદ્ધિમ્ અ-યુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમ્ આદિશેત્ ।
અપ-સ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમ્ આત્મનઃ

શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ।
સંસ્થાનેન પ્રમાણેન વર્ણેન પ્રભયાપિ વા

5.41અવ્ શ્રોતારં તસ્ય શબ્દસ્ય 5.41અવ્ શ્રોતારં વાસ્ય શબ્દસ્ય
છાયા વિવર્તતે યસ્ય સ્વપ્ને ઽપિ પ્રેત એવ સઃ ।
આતપાદર્શ-તોયાદૌ યા સંસ્થાન-પ્રમાણતઃ

છાયાઙ્ગાત્ સંભવત્ય્ ઉક્તા પ્રતિચ્છાયેતિ સા પુનઃ ।
વર્ણ-પ્રભાશ્રયા યા તુ સા છાયૈવ શરીર-ગા

ભવેદ્ યસ્ય પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્નાધિકાકુલા ।
વિ-શિરા દ્વિ-શિરા જિહ્મા વિકૃતા યદિ વાન્ય-થા

તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાન્ ન ચેલ્ લક્ષ્ય-નિમિત્ત-જા ।
પ્રતિચ્છાયા-મયી યસ્ય ન ચાક્ષ્ણીક્ષ્યેત કન્યકા

ખાદીનાં પઞ્ચ પઞ્ચાનાં છાયા વિવિધ-લક્ષણાઃ ।
નાભસી નિર્-મલા-નીલા સ-સ્નેહા સ-પ્રભેવ ચ

વાતાદ્ રજો-ઽરુણા શ્યાવા ભસ્મ-રૂક્ષા હત-પ્રભા ।
વિશુદ્ધ-રક્તા ત્વ્ આગ્નેયી દીપ્તાભા દર્શન-પ્રિયા

શુદ્ધ-વૈડૂર્ય-વિ-મલા સુ-સ્નિગ્ધા તોય-જા સુખા ।
સ્થિરા સ્નિગ્ધા ઘના શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ પાર્થિવી

5.48બ્વ્ સુ-સ્નિગ્ધા તોય-જા હિ સા
વાયવી રોગ-મરણ-ક્લેશાયાન્યાઃ સુખોદયાઃ ।
પ્રભોક્તા તૈજસી સર્વા સા તુ સપ્ત-વિધા સ્મૃતા

5.49અવ્ વાયવ્યા રોગ-મરણ-
રક્તા પીતા સિતા શ્યાવા હરિતા પાણ્ડુરાસિતા ।
તાસાં યાઃ સ્યુર્ વિકાસિન્યઃ સ્નિગ્ધાશ્ ચ વિ-મલાશ્ ચ યાઃ

5.50અવ્ રક્તા પીતા સિતા શ્યામા
તાઃ શુભા મલિના રૂક્ષાઃ સંક્ષિપ્તાશ્ ચા-શુભોદયાઃ ।
વર્ણમ્ આક્રામતિ ચ્છાયા પ્રભા વર્ણ-પ્રકાશિની

5.51બ્વ્ સંક્ષિપ્તાશ્ ચા-સુખોદયાઃ 5.51દ્વ્ પ્રભા વર્ણ-વિકાશિની
આસન્ને લક્ષ્યતે છાયા વિકૃષ્ટે ભા પ્રકાશતે ।
ના-ચ્છાયો ના-પ્રભઃ કશ્-ચિદ્ વિશેષાશ્ ચિહ્નયન્તિ તુ

નૃણાં શુભા-શુભોત્પત્તિં કાલે છાયા-સમાશ્રયાઃ ।
નિકષન્ન્ ઇવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ

5.53બ્વ્ કાલે છાયા-સમાશ્રિતાઃ
હીયતે બલતઃ શશ્વદ્ યો ઽન્નમ્ અશ્નન્ હિતં બહુ ।
યો ઽલ્પાશી બહુ-વિણ્-મૂત્રો બહ્વ્-આશી ચાલ્પ-મૂત્ર-વિટ્

5.54દ્વ્ બહ્વ્-આશી વાલ્પ-મૂત્ર-વિટ્
યો વાલ્પાશી કફેનાર્તો દીર્ઘં શ્વસિતિ ચેષ્ટતે ।
દીર્ઘમ્ ઉચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ

હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્ ।
શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્ યો ઽઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ

યો લલાટાત્ સ્રુત-સ્વેદઃ શ્લથ-સંધાન-બન્ધનઃ ।
ઉત્થાપ્યમાનઃ સંમુહ્યેદ્ યો બલી દુર્-બલો ઽપિ વા

ઉત્તાન એવ સ્વપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ ।
શયનાસન-કુડ્યાદેર્ યો ઽ-સદ્ એવ જિઘૃક્ષતિ

5.58ચ્વ્ શયનાસન-કુડ્યાદૌ 5.58દ્વ્ યઃ સદૈવ જિઘૃક્ષતિ
અ-હાસ્ય-હાસી સંમુહ્યન્ યો લેઢિ દશન-ચ્છદૌ ।
ઉત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્-કારાંશ્ ચ કરોતિ યઃ

5.59દ્વ્ નોત્કારાંશ્ ચ કરોતિ યઃ
યમ્ અભિદ્રવતિ ચ્છાયા કૃષ્ણા પીતારુણાપિ વા ।
ભિષગ્-ભેષજ-પાનાન્ન-ગુરુ-મિત્ર-દ્વિષશ્ ચ યે

5.60બ્વ્ કૃષ્ણા પીતારુણાપિ ચ
વશ-ગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમ-વર્તિનઃ ।
ગ્રીવા-લલાટ-હૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્

ઉષ્ણો ઽપરઃ પ્રદેશશ્ ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ ।
યો ઽણુ-જ્યોતિર્ અનેકાગ્રો દુશ્-છાયો દુર્-મનાઃ સદા

પૂર્વ-રૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરાદિષ્વ્ અતિ-માત્રયા ।
યં વિશન્તિ વિશત્ય્ એનં મૃત્યુર્ જ્વર-પુરઃ-સરઃ ॥ 62.1+(1) ॥
બલિં બલિ-ભૃતો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે ।
નિર્-નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભામ્ ઉપચયં શ્રિયમ્

5.63અવ્ બલિં બલિ-ભુજો યસ્ય
પ્રાપ્નોત્ય્ અતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમ-ક્ષયમ્ ।
ગુણ-દોષ-મયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા

5.64ચ્વ્ ગુણા-ગુણ-મયી યસ્ય
યાત્ય્ અન્ય-થા-ત્વં પ્રકૃતિઃ ષણ્ માસાન્ ન સ જીવતિ ।
ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ ત્યાગો બુદ્ધિર્ બલમ્ અ-હેતુકમ્

ષડ્ એતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્ માસૈર્ મરિષ્યતઃ ।
મત્ત-વદ્-ગતિ-વાક્-કમ્પ-મોહા માસાન્ મરિષ્યતઃ

નશ્યત્ય્ અ-જાનન્ ષડ્-અહાત્ કેશ-લુઞ્ચન-વેદનામ્ ।
ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદ્ ઋતે

પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપ-તાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિર્ ઉદીર્યતે ।
યસ્ય નિદ્રા ભવેન્ નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ

5.68ચ્વ્ યસ્ય નિદ્રા ભવેન્ નિત્યં
વક્ત્રમ્ આપૂર્યતે ઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્ ચરણૌ ભૃશમ્ ।
ચક્ષુશ્ ચાકુલ-તાં યાતિ યમ-રાજ્યં ગમિષ્યતઃ

5.69દ્વ્ યમ-રાષ્ટ્રં ગમિષ્યતઃ
યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈર્ અ-રતિસ્ તૈર્ ન જીવતિ ।
સહસા જાયતે યસ્ય વિકારઃ સર્વ-લક્ષણઃ

નિવર્તતે વા સહસા સહસા સ વિનશ્યતિ ।
જ્વરો નિહન્તિ બલ-વાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ

સ-પ્રલાપ-ભ્રમ-શ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્ ।
અ-ક્ષામં સક્ત-વચનં રક્તાક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્

સ-શુષ્ક-કાસઃ પૂર્વાહ્ણે યો ઽપરાહ્ણે ઽપિ વા ભવેત્ ।
બલ-માંસ-વિહીનસ્ય શ્લેષ્મ-કાસ-સમન્વિતઃ

5.73અવ્ સંશુષ્ક-કાસઃ પૂર્વાહ્ણે
રક્ત-પિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમ્ ઇન્દ્ર-ધનુષ્-પ્રભમ્ ।
તામ્ર-હારિદ્ર-હરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્

રોમ-કૂપ-પ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્ય-હૃદયે સજત્ ।
વાસસો ઽ-રઞ્જનં પૂતિ વેગ-વચ્ ચાતિ ભૂરિ ચ

5.75ચ્વ્ વાસસો રઞ્જનં પૂતિ
વૃદ્ધં પાણ્ડુ-જ્વર-ચ્છર્દિ-કાસ-શોફાતિસારિણમ્ ।
કાસ-શ્વાસૌ જ્વર-ચ્છર્દિ-તૃષ્ણાતીસાર-શોફિનમ્

યક્ષ્મા પાર્શ્વ-રુજાનાહ-રક્ત-ચ્છર્દ્ય્-અંસ-તાપિનમ્ ।
છર્દિર્ વેગ-વતી મૂત્ર-શકૃદ્-ગન્ધિઃ સ-ચન્દ્રિકા

5.77બ્વ્ -રક્ત-ચ્છર્દ્ય્-અઙ્ગ-તાપિનમ્
સાસ્ર-વિટ્-પૂય-રુક્-કાસ-શ્વાસ-વત્ય્ અનુષઙ્ગિણી ।
તૃષ્ણાન્ય-રોગ-ક્ષપિતં બહિર્-જિહ્વં વિ-ચેતનમ્

5.78દ્વ્ બહિર્-જિહ્વમ્ અ-ચેતનમ્ 5.78દ્વ્ બહિર્-જિહ્વં વિ-ચેતસમ્
મદાત્યયો ઽતિ-શીતાર્તં ક્ષીણં તૈલ-પ્રભાનનમ્ ।
અર્શાંસિ પાણિ-પન્-નાભિ-ગુદ-મુષ્કાસ્ય-શોફિનમ્

5.79દ્વ્ -ગુદ-મુષ્કાદિ-શોફિનમ્
હૃત્-પાર્શ્વાઙ્ગ-રુજા-છર્દિ-પાયુ-પાક-જ્વરાતુરમ્ ।
અતીસારો યકૃત્-પિણ્ડ-માંસ-ધાવન-મેચકૈઃ

તુલ્યસ્ તૈલ-ઘૃત-ક્ષીર-દધિ-મજ્જ-વસાસવૈઃ ।
મસ્તુલુઙ્ગ-મષી-પૂય-વેસવારામ્બુ-માક્ષિકૈઃ

અતિ-રક્તાસિત-સ્નિગ્ધ-પૂત્ય્-અચ્છ-ઘન-વેદનઃ ।
કર્બુરઃ પ્રસ્રવન્ ધાતૂન્ નિષ્-પુરીષો ઽથ-વાતિ-વિટ્

તન્તુ-માન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજી-માંશ્ ચન્દ્રકૈર્ યુતઃ ।
શીર્ણ-પાયુ-વલિં મુક્ત-નાલં પર્વાસ્થિ-શૂલિનમ્

5.83દ્વ્ -તાલં પર્વાસ્થિ-શૂલિનમ્ 5.83દ્વ્ -તાડં પર્વાસ્થિ-શૂલિનમ્
સ્રસ્ત-પાયું બલ-ક્ષીણમ્ અન્નમ્ એવોપવેશયન્ ।
સ-તૃટ્-શ્વાસ-જ્વર-ચ્છર્દિ-દાહાનાહ-પ્રવાહિકઃ

5.84બ્વ્ અન્નમ્ એવોપવેશયેત્
અશ્મરી શૂન-વૃષણં બદ્ધ-મૂત્રં રુજાર્દિતમ્ ।
મેહસ્ તૃડ્-દાહ-પિટિકા-માંસ-કોથાતિસારિણમ્

પિટિકા મર્મ-હૃત્-પૃષ્ઠ-સ્તનાંસ-ગુદ-મૂર્ધ-ગાઃ ।
પર્વ-પાદ-કર-સ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્

5.86બ્વ્ -સ્તનાંસ-ગુદ-મૂર્ધ-જાઃ 5.86ચ્વ્ પર્વ-પાદ-કર-સ્થાશ્ ચ
સર્વં ચ માંસ-સંકોથ-દાહ-તૃષ્ણા-મદ-જ્વરૈઃ ।
વિસર્પ-મર્મ-સંરોધ-હિધ્મા-શ્વાસ-ભ્રમ-ક્લમૈઃ

5.87અવ્ સર્વં ચ માંસ-સંકોચ-
ગુલ્મઃ પૃથુ-પરીણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ ।
સિરા-નદ્ધો જ્વર-ચ્છર્દિ-હિધ્માધ્માન-રુજાન્વિતઃ

કાસ-પીનસ-હૃલ્-લાસ-શ્વાસાતીસાર-શોફ-વાન્ ।
વિણ્-મૂત્ર-સંગ્રહ-શ્વાસ-શોફ-હિધ્મા-જ્વર-ભ્રમૈઃ

મૂર્છા-છર્દ્ય્-અતિસારૈશ્ ચ જઠરં હન્તિ દુર્-બલમ્ ।
શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમ્ ઉપક્લિન્ન-તનુ-ત્વચમ્

વિરેચન-હૃતાનાહમ્ આનહ્યન્તં પુનઃ પુનઃ ।
પાણ્ડુ-રોગઃ શ્વયથુ-માન્ પીતાક્ષિ-નખ-દર્શનમ્

5.91અવ્ વિરેચન-હતાનાહમ્
તન્દ્રા-દાહા-રુચિ-ચ્છર્દિ-મૂર્છાધ્માનાતિસાર-વાન્ ।
અનેકોપદ્રવ-યુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્

નારીં શોફો મુખાદ્ ધન્તિ કુક્ષિ-ગુહ્યાદ્ ઉભાવ્ અપિ ।
રાજી-ચિતઃ સ્રવંશ્ છર્દિ-જ્વર-શ્વાસાતિસારિણમ્

જ્વરાતીસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્ વા તયોઃ ક્ષયે ।
દુર્-બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તે ઽન્તાય દેહિનઃ

શ્વયથુર્ યસ્ય પાદ-સ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે ।
સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્

આનનં હસ્ત-પાદં ચ વિશેષાદ્ યસ્ય શુષ્યતઃ ।
શૂયેતે વા વિના દેહાત્ સ માસાદ્ યાતિ પઞ્ચ-તામ્

5.96બ્વ્ વિશેષાદ્ યસ્ય શુષ્યતિ
વિસર્પઃ કાસ-વૈવર્ણ્ય-જ્વર-મૂર્છાઙ્ગ-ભઙ્ગ-વાન્ ।
ભ્રમાસ્ય-શોફ-હૃલ્-લાસ-દેહ-સાદાતિસાર-વાન્

5.97ચ્વ્ ભ્રમાસ્ય-શોષ-હૃલ્-લાસ-
કુષ્ઠં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્ત-નેત્રં હત-સ્વરમ્ ।
મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્ જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્

વાયુઃ સુપ્ત-ત્વચં ભુગ્નં કમ્પ-શોફ-રુજાતુરમ્ ।
વાતાસ્રં મોહ-મૂર્છાય-મદા-સ્વપ્ન-જ્વરાન્વિતમ્

5.99અવ્ વાયુઃ સુપ્ત-ત્વચં ભગ્નં
શિરો-ગ્રહા-રુચિ-શ્વાસ-સંકોચ-સ્ફોટ-કોથ-વત્ ।
શિરો-રોગા-રુચિ-શ્વાસ-મોહ-વિડ્-ભેદ-તૃડ્-ભ્રમૈઃ

ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણ-સ્વર-ધાતુ-બલાનલમ્ ।
વાત-વ્યાધિર્ અપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્ય્ ઉદરી ક્ષયી

ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ ક્ષીણાન્ વિકારે ઽલ્પે ઽપિ વર્જયેત્ ।
બલ-માંસ-ક્ષયસ્ તીવ્રો રોગ-વૃદ્ધિર્ અ-રોચકઃ

યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષાન્ ન સ જીવતિ ।
વાતાષ્ઠીલાતિ-સંવૃદ્ધા તિષ્ઠન્તિ દારુણા હૃદિ

તૃષ્ણયાનુપરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્ ।
શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્ નીત્વા નાસાં ચ જિહ્મ-તામ્

5.104અવ્ તૃષ્ણયા તુ પરીતસ્ય
ક્ષીણસ્યાયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્ ।
નાભિ-ગુદાન્તરં ગત્વા વઙ્ક્ષણૌ વા સમાશ્રયન્

5.105અવ્ ક્ષીણસ્યાયસ્ય મન્યે વા
ગૃહીત્વા પાયુ-હૃદયે ક્ષીણ-દેહસ્ય વા બલી ।
મલાન્ વસ્તિ-શિરો નાભિં વિબધ્ય જનયન્ રુજમ્

કુર્વન્ વઙ્ક્ષણયોઃ શૂલં તૃષ્ણાં ભિન્ન-પુરીષ-તામ્ ।
શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ ગૃહીત્વા ગુદ-વઙ્ક્ષણમ્

5.107દ્વ્ ગૃહીત્વા ગુદ-વઙ્ક્ષણૌ
વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ ચ મારુતઃ ।
સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્

5.108અવ્ વિતત્ય પાર્શ્વકાગ્રાણિ
સહસા જ્વર-સંતાપસ્ તૃષ્ણા મૂર્છા બલ-ક્ષયઃ ।
વિશ્લેષણં ચ સંધીનાં મુમૂર્ષોર્ ઉપજાયતે

ગો-સર્ગે વદનાદ્ યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્ ।
લેપ-જ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્-લભં તસ્ય જીવિતમ્

પ્રવાલ-ગુટિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ ।
ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્ સ વિનશ્યતિ

મસૂર-વિદલ-પ્રખ્યાસ્ તથા વિદ્રુમ-સંનિભાઃ ।
અન્તર્-વક્ત્રાઃ કિણાભાશ્ ચ વિસ્ફોટા દેહ-નાશનાઃ

કામલાક્ષ્ણોર્ મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્ મુક્ત-માંસ-તા ।
સંત્રાસશ્ ચોષ્ણ-તાઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્

અ-કસ્માદ્ અનુધાવચ્ ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્-સમાશ્રયમ્ ।
યો વાત-જો ન શૂલાય સ્યાન્ ન દાહાય પિત્ત-જઃ

ચન્દનોશીર-મદિરા-કુણપ-ધ્વાઙ્ક્ષ-ગન્ધયઃ ।
શૈવાલ-કુક્કુટ-શિખા-કુઙ્કુમાલ-મષી-પ્રભાઃ ॥ 114.1+(1) ॥
5.114.1+(1)દ્વ્ -નક્તમાલ-મષી-પ્રભાઃ 5.114.1+(1)દ્વ્ -કુન્દ-શાલિ-મય-પ્રભાઃ
અન્તર્-દાહા નિર્-ઊષ્મણઃ પ્રાણ-નાશ-કરા વ્રણાઃ ॥ 114.1+(2)અબ્ ॥
કફ-જો ન ચ પૂયાય મર્મ-જશ્ ચ રુજે ન યઃ ।
અ-ચૂર્ણશ્ ચૂર્ણ-કીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ ચ દૃશ્યતે

રૂપં શક્તિ-ધ્વજાદીનાં સર્વાંસ્ તાન્ વર્જયેદ્ વ્રણાન્ ।
વિણ્-મૂત્ર-મારુત-વહં કૃમિણં ચ ભગન્દરમ્

ઘટ્ટયઞ્ જાનુના જાનુ પાદાવ્ ઉદ્યમ્ય પાતયન્ ।
યો ઽપાસ્યતિ મુહુર્ વક્ત્રમ્ આતુરો ન સ જીવતિ

દન્તૈશ્ છિન્દન્ નખાગ્રાણિ તૈશ્ ચ કેશાંસ્ તૃણાનિ ચ ।
ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ટં લોષ્ટેન તાડયન્

5.118બ્વ્ તૈશ્ ચ કેશાંસ્ તૃણાનિ વા
હૃષ્ટ-રોમા સાન્દ્ર-મૂત્રઃ શુષ્ક-કાસી જ્વરી ચ યઃ ।
મુહુર્ હસન્ મુહુઃ ક્ષ્વેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ

5.119દ્વ્ શય્યાં પાદેન હન્તિ ચ
મુહુશ્ છિદ્રાણિ વિમૃશન્ન્ આતુરો ન સ જીવતિ ।
મૃત્યવે સહસાર્તસ્ય તિલક-વ્યઙ્ગ-વિપ્લવઃ

મુખે દન્ત-નખે પુષ્પં જઠરે વિવિધાઃ સિરાઃ ।
ઊર્ધ્વ-શ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહત-વઙ્ક્ષણમ્

શર્મ ચાન્-અધિગચ્છન્તં બુદ્ધિ-માન્ પરિવર્જયેત્ ।
વિકારા યસ્ય વર્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે

5.122અવ્ શર્મ વાન્-અધિગચ્છન્તં
સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્ હરતિ જીવિતમ્ ।
યમ્ ઉદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સંપાદયિતુમ્ ઔષધમ્

યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્-લભં તસ્ય જીવિતમ્ ।
વિજ્ઞાતં બહુ-શઃ સિદ્ધં વિધિ-વચ્ ચાવચારિતમ્

ન સિધ્યત્ય્ ઔષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ।
ભવેદ્ યસ્યૌષધે ઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ

અ-કસ્માદ્ વર્ણ-ગન્ધાદેઃ સ્વસ્થો ઽપિ ન સ જીવતિ ।
નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ ચાપ્ય્ ઉપશામ્યતિ

આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા ।
અતિ-માત્રમ્ અમત્રાણિ દુર્-લભં તસ્ય જીવિતમ્

યં નરં સહસા રોગો દુર્-બલં પરિમુઞ્ચતિ ।
સંશય-પ્રાપ્તમ્ આત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે

5.128ચ્વ્ સંશયં પ્રાપ્તમ્ આત્રેયો
કથયેન્ ન ચ પૃષ્ટો ઽપિ દુઃ-શ્રવં મરણં ભિષક્ ।
ગતાસોર્ બન્ધુ-મિત્રાણાં ન ચેચ્છેત્ તં ચિકિત્સિતુમ્

5.129અવ્ કથયેન્ નૈવ પૃષ્ટો ઽપિ
યમ-દૂત-પિશાચાદ્યૈર્ યત્ પરાસુર્ ઉપાસ્યતે ।
ઘ્નદ્ભિર્ ઔષધ-વીર્યાણિ તસ્માત્ તં પરિવર્જયેત્

આયુર્-વેદ-ફલં કૃત્સ્નં યદ્ આયુર્-જ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
રિષ્ટ-જ્ઞાનાદૃતસ્ તસ્માત્ સર્વ-દૈવ ભવેદ્ ભિષક્

મરણં પ્રાણિનાં દૃષ્ટમ્ આયુઃ-પુણ્યોભય-ક્ષયાત્ ।
તયોર્ અપ્ય્ અ-ક્ષયાદ્ દૃષ્ટં વિષમા-પરિહારિણામ્