Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 33

”ārīrasthāna
śiro 'ntar-ādhir dvau bāhū sakthinīti samāsataḥ |
ṣaḍ-aṅgam aṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣi-hṛdayādikam

3.1bv sakthinī ca samāsataḥ
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramād guṇāḥ |
khānilāgny-ab-bhuvām eka-guṇa-vṛddhy-anvayaḥ pare

3.2cv khānilāgny-ambu-bhūṣv eka- 3.2dv -guṇa-vṛddhyānvayaḥ pare
tatra khāt khāni dehe 'smin śrotraṃ śabdo vivikta-tā |
vātāt sparśa-tvag-ucchvāsā vahner dṛg-rūpa-paktayaḥ

āpyā jihvā-rasa-kledā ghrāṇa-gandhāsthi pārthivam |
mṛdv atra mātṛ-jaṃ rakta-māṃsa-majja-gudādikam

paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukra-dhamany-asthi-kacādikam |
caitanaṃ cittam akṣāṇi nānā-yoniṣu janma ca

3.5cv ātma-jaṃ cittaṃ akṣāṇi
sātmya-jaṃ tv āyur ārogyam an-ālasyaṃ prabhā balam |
rasa-jaṃ vapuṣo janma vṛttir vṛddhir a-lola-tā

3.6av sātmya-jaṃ cāyur ārogyam
sāttvikaṃ śaucam āstikyaṃ śukla-dharma-rucir matiḥ |
rājasaṃ bahu-bhāṣi-tvaṃ māna-krud-dambha-matsaram

3.7dv māna-krud-dambha-matsarāḥ
tāmasaṃ bhayam a-jñānaṃ nidrālasyaṃ viṣādi-tā |
iti bhūta-mayo dehas tatra sapta tvaco 'sṛjaḥ

pacyamānāt prajāyante kṣīrāt saṃtānikā iva |
dhātv-āśayāntara-kledo vipakvaḥ svaṃ svam ūṣmaṇā

śleṣma-snāyv-aparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭha-sāra-vat |
tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare

3.10ac śleṣma-snāyv-aparā-channaḥ 3.10dv raktasyādhaḥ kramāt pare
kaphāma-pitta-pakvānāṃ vāyor mūtrasya ca smṛtāḥ |
garbhāśayo 'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pitta-pakvāśayāntare

koṣṭhāṅgāni sthitāny eṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam |
yakṛt-plīhoṇḍukaṃ vṛkkau nābhi-ḍimbāntra-vastayaḥ

3.12bv hṛdayaṃ kloma phupphusaḥ 3.12bv hṛdayaṃ kloma-phupphuse
daśa jīvita-dhāmāni śiro-rasana-bandhanam |
kaṇṭho 'sraṃ hṛdayaṃ nābhir vastiḥ śukraujasī gudam

3.13dv vastiḥ śukraujasī gudaḥ
jālāni kaṇḍarāś cāṅge pṛthak ṣo-ḍaśa nirdiśet |
ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhra-jihvā-śiro-gatāḥ

3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevanyo 3.14cv ṣaṭ kūrcāḥ sapta sevinyo
śastreṇa tāḥ pariharec catasro māṃsa-rajjavaḥ |
catur-daśāsthi-saṃghātāḥ sīmantā dvi-guṇā nava

3.15av śastreṇaitāḥ pariharec
asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiś ca trīṇi danta-nakhaiḥ saha |
dhanvantaris tu trīṇy āha saṃdhīnāṃ ca śata-dvayam

3.16av asthnāṃ śatāni ṣaṣṭhīni
daśottaraṃ sahasre dve nijagādātri-nandanaḥ |
snāvnāṃ nava-śatī pañca puṃsāṃ peśī-śatāni tu

3.17cv snāyor nava-śatī pañca 3.17dv puṃsāṃ peśī-śatāni ca
adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yoni-stana-samāśritāḥ |
daśa mūla-sirā hṛt-sthās tāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ

3.18bv yoni-stana-samāśrayāḥ
rasātmakaṃ vahanty ojas tan-nibaddhaṃ hi ceṣṭitam |
sthūla-mūlāḥ su-sūkṣmāgrāḥ pattra-rekhā-pratāna-vat

bhidyante tās tataḥ sapta-śatāny āsāṃ bhavanti tu |
tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ tasmin na vedhayet

3.20cv tatraikaika-tra śākhāyāṃ
sirāṃ jālan-dharāṃ nāma tisraś cābhyantarāśritāḥ |
ṣo-ḍaśa-dvi-guṇāḥ śroṇyāṃ tāsāṃ dve dve tu vaṅkṣaṇe

dve dve kaṭīka-taruṇe śastreṇāṣṭau spṛśen na tāḥ |
pārśvayoḥ ṣo-ḍaśaikaikām ūrdhva-gāṃ varjayet tayoḥ

3.22dv ūrdhva-gāṃ varjayet sirām
dvā-daśa-dvi-guṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭha-vaṃśasya pārśvayoḥ |
dve dve tatrordhva-gāminyau na śastreṇa parāmṛśet

3.23bv pṛṣṭha-vaṃśasya pārśva-ge
pṛṣṭha-vaj jaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite |
roma-rājīm ubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet

catvāriṃśad urasy āsāṃ catur-daśa na vedhayet |
stana-rohita-tan-mūla-hṛdaye tu pṛthag dvayam

apastambhākhyayor ekāṃ tathāpālāpayor api |
grīvāyāṃ pṛṣṭha-vat tāsāṃ nīle manye kṛkāṭike

vidhure mātṛkāś cāṣṭau ṣo-ḍaśeti parityajet |
hanvoḥ ṣo-ḍaśa tāsāṃ dve saṃdhi-bandhana-karmaṇī

3.27bv ṣo-ḍaśaitāḥ parityajet
jihvāyāṃ hanu-vat tāsām adho dve rasa-bodhane |
dve ca vācaḥ-pravartinyau nāsāyāṃ catur-uttarā

viṃśatir gandha-vedinyau tāsām ekāṃ ca tālu-gām |
ṣaṭ-pañcāśan nayanayor nimeṣonmeṣa-karmaṇī

dve dve apāṅgayor dve ca tāsāṃ ṣaḍ iti varjayet |
nāsā-netrāśritāḥ ṣaṣṭir lalāṭe sthapanī-śritām

tatraikāṃ dve tathāvartau catasraś ca kacānta-gāḥ |
saptaivaṃ varjayet tāsāṃ karṇayoḥ ṣo-ḍaśātra tu

dve śabda-bodhane śaṅkhau sirās tā eva cāśritāḥ |
dve śaṅkha-saṃdhi-ge tāsāṃ mūrdhni dvā-daśa tatra tu

ekaikāṃ pṛthag utkṣepa-sīmantādhipati-sthitām |
ity a-vedhya-vibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ

a-vedhyās tatra kārtsnyena dehe 'ṣṭā-navatis tathā |
saṃkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ saṃdhiṣu cāśritāḥ

tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo 'sraṃ vahate pṛthak |
vāta-pitta-kaphair juṣṭaṃ śuddhaṃ caivaṃ sthitā malāḥ

śarīram anugṛhṇanti pīḍayanty anya-thā punaḥ |
tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇa-riktāḥ kṣaṇāt sirāḥ

praspandinyaś ca vātāsraṃ vahante pitta-śoṇitam |
sparśoṣṇāḥ śīghra-vāhinyo nīla-pītāḥ kaphaṃ punaḥ

gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ saṃsṛṣṭaṃ liṅga-saṃkare |
gūḍhāḥ sama-sthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddha-śoṇitam

dhamanyo nābhi-saṃbaddhā viṃśatiś catur-uttarā |
tābhiḥ parivṛtā nābhiś cakra-nābhir ivārakaiḥ

3.39cv tābhiḥ parivṛto nābhiś
tābhiś cordhvam adhas tiryag deho 'yam anugṛhyate |
srotāṃsi nāsike karṇau netre pāyv-āsya-mehanam

stanau rakta-pathaś ceti nārīṇām adhikaṃ trayam |
jīvitāyatanāny antaḥ srotāṃsy āhus trayo-daśa

prāṇa-dhātu-malāmbho-'nna-vāhīny a-hita-sevanāt |
tāni duṣṭāni rogāya viśuddhāni sukhāya ca

sva-dhātu-sama-varṇāni vṛtta-sthūlāny aṇūni ca |
srotāṃsi dīrghāṇy ākṛtyā pratāna-sadṛśāni ca

āhāraś ca vihāraś ca yaḥ syād doṣa-guṇaiḥ samaḥ |
dhātubhir vi-guṇo yaś ca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ

ati-pravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā |
vi-mārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭi-lakṣaṇam

3.45dv srotasāṃ duṣṭa-lakṣaṇam
bisānām iva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca |
dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yair upacīyate

vyadhe tu srotasāṃ moha-kampādhmāna-vami-jvarāḥ |
pralāpa-śūla-viṇ-mūtra-rodhā maraṇam eva vā

sroto-viddham ato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet |
uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥ-kṣata-vidhānataḥ

annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam |
doṣa-dhātu-malādīnām ūṣmety ātreya-śāsanam

vāma-pārśvāśritaṃ nābheḥ kiñ-cit sūryasya maṇḍalam |
tan-madhye maṇḍalaṃ saumyaṃ tan-madhye 'gnir vyavasthitaḥ || 49+1 ||
jarāyu-mātra-pracchannaḥ kāca-kośa-stha-dīpa-vat || 49+2ab ||
tad-adhiṣṭhānam annasya grahaṇād grahaṇī matā |
saiva dhanvantari-mate kalā pitta-dharāhvayā

āyur-ārogya-vīryaujo-bhūta-dhātv-agni-puṣṭaye |
sthitā pakvāśaya-dvāri bhukta-mārgārgaleva sā

3.51dv bhukta-mārgārgaleva yā
bhuktam āmāśaye ruddhvā sā vipācya nayaty adhaḥ |
bala-vaty a-balā tv annam āmam eva vimuñcati

grahaṇyā balam agnir hi sa cāpi grahaṇī-balaḥ |
dūṣite 'gnāv ato duṣṭā grahaṇī roga-kāriṇī

yad annaṃ deha-dhātv-ojo-bala-varṇādi-poṣaṇam |
tatrāgnir hetur āhārān na hy a-pakvād rasādayaḥ

annaṃ kāle 'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam |
dravair vibhinna-saṃghātaṃ nītaṃ snehena mārdavam

3.55bv koṣṭhe prāṇānilāhṛtam
saṃdhukṣitaḥ samānena pacaty āmāśaya-sthitam |
audaryo 'gnir yathā bāhyaḥ sthālī-sthaṃ toya-taṇḍulam

ādau ṣaḍ-rasam apy annaṃ madhurī-bhūtam īrayet |
phenī-bhūtaṃ kaphaṃ yātaṃ vidāhād amla-tāṃ tataḥ

3.57cv phena-bhūtaṃ kaphaṃ yātaṃ
pittam āmāśayāt kuryāc cyavamānaṃ cyutaṃ punaḥ |
agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam

bhaumāpyāgneya-vāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sa-nābhasāḥ |
pañcāhāra-guṇān svān svān pārthivādīn pacanty anu

yathā-svaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūta-guṇān pṛthak |
pārthivāḥ pārthivān eva śeṣāḥ śeṣāṃś ca deha-gān

3.60av yathā-svaṃ te ca puṣyanti
kiṭṭaṃ sāraś ca tat pakvam annaṃ saṃbhavati dvi-dhā |
tatrācchaṃ kiṭṭam annasya mūtraṃ vidyād ghanam śakṛt

3.61av kiṭṭaṃ sāras tathā pakvam
sāras tu saptabhir bhūyo yathā-svaṃ pacyate 'gnibhiḥ |
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medas tato 'sthi ca

3.62dv māṃsān medo 'sthi medasaḥ
asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrād garbhaḥ prajāyate |
kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakha-roma ca

3.63cv kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu
sneho 'kṣi-tvag-viṣām ojo dhātūnāṃ krama-śo malāḥ |
prasāda-kiṭṭau dhātūnāṃ pākād evaṃ dvi-dharcchataḥ

paras-paropasaṃstambhād dhātu-sneha-param-parā |
ke-cid āhur aho-rātrāt ṣaḍ-ahād apare pare

māsena yāti śukra-tvam annaṃ pāka-kramādibhiḥ |
saṃtatā bhojya-dhātūnāṃ parivṛttis tu cakra-vat

vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate |
prāyaḥ karoty aho-rātrāt karmānyad api bheṣajam

3.67bv sadyaḥ śukraṃ prakurvate
vyānena rasa-dhātur hi vikṣepocita-karmaṇā |
yuga-pat sarvato 'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā

kṣipyamāṇaḥ kha-vaiguṇyād rasaḥ sajjati yatra saḥ |
tasmin vikāraṃ kurute khe varṣam iva toya-daḥ

doṣāṇām api caivaṃ syād eka-deśa-prakopaṇam |
anna-bhautika-dhātv-agni-karmeti paribhāṣitam

annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇām adhiko mataḥ |
tan-mūlās te hi tad-vṛddhi-kṣaya-vṛddhi-kṣayātmakāḥ

tasmāt taṃ vidhi-vad yuktair anna-pānendhanair hitaiḥ |
pālayet prayatas tasya sthitau hy āyur-bala-sthitiḥ

samaḥ samāne sthāna-sthe viṣamo 'gnir vi-mārga-ge |
pittābhimūrchite tīkṣṇo mando 'smin kapha-pīḍite

samo 'gnir viṣamas tīkṣṇo mandaś caivaṃ catur-vidhaḥ |
yaḥ pacet samyag evānnaṃ bhuktaṃ samyak samas tv asau

3.74dv bhuktaṃ samyak samas tu saḥ
viṣamo '-samyag apy āśu samyag vāpi cirāt pacet |
tīkṣṇo vahniḥ pacec chīghram a-samyag api bhojanam

3.75av viṣamo '-samyag evāśu 3.75bv samyag eva cirāt pacet
mandas tu samyag apy annam upayuktaṃ cirāt pacet |
kṛtvāsya-śoṣāṭopāntra-kūjanādhmāna-gauravam

3.76bv upabhuktaṃ cirāt pacet
śānte 'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvaty an-āmayaḥ |
rogī syād vikṛte mūlam agni-stambhān nirucyate || 76+1 ||
3.76+1dv agni-stambhān nirūpyate
saha-jaṃ kāla-jaṃ yukti-kṛtaṃ deha-balaṃ tri-dhā |
tatra sat-tva-śarīrotthaṃ prākṛtaṃ saha-jaṃ balam

vayaḥ-kṛtam ṛtūtthaṃ ca kāla-jaṃ yukti-jaṃ punaḥ |
vihārāhāra-janitaṃ tathorjas-kara-yoga-jam

deśo 'lpa-vāri-dru-nago jāṅgalaḥ sv-alpa-roga-daḥ |
ānūpo viparīto 'smāt samaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

majja-medo-vasā-mūtra-pitta-śleṣma-śakṛnty asṛk |
raso jalaṃ ca dehe 'sminn ekaikāñjali-vardhitam

pṛthak sva-prasṛtaṃ proktam ojo-mastiṣka-retasām |
dvāv añjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ

sama-dhātor idaṃ mānaṃ vidyād vṛddhi-kṣayāv ataḥ || 82ab ||
śukrāsṛg-garbhiṇī-bhojya-ceṣṭā-garbhāśayartuṣu |
yaḥ syād doṣo 'dhikas tena prakṛtiḥ sapta-dhoditā

3.83dv prakṛtiḥ sapta-dhā smṛtā
vibhu-tvād āśu-kāri-tvād bali-tvād anya-kopanāt |
svātantryād bahu-roga-tvād doṣāṇāṃ prabalo 'nilaḥ

prāyo 'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭita-dhūsara-keśa-gātrāḥ |
śīta-dviṣaś cala-dhṛti-smṛti-buddhi-ceṣṭā-sauhārda-dṛṣṭi-gatayo 'ti-bahu-pralāpāḥ

alpa-vitta-bala-jīvita-nidrāḥ sanna-sakta-cala-jarjara-vācaḥ |
nāstikā bahu-bhujaḥ sa-vilāsā gīta-hāsa-mṛgayā-kali-lolāḥ

3.86av alpa-pitta-kapha-jīvita-nidrāḥ 3.86av alpa-vitta-kapha-jīvita-nidrāḥ
3.86av alpa-pitta-bala-jīvita-nidrāḥ
madhurāmla-paṭūṣṇa-sātmya-kāṅkṣāḥ kṛśa-dīrghākṛtayaḥ sa-śabda-yātāḥ |
na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntā-dayitā bahu-prajā vā

3.87bv kṛśa-dīrghākṛtayaḥ sa-śabda-yānāḥ
netrāṇi caiṣāṃ khara-dhūsarāṇi vṛttāny a-cārūṇi mṛtopamāni |
unmīlitānīva bhavanti supte śaila-drumāṃs te gaganaṃ ca yānti

3.88av netrāṇi vaiṣāṃ khara-dhūsarāṇi
a-dhanyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddha-piṇḍikāḥ |
śva-śṛgāloṣṭra-gṛdhrākhu-kākānūkāś ca vātikāḥ

3.89bv stenāḥ prodvṛtta-piṇḍikāḥ
pittaṃ vahnir vahni-jaṃ vā yad asmāt pittodriktas tīkṣṇa-tṛṣṇā-bubhukṣaḥ |
gauroṣṇāṅgas tāmra-hastāṅghri-vaktraḥ śūro mānī piṅga-keśo 'lpa-romā

3.90bv pittodriktas tīvra-tṛṣṇā-bubhukṣaḥ
dayita-mālya-vilepana-maṇḍanaḥ su-caritaḥ śucir āśrita-vatsalaḥ |
vibhava-sāhasa-buddhi-balānvito bhavati bhīṣu gatir dviṣatām api

medhāvī pra-śithila-saṃdhi-bandha-māṃso nārīṇām an-abhimato 'lpa-śukra-kāmaḥ |
āvāsaḥ palita-taraṅga-nīlikānāṃ bhuṅkte 'nnaṃ madhura-kaṣāya-tikta-śītam

gharma-dveṣī svedanaḥ pūti-gandhir bhūry-uccāra-krodha-pānāśanerṣyaḥ |
suptaḥ paśyet karṇikārān palāśān dig-dāholkā-vidyud-arkānalāṃś ca

tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanv-alpa-pakṣmāṇi hima-priyāṇi |
krodhena madyena raveś ca bhāsā rāgaṃ vrajanty āśu vilocanāni

3.94av tanūni piṅgāni calāni vaiṣāṃ
madhyāyuṣo madhya-balāḥ piṇḍitāḥ kleśa-bhīravaḥ |
vyāghrarkṣa-kapi-mārjāra-yakṣānūkāś ca paittikāḥ

3.95dv -vṛkānūkāś ca paittikāḥ
śleṣmā somaḥ śleṣmalas tena saumyo gūḍha-snigdha-śliṣṭa-saṃdhy-asthi-māṃsaḥ |
kṣut-tṛḍ-duḥkha-kleśa-gharmair a-tapto buddhyā yuktaḥ sāttvikaḥ satya-saṃdhaḥ

priyaṅgu-dūrvā-śara-kāṇḍa-śastra- go-rocanā-padma-suvarṇa-varṇaḥ |
pralamba-bāhuḥ pṛthu-pīna-vakṣā mahā-lalāṭo ghana-nīla-keśaḥ

mṛdv-aṅgaḥ sama-su-vibhakta-cāru-deho bahv-ojo-rati-rasa-śukra-putra-bhṛtyaḥ |
dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam

3.98av mṛdv-aṅgaḥ sama-su-vibhakta-cāru-varṣmā
sa-mada-dvi-radendra-tulya-yāto jala-dāmbho-dhi-mṛdaṅga-siṃha-ghoṣaḥ |
smṛti-mān abhiyoga-vān vinīto na ca bālye 'py ati-rodano na lolaḥ

3.99bv jala-dāmbho-dhi-mṛdaṅga-śaṅkha-ghoṣaḥ
tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇa-rūkṣam alpaṃ sa bhuṅkte bala-vāṃs tathāpi |
raktānta-su-snigdha-viśāla-dīrgha- su-vyakta-śuklāsita-pakṣmalākṣaḥ

alpa-vyāhāra-krodha-pānāśanehaḥ prājyāyur-vitto dīrgha-darśī vadānyaḥ |
śrāddho gambhīraḥ sthūla-lakṣaḥ kṣamā-vān āryo nidrālur dīrgha-sūtraḥ kṛta-jñaḥ

3.101av alpa-vyāhāra-krodha-pānāśanerṣyaḥ 3.101bv prājyāyur-vṛtto
dīrgha-darśī vadānyaḥ
3.101cv śrāddho gambhīraḥ sthūla-lakṣyaḥ kṣamā-vān 3.101dv āryo nidrālur
dīrgha-sūtrī kṛta-jñaḥ
ṛjur vipaścit su-bhagaḥ su-lajjo bhakto gurūṇāṃ sthira-sauhṛdaś ca |
svapne sa-padmān sa-vihaṅga-mālāṃs toyāśayān paśyati toya-dāṃś ca

3.102av ṛjur vipaścit su-bhagaḥ sa-lajjo
brahma-rudrendra-varuṇa-tārkṣya-haṃsa-gajādhipaiḥ |
śleṣma-prakṛtayas tulyās tathā siṃhāśva-go-vṛṣaiḥ

prakṛtīr dvaya-sarvotthā dvandva-sarva-guṇodaye |
śaucāstikyādibhiś caivaṃ guṇair guṇa-mayīr vadet

vayas tv ā-ṣo-ḍaśād bālaṃ tatra dhātv-indriyaujasām |
vṛddhir ā-saptater madhyaṃ tatrā-vṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ

svaṃ svaṃ hasta-trayaṃ sārdhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ |
na ca yad yuktam udriktair aṣṭābhir ninditair nijaiḥ

a-romaśāsita-sthūla-dīrgha-tvaiḥ sa-viparyayaiḥ |
su-snigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naika-mūlāḥ sthirāḥ kacāḥ

lalāṭam unnataṃ śliṣṭa-śaṅkham ardhendu-saṃnibham |
karṇau nīconnatau paścān mahāntau śliṣṭa-māṃsalau

netre vyaktāsita-site su-baddha-ghana-pakṣmaṇī |
unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjur nāsikā samā

3.109bv su-baddhe ghana-pakṣmaṇī
oṣṭhau raktāv an-udvṛttau mahatyau nolbaṇe hanū |
mahad āsyaṃ ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥ samāḥ

jihvā raktāyatā tanvī māṃsalaṃ cibukaṃ mahat |
grīvā hrasvā ghanā vṛttā skandhāv unnata-pīvarau

udaraṃ dakṣiṇāvarta-gūḍha-nābhi samunnatam |
tanu-raktonnata-nakhaṃ snigdhaṃ ā-tāmra-māṃsalam

dīrghā-cchidrāṅguli mahat pāṇi-pādaṃ pratiṣṭhitam |
gūḍha-vaṃśaṃ bṛhat pṛṣṭhaṃ nigūḍhāḥ saṃdhayo dṛḍhāḥ

3.113cv gūḍha-vaṃśaṃ mahat pṛṣṭhaṃ
dhīraḥ svaro 'nunādī ca varṇaḥ snigdhaḥ sthira-prabhaḥ |
sva-bhāva-jaṃ sthiraṃ sat-tvam a-vikāri vipatsv api

uttarottara-su-kṣetraṃ vapur garbhādi-nī-rujam |
āyāma-jñāna-vijñānair vardhamānaṃ śanaiḥ śubham

iti sarva-guṇopete śarīre śaradāṃ śatam |
āyur aiśvaryam iṣṭāś ca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ

tvag-raktādīni sat-tvāntāny agryāṇy aṣṭau yathottaram |
bala-pramāṇa-jñānārthaṃ sārāṇy uktāni dehinām

3.117bv agrāṇy aṣṭau yathottaram
sārair upetaḥ sarvaiḥ syāt paraṃ gaurava-saṃyutaḥ |
sarvārambheṣu cāśā-vān sahiṣṇuḥ san-matiḥ sthiraḥ

3.118dv sahiṣṇuḥ su-matiḥ sthiraḥ
an-utsekaṃ a-dainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate |
sat-tva-vāṃs tapyamānas tu rājaso naiva tāmasaḥ

3.119cv sat-tva-vān stabhyamānas tu
dāna-śīla-dayā-satya-brahma-carya-kṛta-jña-tāḥ |
rasāyanāni maitrī ca puṇyāyur-vṛddhi-kṛd gaṇaḥ