અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 34

”આરીરસ્થાન
સપ્તોત્તરં મર્મ-શતં તેષામ્ એકા-દશાદિશેત્ ।
પૃથક્ સક્થ્નોસ્ તથા બાહ્વોસ્ ત્રીણિ કોષ્ઠે નવોરસિ

પૃષ્ઠે ચતુર્-દશોર્ધ્વં તુ જત્રોસ્ ત્રિંશચ્ ચ સપ્ત ચ ।
મધ્યે પાદ-તલસ્યાહુર્ અભિતો મધ્યમાઙ્ગુલીમ્

તલ-હૃન્ નામ રુજયા તત્ર વિદ્ધસ્ય પઞ્ચ-તા ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિ-મધ્ય-સ્થં ક્ષિપ્રં આક્ષેપ-મારણમ્

તસ્યોર્ધ્વં દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે કૂર્ચઃ પાદ-ભ્રમણ-કમ્પ-કૃત્ ।
ગુલ્ફ-સંધેર્ અધઃ કૂર્ચ-શિરઃ શોફ-રુજા-કરમ્

જઙ્ઘા-ચરણયોઃ સંધૌ ગુલ્ફો રુક્-સ્તમ્ભ-માન્દ્ય-કૃત્ ।
જઙ્ઘાન્તરે ત્વ્ ઇન્દ્ર-વસ્તિર્ મારયત્ય્ અસૃજઃ ક્ષયાત્

4.5બ્વ્ ગુલ્ફો રુક્-સ્તમ્ભ-ષાણ્ઢ્ય-કૃત્ 4.5બ્વ્ ગુલ્ફો રુક્-સ્તમ્ભ-ખાઞ્જ્ય-કૃત્
4.5બ્વ્ ગુલ્ફો રુક્-સ્તમ્ભ-જાડ્ય-કૃત્
જઙ્ઘોર્વોઃ સંગમે જાનુ ખઞ્જ-તા તત્ર જીવતઃ ।
જાનુનસ્ ત્ર્ય્-અઙ્ગુલાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આણ્ય્-ઊરુ-સ્તમ્ભ-શોફ-કૃત્

ઉર્વ્ય્ ઊરુ-મધ્યે તદ્-વેધાત્ સક્થિ-શોષો ઽસ્ર-સંક્ષયાત્ ।
ઊરુ-મૂલે લોહિતાક્ષં હન્તિ પક્ષમ્ અસૃક્-ક્ષયાત્

4.7ચ્વ્ ઊરુ-મૂલે લોહિતાખ્યં
મુષ્ક-વઙ્ક્ષણયોર્ મધ્યે વિટપં ષણ્ઢ-તા-કરમ્ ।
ઇતિ સક્થ્નોસ્ તથા બાહ્વોર્ મણિ-બન્ધો ઽત્ર ગુલ્ફ-વત્

4.8બ્વ્ વિટિપં ષણ્ઢ-તા-કરમ્
કૂર્પરં જાનુ-વત્ કૌણ્યં તયોર્ વિટપ-વત્ પુનઃ ।
કક્ષાક્ષ-મધ્યે કક્ષા-ધૃક્ કુણિ-ત્વં તત્ર જાયતે

સ્થૂલાન્ત્ર-બદ્ધઃ સદ્યો-ઘ્નો વિડ્-વાત-વમનો ગુદઃ ।
મૂત્રાશયો ધનુર્-વક્રો વસ્તિર્ અલ્પાસ્ર-માંસ-ગઃ

એકાધો-વદનો મધ્યે કટ્યાઃ સદ્યો નિહન્ત્ય્ અસૂન્ ।
ઋતે ઽશ્મરી-વ્રણાદ્ વિદ્ધસ્ તત્રાપ્ય્ ઉભયતશ્ ચ સઃ

4.11દ્વ્ તત્રાપ્ય્ ઉભયતશ્ ચ યઃ
મૂત્ર-સ્રાવ્ય્ એકતો ભિન્ને વ્રણો રોહેચ્ ચ યત્નતઃ ।
દેહામ-પક્વ-સ્થાનાનાં મધ્યે સર્વ-સિરાશ્રયઃ

નાભિઃ સો ઽપિ હિ સદ્યો-ઘ્નો દ્વારમ્ આમાશયસ્ય ચ ।
સત્-ત્વાદિ-ધામ હૃદયં સ્તનોરઃ-કોષ્ઠ-મધ્ય-ગમ્

સ્તન-રોહિત-મૂલાખ્યે દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે સ્તનયોર્ વદેત્ ।
ઊર્ધ્વાધો ઽસ્ર-કફાપૂર્ણ-કોષ્ઠો નશ્યેત્ તયોઃ ક્રમાત્

4.14ચ્વ્ ઊર્ધ્વાધો ઽસૃક્-કફાપૂર્ણ-
અપસ્તમ્ભાવ્ ઉરઃ-પાર્શ્વે નાડ્યાવ્ અનિલ-વાહિની ।
રક્તેન પૂર્ણ-કોષ્ઠો ઽત્ર શ્વાસાત્ કાસાચ્ ચ નશ્યતિ

4.15ચ્વ્ રક્તસ્ય પૂર્ણ-કોષ્ઠો ઽત્ર
પૃષ્ઠ-વંશોરસોર્ મધ્યે તયોર્ એવ ચ પાર્શ્વયોઃ ।
અધો ઽંસ-કૂટયોર્ વિદ્યાદ્ અપાલાપાખ્ય-મર્મણી

તયોઃ કોષ્ઠે ઽસૃજા પૂર્ણે નશ્યેદ્ યાતેન પૂય-તામ્ ।
પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠ-વંશસ્ય શ્રોણિ-કર્ણૌ પ્રતિ સ્થિતે

4.17દ્વ્ શ્રોણિ-કર્ણ-પ્રતિષ્ઠિતે 4.17દ્વ્ શ્રોણિ-કર્ણૌ પ્રતિષ્ઠિતૌ
વંશાશ્રિતે સ્ફિજોર્ ઊર્ધ્વં કટીક-તરુણે સ્મૃતે ।
તત્ર રક્ત-ક્ષયાત્ પાણ્દુર્ હીન-રૂપો વિનશ્યતિ

પૃષ્ઠ-વંશં હ્ય્ ઉભયતો યૌ સંધી કટિ-પાર્શ્વયોઃ ।
જઘનસ્ય બહિર્-ભાગે મર્મણી તૌ કુકુન્દરૌ

4.19અવ્ પૃષ્ઠ-વંશસ્યોભયતો
ચેષ્ટા-હાનિર્ અધઃ-કાયે સ્પર્શા-જ્ઞાનં ચ તદ્-વ્યધાત્ ।
પાર્શ્વાન્તર-નિબદ્ધૌ યાવ્ ઉપરિ શ્રોણિ-કર્ણયોઃ

આશય-ચ્છાદનૌ તૌ તુ નિતમ્બૌ તરુણાસ્થિ-ગૌ ।
અધઃ-શરીરે શોફો ઽત્ર દૌર્બલ્યં મરણં તતઃ

4.21અવ્ આશયાચ્છાદનૌ તૌ તુ
પાર્શ્વાન્તર-નિબદ્ધૌ ચ મધ્યે જઘન-પાર્શ્વયોઃ ।
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં ચ નિર્દિષ્ટૌ પાર્શ્વ-સંધી તયોર્ વ્યધાત્

4.22બ્વ્ મધ્યૌ જઘન-પાર્શ્વયોઃ 4.22ચ્વ્ નિર્દિષ્ટૌ પાર્શ્વ-સંધી તૌ
4.22દ્વ્ તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં તયોર્ વ્યધાત્
રક્ત-પૂરિત-કોષ્ઠસ્ય શરીરાન્તર-સંભવઃ ।
સ્તન-મૂલાર્જવે ભાગે પૃષ્ઠ-વંશાશ્રયે સિરે

બૃહત્યૌ તત્ર વિદ્ધસ્ય મરણં રક્ત-સંક્ષયાત્ ।
બાહુ-મૂલાભિસંબદ્ધે પૃષ્ઠ-વંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ

અંસયોઃ ફલકે બાહુ-સ્વાપ-શોષૌ તયોર્ વ્યધાત્ ।
ગ્રીવામ્ ઉભયતઃ સ્નાવ્ની ગ્રીવા-બાહુ-શિરો-ઽન્તરે

4.25બ્વ્ -સ્વાપ-શોષૌ તયોર્ વ્યધે 4.25બ્વ્ -સ્વાપ-શોફૌ તયોર્ વ્યધે 4.25બ્વ્
-સ્વાપ-શોફૌ તયોર્ વ્યધાત્
સ્કન્ધાંસ-પીઠ-સંબન્ધાવ્ અંસૌ બાહુ-ક્રિયા-હરૌ ।
કણ્ઠ-નાલીમ્ ઉભયતઃ સિરા હનુ-સમાશ્રિતાઃ

4.26અવ્ સ્કન્ધાંસ-પીઠ-બદ્ધાર્થાવ્ 4.26અવ્ સ્કન્ધાંસ-પીઠ-બન્ધાર્થાવ્
4.26અવ્ સ્કન્ધાંસ-પીઠ-સંબદ્ધાવ્
ચતસ્રસ્ તાસુ નીલે દ્વે મન્યે દ્વે મર્મણી સ્મૃતે ।
સ્વર-પ્રણાશ-વૈકૃત્યં રસા-જ્ઞાનં ચ તદ્-વ્યધે

4.27ચ્વ્ સ્વર-પ્રણાશ-વૈકૃત્ય- 4.27ચ્વ્ સ્વર-પ્રણાશો વૈકૃત્યં 4.27દ્વ્
-રસા-જ્ઞાનં ચ તદ્-વ્યધે
કણ્ઠ-નાલીમ્ ઉભયતો જિહ્વા-નાસા-ગતાઃ સિરાઃ ।
પૃથક્ ચતસ્રસ્ તાઃ સદ્યો ઘ્નન્ત્ય્ અસૂન્ માતૃકાહ્વયાઃ

કૃકાટિકે શિરો-ગ્રીવા-સંધૌ તત્ર ચલં શિરઃ ।
અધસ્-તાત્ કર્ણયોર્ નિમ્ને વિધુરે શ્રુતિ-હારિણી

4.29બ્વ્ -સંધી તત્ર ચલં શિરઃ
ફણાવ્ ઉભયતો ઘ્રાણ-માર્ગં શ્રોત્ર-પથાનુગૌ ।
અન્તર્-ગલ-સ્થિતૌ વેધાદ્ ગન્ધ-વિજ્ઞાન-હારિણૌ

નેત્રયોર્ બાહ્યતો ઽપાઙ્ગૌ ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોર્ અધઃ ।
તથોપરિ ભ્રુવોર્ નિમ્નાવ્ આવર્તાવ્ આન્ધ્યમ્ એષુ તુ

અનુ-કર્ણં લલાટાન્તે શઙ્ખૌ સદ્યો-વિનાશનૌ ।
કેશાન્તે શઙ્ખયોર્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપનિ પુનઃ

ભ્રુવોર્ મધ્યે ત્રયે ઽપ્ય્ અત્ર શલ્યે જીવેદ્ અન્-ઉદ્ધૃતે ।
સ્વયં વા પતિતે પાકાત્ સદ્યો નશ્યતિ તૂદ્ધૃતે

જિહ્વાક્ષિ-નાસિકા-શ્રોત્ર-ખ-ચતુષ્ટય-સંગમે ।
તાલૂન્ય્ આસ્યાનિ ચત્વારિ સ્રોતસાં તેષુ મર્મસુ

વિદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકાખ્યેષુ સદ્યસ્ ત્યજતિ જીવિતમ્ ।
કપાલે સંધયઃ પઞ્ચ સીમન્તાસ્ તિર્યગ્-ઊર્ધ્વ-ગાઃ

4.35ચ્વ્ કપાલ-સંધયઃ પઞ્ચ
ભ્રમોન્માદ-મનો-નાશૈસ્ તેષુ વિદ્ધેષુ નશ્યતિ ।
આન્તરો મસ્તકસ્યોર્ધ્વં સિરા-સંધિ-સમાગમઃ

4.36ચ્વ્ અન્તરે મસ્તકસ્યોર્ધ્વં
રોમાવર્તો ઽધિપો નામ મર્મ સદ્યો હરત્ય્ અસૂન્ ।
વિષમં સ્પન્દનં યત્ર પીડિતે રુક્ ચ મર્મ તત્

માંસાસ્થિ-સ્નાયુ-ધમની-સિરા-સંધિ-સમાગમઃ ।
સ્યાન્ મર્મેતિ ચ તેનાત્ર સુ-તરાં જીવિતં સ્થિતમ્

બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ ષો-ઢૈવં મર્મ-કલ્પના ।
પ્રાણાયતન-સામાન્યાદ્ ઐક્યં વા મર્મણાં મતમ્

4.39દ્વ્ ઐક્યં વા મર્મણાં સ્મૃતમ્
માંસ-જાનિ દશેન્દ્રાખ્ય-તલ-હૃત્-સ્તન-રોહિતાઃ ।
શઙ્ખૌ કટીક-તરુણે નિતમ્બાવ્ અંસયોઃ ફલે

અસ્થ્ન્ય્ અષ્ટૌ સ્નાવ-મર્માણિ ત્રયો-વિંશતિર્ આણયઃ ।
કૂર્ચ-કૂર્ચ-શિરો-ઽપાઙ્ગ-ક્ષિપ્રોત્ક્ષેપાંસ-વસ્તયઃ

4.41અવ્ અસ્થ્ન્ય્ અષ્ટૌ સ્નાયુ-મર્માણિ
ગુદાપસ્તમ્ભ-વિધુર-શૃઙ્ગાટાનિ નવાદિશેત્ ।
મર્માણિ ધમની-સ્થાનિ સપ્ત-ત્રિંશત્ સિરાશ્રયાઃ

4.42અવ્ ગુદો ઽપસ્તમ્ભ-વિધુર-
બૃહત્યૌ માતૃકા નીલે મન્યે કક્ષા-ધરૌ ફણૌ ।
વિટપે હૃદયં નાભિઃ પાર્શ્વ-સંધી સ્તનાધરે

4.43દ્વ્ પાર્શ્વ-સંધી સ્તનાન્તરે
અપાલાપૌ સ્થપન્ય્ ઉર્વ્યશ્ ચતસ્રો લોહિતાનિ ચ ।
સંધૌ વિંશતિર્ આવર્તૌ મણિ-બન્ધૌ કુકુન્દરૌ

સીમન્તાઃ કૂર્પરૌ ગુલ્ફૌ કૃકાટ્યૌ જાનુની પતિઃ ।
માંસ-મર્મ ગુદો ઽન્યેષાં સ્નાવ્નિ કક્ષા-ધરૌ તથા

4.45દ્વ્ સ્નાવ્ની કક્ષા-ધરૌ તથા
વિટપૌ વિધુરાખ્યે ચ શૃઙ્ગાટાનિ સિરાસુ તુ ।
અપસ્તમ્ભાવ્ અપાઙ્ગૌ ચ ધમની-સ્થં ન તૈઃ સ્મૃતમ્

વિદ્ધે ઽજસ્રમ્ અસૃક્-સ્રાવો માંસ-ધાવન-વત્ તનુઃ ।
પાણ્ડુ-ત્વમ્ ઇન્દ્રિયા-જ્ઞાનં મરણમ્ ચાશુ માંસ-જે

4.47દ્વ્ મરણમ્ વાશુ માંસ-જે
મજ્જાન્વિતો ઽચ્છો વિચ્છિન્નઃ સ્રાવો રુક્ ચાસ્થિ-મર્મણિ ।
આયામાક્ષેપક-સ્તમ્ભાઃ સ્નાવ-જે ઽભ્યધિકં રુજા

4.48દ્વ્ સ્નાવ-જે ઽભ્યધિકં રુજઃ 4.48દ્વ્ સ્નાવ-જે ઽભ્યધિકા રુજઃ 4.48દ્વ્
સ્નાયુ-ગે ઽભ્યધિકં રુજા
યાન-સ્થાનાસના-શક્તિર્ વૈકલ્યમ્ અથ વાન્તકઃ ।
રક્તં સ-શબ્દ-ફેનોષ્ણં ધમની-સ્થે વિ-ચેતસઃ

સિરા-મર્મ-વ્યધે સાન્દ્રમ્ અજસ્રં બહ્વ્ અસૃક્ સ્રવેત્ ।
તત્-ક્ષયાત્ તૃડ્-ભ્રમ-શ્વાસ-મોહ-હિધ્માભિર્ અન્તકઃ

વસ્તુ શૂકૈર્ ઇવાકીર્ણં રૂઢે ચ કુણિ-ખઞ્જ-તા ।
બલ-ચેષ્ટા-ક્ષયઃ શોષઃ પર્વ-શોફશ્ ચ સંધિ-જે

નાભિ-શઙ્ખાધિપાપાન-હૃચ્-છૃઙ્ગાટક-વસ્તયઃ ।
અષ્ટૌ ચ માતૃકાઃ સદ્યો નિઘ્નન્ત્ય્ એકાન્-ન-વિંશતિઃ

4.52દ્વ્ નિઘ્નન્ત્ય્ એકોન-વિંશતિઃ
સપ્તાહઃ પરમસ્ તેષાં કાલઃ કાલસ્ય કર્ષણે ।
ત્રયસ્-ત્રિંશદ્-અપસ્તમ્ભ-તલ-હૃત્-પાર્શ્વ-સંધયઃ

4.53અવ્ સપ્તાહઃ પરમં તેષાં
કટી-તરુણ-સીમન્ત-સ્તન-મૂલેન્દ્ર-વસ્તયઃ ।
ક્ષિપ્રાપાલાપ-બૃહતી-નિતમ્બ-સ્તન-રોહિતાઃ

કાલાન્તર-પ્રાણ-હરા માસ-માસાર્ધ-જીવિતાઃ ।
ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ત્રીણિ વિ-શલ્ય-ઘ્નાનિ તત્ર હિ

4.55દ્વ્ વિ-શલ્ય-ઘ્નાનિ તત્ર તુ
વાયુર્ માંસ-વસા-મજ્જ-મસ્તુલુઙ્ગાનિ શોષયેત્ ।
શલ્યાપાયે વિનિર્ગચ્છન્ શ્વાસાત્ કાસાચ્ ચ હન્ત્ય્ અસૂન્

ફણાવ્ અપાઙ્ગૌ વિધુરે નીલે મન્યે કૃકાટિકે ।
અંસાંસ-ફલકાવર્ત-વિટપોર્વી-કુકુન્દરાઃ

4.57અવ્ ફણાવ્ અપાઙ્ગૌ વિધુરૌ
સ-જાનુ-લોહિતાક્ષાણિ-કક્ષા-ધૃક્-કૂર્ચ-કૂર્પરાઃ ।
વૈકલ્યમ્ ઇતિ ચત્વારિ ચત્વારિંશચ્ ચ કુર્વતે

4.58અવ્ સ-જાનુ-લોહિતાખ્યાનિ-
હરન્તિ તાન્ય્ અપિ પ્રાણાન્ કદા-ચિદ્ અભિઘાતતઃ ।
અષ્ટૌ કૂર્ચ-શિરો-ગુલ્ફ-મણિ-બન્ધા રુજા-કરાઃ

તેષાં વિટપ-કક્ષા-ધૃગ્-ઉર્વ્યઃ કૂર્ચ-શિરાંસિ ચ ।
દ્વા-દશાઙ્ગુલ-માનાનિ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે મણિ-બન્ધને

4.60બ્વ્ -ઉર્વી-કૂર્ચ-શિરાંસિ ચ
ગુલ્ફૌ ચ સ્તન-મૂલે ચ ત્ર્ય્-અઙ્ગુલં જાનુ-કૂર્પરમ્ ।
અપાન-વસ્તિ-હૃન્-નાભિ-નીલાઃ સીમન્ત-માતૃકાઃ

4.61બ્વ્ ત્ર્ય્-અઙ્ગુલૌ જાનુ-કૂર્પરૌ 4.61દ્વ્ -નીલા-સીમન્ત-માતૃકાઃ
કૂર્ચ-શૃઙ્ગાટ-મન્યાશ્ ચ ત્રિંશદ્ એકેન વર્જિતાઃ ।
આત્મ-પાણિ-તલોન્માનાઃ શેષાણ્ય્ અર્ધાઙ્ગુલં વદેત્

પઞ્ચાશત્ ષટ્ ચ મર્માણિ તિલ-વ્રીહિ-સમાન્ય્ અપિ ।
ઇષ્ટાનિ મર્માણ્ય્ અન્યેષાં ચતુર્-ધોક્તાઃ સિરાસ્ તુ યાઃ

તર્પયન્તિ વપુઃ કૃત્સ્નં તા મર્માણ્ય્ આશ્રિતાસ્ તતઃ ।
તત્-ક્ષતાત્ ક્ષત-જાત્ય્-અર્થ-પ્રવૃત્તેર્ ધાતુ-સંક્ષયે

4.64ચ્વ્ તત્-ક્ષતાત્ ક્ષત-જાત્ય્-અર્થં 4.64દ્વ્ પ્રવૃત્તિર્ ધાતુ-સંક્ષયે
વૃદ્ધશ્ ચલો રુજસ્ તીવ્રાઃ પ્રતનોતિ સમીરયન્ ।
તેજસ્ તદ્ ઉદ્ધૃતં ધત્તે તૃષ્ણા-શોષ-મદ-ભ્રમાન્

સ્વિન્ન-સ્રસ્ત-શ્લથ-તનું હરત્ય્ એનં તતો ઽન્તકઃ ।
વર્ધયેત્ સંધિતો ગાત્રં મર્મણ્ય્ અભિહતે દ્રુતમ્

છેદનાત્ સંધિ-દેશસ્ય સંકુચન્તિ સિરા હ્ય્ અતઃ ।
જીવિતં પ્રાણિનાં તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ

સુ-વિક્ષતો ઽપ્ય્ અતો જીવેદ્ અ-મર્મણિ ન મર્મણિ ।
પ્રાણ-ઘાતિનિ જીવેત્ તુ કશ્-ચિદ્ વૈદ્ય-ગુણેન ચેત્

અ-સમગ્રાભિઘાતાચ્ ચ સો ઽપિ વૈકલ્યમ્ અશ્નુતે ।
તસ્માત્ ક્ષાર-વિષાગ્ન્ય્-આદીન્ યત્નાન્ મર્મસુ વર્જયેત્

મર્માભિઘાતઃ સ્વ્-અલ્પો ઽપિ પ્રાય-શો બાધતે-તરામ્ ।
રોગા મર્માશ્રયાસ્ તદ્-વત્ પ્રક્રાન્તા યત્નતો ઽપિ ચ