અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 33

”આરીરસ્થાન
શિરો ઽન્તર્-આધિર્ દ્વૌ બાહૂ સક્થિનીતિ સમાસતઃ ।
ષડ્-અઙ્ગમ્ અઙ્ગં પ્રત્યઙ્ગં તસ્યાક્ષિ-હૃદયાદિકમ્

3.1બ્વ્ સક્થિની ચ સમાસતઃ
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધઃ ક્રમાદ્ ગુણાઃ ।
ખાનિલાગ્ન્ય્-અબ્-ભુવામ્ એક-ગુણ-વૃદ્ધ્ય્-અન્વયઃ પરે

3.2ચ્વ્ ખાનિલાગ્ન્ય્-અમ્બુ-ભૂષ્વ્ એક- 3.2દ્વ્ -ગુણ-વૃદ્ધ્યાન્વયઃ પરે
તત્ર ખાત્ ખાનિ દેહે ઽસ્મિન્ શ્રોત્રં શબ્દો વિવિક્ત-તા ।
વાતાત્ સ્પર્શ-ત્વગ્-ઉચ્છ્વાસા વહ્નેર્ દૃગ્-રૂપ-પક્તયઃ

આપ્યા જિહ્વા-રસ-ક્લેદા ઘ્રાણ-ગન્ધાસ્થિ પાર્થિવમ્ ।
મૃદ્વ્ અત્ર માતૃ-જં રક્ત-માંસ-મજ્જ-ગુદાદિકમ્

પૈતૃકં તુ સ્થિરં શુક્ર-ધમન્ય્-અસ્થિ-કચાદિકમ્ ।
ચૈતનં ચિત્તમ્ અક્ષાણિ નાના-યોનિષુ જન્મ ચ

3.5ચ્વ્ આત્મ-જં ચિત્તં અક્ષાણિ
સાત્મ્ય-જં ત્વ્ આયુર્ આરોગ્યમ્ અન્-આલસ્યં પ્રભા બલમ્ ।
રસ-જં વપુષો જન્મ વૃત્તિર્ વૃદ્ધિર્ અ-લોલ-તા

3.6અવ્ સાત્મ્ય-જં ચાયુર્ આરોગ્યમ્
સાત્ત્વિકં શૌચમ્ આસ્તિક્યં શુક્લ-ધર્મ-રુચિર્ મતિઃ ।
રાજસં બહુ-ભાષિ-ત્વં માન-ક્રુદ્-દમ્ભ-મત્સરમ્

3.7દ્વ્ માન-ક્રુદ્-દમ્ભ-મત્સરાઃ
તામસં ભયમ્ અ-જ્ઞાનં નિદ્રાલસ્યં વિષાદિ-તા ।
ઇતિ ભૂત-મયો દેહસ્ તત્ર સપ્ત ત્વચો ઽસૃજઃ

પચ્યમાનાત્ પ્રજાયન્તે ક્ષીરાત્ સંતાનિકા ઇવ ।
ધાત્વ્-આશયાન્તર-ક્લેદો વિપક્વઃ સ્વં સ્વમ્ ઊષ્મણા

શ્લેષ્મ-સ્નાય્વ્-અપરાચ્છન્નઃ કલાખ્યઃ કાષ્ઠ-સાર-વત્ ।
તાઃ સપ્ત સપ્ત ચાધારા રક્તસ્યાદ્યઃ ક્રમાત્ પરે

3.10અચ્ શ્લેષ્મ-સ્નાય્વ્-અપરા-છન્નઃ 3.10દ્વ્ રક્તસ્યાધઃ ક્રમાત્ પરે
કફામ-પિત્ત-પક્વાનાં વાયોર્ મૂત્રસ્ય ચ સ્મૃતાઃ ।
ગર્ભાશયો ઽષ્ટમઃ સ્ત્રીણાં પિત્ત-પક્વાશયાન્તરે

કોષ્ઠાઙ્ગાનિ સ્થિતાન્ય્ એષુ હૃદયં ક્લોમ ફુપ્ફુસમ્ ।
યકૃત્-પ્લીહોણ્ડુકં વૃક્કૌ નાભિ-ડિમ્બાન્ત્ર-વસ્તયઃ

3.12બ્વ્ હૃદયં ક્લોમ ફુપ્ફુસઃ 3.12બ્વ્ હૃદયં ક્લોમ-ફુપ્ફુસે
દશ જીવિત-ધામાનિ શિરો-રસન-બન્ધનમ્ ।
કણ્ઠો ઽસ્રં હૃદયં નાભિર્ વસ્તિઃ શુક્રૌજસી ગુદમ્

3.13દ્વ્ વસ્તિઃ શુક્રૌજસી ગુદઃ
જાલાનિ કણ્ડરાશ્ ચાઙ્ગે પૃથક્ ષો-ડશ નિર્દિશેત્ ।
ષટ્ કૂર્ચાઃ સપ્ત સીવન્યો મેઢ્ર-જિહ્વા-શિરો-ગતાઃ

3.14ચ્વ્ ષટ્ કૂર્ચાઃ સપ્ત સેવન્યો 3.14ચ્વ્ ષટ્ કૂર્ચાઃ સપ્ત સેવિન્યો
શસ્ત્રેણ તાઃ પરિહરેચ્ ચતસ્રો માંસ-રજ્જવઃ ।
ચતુર્-દશાસ્થિ-સંઘાતાઃ સીમન્તા દ્વિ-ગુણા નવ

3.15અવ્ શસ્ત્રેણૈતાઃ પરિહરેચ્
અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ટિશ્ ચ ત્રીણિ દન્ત-નખૈઃ સહ ।
ધન્વન્તરિસ્ તુ ત્રીણ્ય્ આહ સંધીનાં ચ શત-દ્વયમ્

3.16અવ્ અસ્થ્નાં શતાનિ ષષ્ઠીનિ
દશોત્તરં સહસ્રે દ્વે નિજગાદાત્રિ-નન્દનઃ ।
સ્નાવ્નાં નવ-શતી પઞ્ચ પુંસાં પેશી-શતાનિ તુ

3.17ચ્વ્ સ્નાયોર્ નવ-શતી પઞ્ચ 3.17દ્વ્ પુંસાં પેશી-શતાનિ ચ
અધિકા વિંશતિઃ સ્ત્રીણાં યોનિ-સ્તન-સમાશ્રિતાઃ ।
દશ મૂલ-સિરા હૃત્-સ્થાસ્ તાઃ સર્વં સર્વતો વપુઃ

3.18બ્વ્ યોનિ-સ્તન-સમાશ્રયાઃ
રસાત્મકં વહન્ત્ય્ ઓજસ્ તન્-નિબદ્ધં હિ ચેષ્ટિતમ્ ।
સ્થૂલ-મૂલાઃ સુ-સૂક્ષ્માગ્રાઃ પત્ત્ર-રેખા-પ્રતાન-વત્

ભિદ્યન્તે તાસ્ તતઃ સપ્ત-શતાન્ય્ આસાં ભવન્તિ તુ ।
તત્રૈકૈકં ચ શાખાયાં શતં તસ્મિન્ ન વેધયેત્

3.20ચ્વ્ તત્રૈકૈક-ત્ર શાખાયાં
સિરાં જાલન્-ધરાં નામ તિસ્રશ્ ચાભ્યન્તરાશ્રિતાઃ ।
ષો-ડશ-દ્વિ-ગુણાઃ શ્રોણ્યાં તાસાં દ્વે દ્વે તુ વઙ્ક્ષણે

દ્વે દ્વે કટીક-તરુણે શસ્ત્રેણાષ્ટૌ સ્પૃશેન્ ન તાઃ ।
પાર્શ્વયોઃ ષો-ડશૈકૈકામ્ ઊર્ધ્વ-ગાં વર્જયેત્ તયોઃ

3.22દ્વ્ ઊર્ધ્વ-ગાં વર્જયેત્ સિરામ્
દ્વા-દશ-દ્વિ-ગુણાઃ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠ-વંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ ।
દ્વે દ્વે તત્રોર્ધ્વ-ગામિન્યૌ ન શસ્ત્રેણ પરામૃશેત્

3.23બ્વ્ પૃષ્ઠ-વંશસ્ય પાર્શ્વ-ગે
પૃષ્ઠ-વજ્ જઠરે તાસાં મેહનસ્યોપરિ સ્થિતે ।
રોમ-રાજીમ્ ઉભયતો દ્વે દ્વે શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્

ચત્વારિંશદ્ ઉરસ્ય્ આસાં ચતુર્-દશ ન વેધયેત્ ।
સ્તન-રોહિત-તન્-મૂલ-હૃદયે તુ પૃથગ્ દ્વયમ્

અપસ્તમ્ભાખ્યયોર્ એકાં તથાપાલાપયોર્ અપિ ।
ગ્રીવાયાં પૃષ્ઠ-વત્ તાસાં નીલે મન્યે કૃકાટિકે

વિધુરે માતૃકાશ્ ચાષ્ટૌ ષો-ડશેતિ પરિત્યજેત્ ।
હન્વોઃ ષો-ડશ તાસાં દ્વે સંધિ-બન્ધન-કર્મણી

3.27બ્વ્ ષો-ડશૈતાઃ પરિત્યજેત્
જિહ્વાયાં હનુ-વત્ તાસામ્ અધો દ્વે રસ-બોધને ।
દ્વે ચ વાચઃ-પ્રવર્તિન્યૌ નાસાયાં ચતુર્-ઉત્તરા

વિંશતિર્ ગન્ધ-વેદિન્યૌ તાસામ્ એકાં ચ તાલુ-ગામ્ ।
ષટ્-પઞ્ચાશન્ નયનયોર્ નિમેષોન્મેષ-કર્મણી

દ્વે દ્વે અપાઙ્ગયોર્ દ્વે ચ તાસાં ષડ્ ઇતિ વર્જયેત્ ।
નાસા-નેત્રાશ્રિતાઃ ષષ્ટિર્ લલાટે સ્થપની-શ્રિતામ્

તત્રૈકાં દ્વે તથાવર્તૌ ચતસ્રશ્ ચ કચાન્ત-ગાઃ ।
સપ્તૈવં વર્જયેત્ તાસાં કર્ણયોઃ ષો-ડશાત્ર તુ

દ્વે શબ્દ-બોધને શઙ્ખૌ સિરાસ્ તા એવ ચાશ્રિતાઃ ।
દ્વે શઙ્ખ-સંધિ-ગે તાસાં મૂર્ધ્નિ દ્વા-દશ તત્ર તુ

એકૈકાં પૃથગ્ ઉત્ક્ષેપ-સીમન્તાધિપતિ-સ્થિતામ્ ।
ઇત્ય્ અ-વેધ્ય-વિભાગાર્થં પ્રત્યઙ્ગં વર્ણિતાઃ સિરાઃ

અ-વેધ્યાસ્ તત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન દેહે ઽષ્ટા-નવતિસ્ તથા ।
સંકીર્ણા ગ્રથિતાઃ ક્ષુદ્રા વક્રાઃ સંધિષુ ચાશ્રિતાઃ

તાસાં શતાનાં સપ્તાનાં પાદો ઽસ્રં વહતે પૃથક્ ।
વાત-પિત્ત-કફૈર્ જુષ્ટં શુદ્ધં ચૈવં સ્થિતા મલાઃ

શરીરમ્ અનુગૃહ્ણન્તિ પીડયન્ત્ય્ અન્ય-થા પુનઃ ।
તત્ર શ્યાવારુણાઃ સૂક્ષ્માઃ પૂર્ણ-રિક્તાઃ ક્ષણાત્ સિરાઃ

પ્રસ્પન્દિન્યશ્ ચ વાતાસ્રં વહન્તે પિત્ત-શોણિતમ્ ।
સ્પર્શોષ્ણાઃ શીઘ્ર-વાહિન્યો નીલ-પીતાઃ કફં પુનઃ

ગૌર્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતાઃ સંસૃષ્ટં લિઙ્ગ-સંકરે ।
ગૂઢાઃ સમ-સ્થિતાઃ સ્નિગ્ધા રોહિણ્યઃ શુદ્ધ-શોણિતમ્

ધમન્યો નાભિ-સંબદ્ધા વિંશતિશ્ ચતુર્-ઉત્તરા ।
તાભિઃ પરિવૃતા નાભિશ્ ચક્ર-નાભિર્ ઇવારકૈઃ

3.39ચ્વ્ તાભિઃ પરિવૃતો નાભિશ્
તાભિશ્ ચોર્ધ્વમ્ અધસ્ તિર્યગ્ દેહો ઽયમ્ અનુગૃહ્યતે ।
સ્રોતાંસિ નાસિકે કર્ણૌ નેત્રે પાય્વ્-આસ્ય-મેહનમ્

સ્તનૌ રક્ત-પથશ્ ચેતિ નારીણામ્ અધિકં ત્રયમ્ ।
જીવિતાયતનાન્ય્ અન્તઃ સ્રોતાંસ્ય્ આહુસ્ ત્રયો-દશ

પ્રાણ-ધાતુ-મલામ્ભો-ઽન્ન-વાહીન્ય્ અ-હિત-સેવનાત્ ।
તાનિ દુષ્ટાનિ રોગાય વિશુદ્ધાનિ સુખાય ચ

સ્વ-ધાતુ-સમ-વર્ણાનિ વૃત્ત-સ્થૂલાન્ય્ અણૂનિ ચ ।
સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્ય્ આકૃત્યા પ્રતાન-સદૃશાનિ ચ

આહારશ્ ચ વિહારશ્ ચ યઃ સ્યાદ્ દોષ-ગુણૈઃ સમઃ ।
ધાતુભિર્ વિ-ગુણો યશ્ ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ

અતિ-પ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયો ઽપિ વા ।
વિ-માર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિ-લક્ષણમ્

3.45દ્વ્ સ્રોતસાં દુષ્ટ-લક્ષણમ્
બિસાનામ્ ઇવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં પ્રવિસૃતાનિ ચ ।
દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈર્ ઉપચીયતે

વ્યધે તુ સ્રોતસાં મોહ-કમ્પાધ્માન-વમિ-જ્વરાઃ ।
પ્રલાપ-શૂલ-વિણ્-મૂત્ર-રોધા મરણમ્ એવ વા

સ્રોતો-વિદ્ધમ્ અતો વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય શલ્યં યત્નેન સદ્યઃ-ક્ષત-વિધાનતઃ

અન્નસ્ય પક્તા પિત્તં તુ પાચકાખ્યં પુરેરિતમ્ ।
દોષ-ધાતુ-મલાદીનામ્ ઊષ્મેત્ય્ આત્રેય-શાસનમ્

વામ-પાર્શ્વાશ્રિતં નાભેઃ કિઞ્-ચિત્ સૂર્યસ્ય મણ્ડલમ્ ।
તન્-મધ્યે મણ્ડલં સૌમ્યં તન્-મધ્યે ઽગ્નિર્ વ્યવસ્થિતઃ ॥ 49+1 ॥
જરાયુ-માત્ર-પ્રચ્છન્નઃ કાચ-કોશ-સ્થ-દીપ-વત્ ॥ 49+2અબ્ ॥
તદ્-અધિષ્ઠાનમ્ અન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ ગ્રહણી મતા ।
સૈવ ધન્વન્તરિ-મતે કલા પિત્ત-ધરાહ્વયા

આયુર્-આરોગ્ય-વીર્યૌજો-ભૂત-ધાત્વ્-અગ્નિ-પુષ્ટયે ।
સ્થિતા પક્વાશય-દ્વારિ ભુક્ત-માર્ગાર્ગલેવ સા

3.51દ્વ્ ભુક્ત-માર્ગાર્ગલેવ યા
ભુક્તમ્ આમાશયે રુદ્ધ્વા સા વિપાચ્ય નયત્ય્ અધઃ ।
બલ-વત્ય્ અ-બલા ત્વ્ અન્નમ્ આમમ્ એવ વિમુઞ્ચતિ

ગ્રહણ્યા બલમ્ અગ્નિર્ હિ સ ચાપિ ગ્રહણી-બલઃ ।
દૂષિતે ઽગ્નાવ્ અતો દુષ્ટા ગ્રહણી રોગ-કારિણી

યદ્ અન્નં દેહ-ધાત્વ્-ઓજો-બલ-વર્ણાદિ-પોષણમ્ ।
તત્રાગ્નિર્ હેતુર્ આહારાન્ ન હ્ય્ અ-પક્વાદ્ રસાદયઃ

અન્નં કાલે ઽભ્યવહૃતં કોષ્ઠં પ્રાણાનિલાહૃતમ્ ।
દ્રવૈર્ વિભિન્ન-સંઘાતં નીતં સ્નેહેન માર્દવમ્

3.55બ્વ્ કોષ્ઠે પ્રાણાનિલાહૃતમ્
સંધુક્ષિતઃ સમાનેન પચત્ય્ આમાશય-સ્થિતમ્ ।
ઔદર્યો ઽગ્નિર્ યથા બાહ્યઃ સ્થાલી-સ્થં તોય-તણ્ડુલમ્

આદૌ ષડ્-રસમ્ અપ્ય્ અન્નં મધુરી-ભૂતમ્ ઈરયેત્ ।
ફેની-ભૂતં કફં યાતં વિદાહાદ્ અમ્લ-તાં તતઃ

3.57ચ્વ્ ફેન-ભૂતં કફં યાતં
પિત્તમ્ આમાશયાત્ કુર્યાચ્ ચ્યવમાનં ચ્યુતં પુનઃ ।
અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્

ભૌમાપ્યાગ્નેય-વાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સ-નાભસાઃ ।
પઞ્ચાહાર-ગુણાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પચન્ત્ય્ અનુ

યથા-સ્વં તે ચ પુષ્ણન્તિ પક્વા ભૂત-ગુણાન્ પૃથક્ ।
પાર્થિવાઃ પાર્થિવાન્ એવ શેષાઃ શેષાંશ્ ચ દેહ-ગાન્

3.60અવ્ યથા-સ્વં તે ચ પુષ્યન્તિ
કિટ્ટં સારશ્ ચ તત્ પક્વમ્ અન્નં સંભવતિ દ્વિ-ધા ।
તત્રાચ્છં કિટ્ટમ્ અન્નસ્ય મૂત્રં વિદ્યાદ્ ઘનમ્ શકૃત્

3.61અવ્ કિટ્ટં સારસ્ તથા પક્વમ્
સારસ્ તુ સપ્તભિર્ ભૂયો યથા-સ્વં પચ્યતે ઽગ્નિભિઃ ।
રસાદ્ રક્તં તતો માંસં માંસાન્ મેદસ્ તતો ઽસ્થિ ચ

3.62દ્વ્ માંસાન્ મેદો ઽસ્થિ મેદસઃ
અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ ગર્ભઃ પ્રજાયતે ।
કફઃ પિત્તં મલાઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખ-રોમ ચ

3.63ચ્વ્ કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ
સ્નેહો ઽક્ષિ-ત્વગ્-વિષામ્ ઓજો ધાતૂનાં ક્રમ-શો મલાઃ ।
પ્રસાદ-કિટ્ટૌ ધાતૂનાં પાકાદ્ એવં દ્વિ-ધર્ચ્છતઃ

પરસ્-પરોપસંસ્તમ્ભાદ્ ધાતુ-સ્નેહ-પરમ્-પરા ।
કે-ચિદ્ આહુર્ અહો-રાત્રાત્ ષડ્-અહાદ્ અપરે પરે

માસેન યાતિ શુક્ર-ત્વમ્ અન્નં પાક-ક્રમાદિભિઃ ।
સંતતા ભોજ્ય-ધાતૂનાં પરિવૃત્તિસ્ તુ ચક્ર-વત્

વૃષ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે ।
પ્રાયઃ કરોત્ય્ અહો-રાત્રાત્ કર્માન્યદ્ અપિ ભેષજમ્

3.67બ્વ્ સદ્યઃ શુક્રં પ્રકુર્વતે
વ્યાનેન રસ-ધાતુર્ હિ વિક્ષેપોચિત-કર્મણા ।
યુગ-પત્ સર્વતો ઽજસ્રં દેહે વિક્ષિપ્યતે સદા

ક્ષિપ્યમાણઃ ખ-વૈગુણ્યાદ્ રસઃ સજ્જતિ યત્ર સઃ ।
તસ્મિન્ વિકારં કુરુતે ખે વર્ષમ્ ઇવ તોય-દઃ

દોષાણામ્ અપિ ચૈવં સ્યાદ્ એક-દેશ-પ્રકોપણમ્ ।
અન્ન-ભૌતિક-ધાત્વ્-અગ્નિ-કર્મેતિ પરિભાષિતમ્

અન્નસ્ય પક્તા સર્વેષાં પક્તૄણામ્ અધિકો મતઃ ।
તન્-મૂલાસ્ તે હિ તદ્-વૃદ્ધિ-ક્ષય-વૃદ્ધિ-ક્ષયાત્મકાઃ

તસ્માત્ તં વિધિ-વદ્ યુક્તૈર્ અન્ન-પાનેન્ધનૈર્ હિતૈઃ ।
પાલયેત્ પ્રયતસ્ તસ્ય સ્થિતૌ હ્ય્ આયુર્-બલ-સ્થિતિઃ

સમઃ સમાને સ્થાન-સ્થે વિષમો ઽગ્નિર્ વિ-માર્ગ-ગે ।
પિત્તાભિમૂર્છિતે તીક્ષ્ણો મન્દો ઽસ્મિન્ કફ-પીડિતે

સમો ઽગ્નિર્ વિષમસ્ તીક્ષ્ણો મન્દશ્ ચૈવં ચતુર્-વિધઃ ।
યઃ પચેત્ સમ્યગ્ એવાન્નં ભુક્તં સમ્યક્ સમસ્ ત્વ્ અસૌ

3.74દ્વ્ ભુક્તં સમ્યક્ સમસ્ તુ સઃ
વિષમો ઽ-સમ્યગ્ અપ્ય્ આશુ સમ્યગ્ વાપિ ચિરાત્ પચેત્ ।
તીક્ષ્ણો વહ્નિઃ પચેચ્ છીઘ્રમ્ અ-સમ્યગ્ અપિ ભોજનમ્

3.75અવ્ વિષમો ઽ-સમ્યગ્ એવાશુ 3.75બ્વ્ સમ્યગ્ એવ ચિરાત્ પચેત્
મન્દસ્ તુ સમ્યગ્ અપ્ય્ અન્નમ્ ઉપયુક્તં ચિરાત્ પચેત્ ।
કૃત્વાસ્ય-શોષાટોપાન્ત્ર-કૂજનાધ્માન-ગૌરવમ્

3.76બ્વ્ ઉપભુક્તં ચિરાત્ પચેત્
શાન્તે ઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્ય્ અન્-આમયઃ ।
રોગી સ્યાદ્ વિકૃતે મૂલમ્ અગ્નિ-સ્તમ્ભાન્ નિરુચ્યતે ॥ 76+1 ॥
3.76+1દ્વ્ અગ્નિ-સ્તમ્ભાન્ નિરૂપ્યતે
સહ-જં કાલ-જં યુક્તિ-કૃતં દેહ-બલં ત્રિ-ધા ।
તત્ર સત્-ત્વ-શરીરોત્થં પ્રાકૃતં સહ-જં બલમ્

વયઃ-કૃતમ્ ઋતૂત્થં ચ કાલ-જં યુક્તિ-જં પુનઃ ।
વિહારાહાર-જનિતં તથોર્જસ્-કર-યોગ-જમ્

દેશો ઽલ્પ-વારિ-દ્રુ-નગો જાઙ્ગલઃ સ્વ્-અલ્પ-રોગ-દઃ ।
આનૂપો વિપરીતો ઽસ્માત્ સમઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ

મજ્જ-મેદો-વસા-મૂત્ર-પિત્ત-શ્લેષ્મ-શકૃન્ત્ય્ અસૃક્ ।
રસો જલં ચ દેહે ઽસ્મિન્ન્ એકૈકાઞ્જલિ-વર્ધિતમ્

પૃથક્ સ્વ-પ્રસૃતં પ્રોક્તમ્ ઓજો-મસ્તિષ્ક-રેતસામ્ ।
દ્વાવ્ અઞ્જલી તુ સ્તન્યસ્ય ચત્વારો રજસઃ સ્ત્રિયાઃ

સમ-ધાતોર્ ઇદં માનં વિદ્યાદ્ વૃદ્ધિ-ક્ષયાવ્ અતઃ ॥ 82અબ્ ॥
શુક્રાસૃગ્-ગર્ભિણી-ભોજ્ય-ચેષ્ટા-ગર્ભાશયર્તુષુ ।
યઃ સ્યાદ્ દોષો ઽધિકસ્ તેન પ્રકૃતિઃ સપ્ત-ધોદિતા

3.83દ્વ્ પ્રકૃતિઃ સપ્ત-ધા સ્મૃતા
વિભુ-ત્વાદ્ આશુ-કારિ-ત્વાદ્ બલિ-ત્વાદ્ અન્ય-કોપનાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ બહુ-રોગ-ત્વાદ્ દોષાણાં પ્રબલો ઽનિલઃ

પ્રાયો ઽત એવ પવનાધ્યુષિતા મનુષ્યા દોષાત્મકાઃ સ્ફુટિત-ધૂસર-કેશ-ગાત્રાઃ ।
શીત-દ્વિષશ્ ચલ-ધૃતિ-સ્મૃતિ-બુદ્ધિ-ચેષ્ટા-સૌહાર્દ-દૃષ્ટિ-ગતયો ઽતિ-બહુ-પ્રલાપાઃ

અલ્પ-વિત્ત-બલ-જીવિત-નિદ્રાઃ સન્ન-સક્ત-ચલ-જર્જર-વાચઃ ।
નાસ્તિકા બહુ-ભુજઃ સ-વિલાસા ગીત-હાસ-મૃગયા-કલિ-લોલાઃ

3.86અવ્ અલ્પ-પિત્ત-કફ-જીવિત-નિદ્રાઃ 3.86અવ્ અલ્પ-વિત્ત-કફ-જીવિત-નિદ્રાઃ
3.86અવ્ અલ્પ-પિત્ત-બલ-જીવિત-નિદ્રાઃ
મધુરામ્લ-પટૂષ્ણ-સાત્મ્ય-કાઙ્ક્ષાઃ કૃશ-દીર્ઘાકૃતયઃ સ-શબ્દ-યાતાઃ ।
ન દૃઢા ન જિતેન્દ્રિયા ન ચાર્યા ન ચ કાન્તા-દયિતા બહુ-પ્રજા વા

3.87બ્વ્ કૃશ-દીર્ઘાકૃતયઃ સ-શબ્દ-યાનાઃ
નેત્રાણિ ચૈષાં ખર-ધૂસરાણિ વૃત્તાન્ય્ અ-ચારૂણિ મૃતોપમાનિ ।
ઉન્મીલિતાનીવ ભવન્તિ સુપ્તે શૈલ-દ્રુમાંસ્ તે ગગનં ચ યાન્તિ

3.88અવ્ નેત્રાણિ વૈષાં ખર-ધૂસરાણિ
અ-ધન્યા મત્સરાધ્માતાઃ સ્તેનાઃ પ્રોદ્બદ્ધ-પિણ્ડિકાઃ ।
શ્વ-શૃગાલોષ્ટ્ર-ગૃધ્રાખુ-કાકાનૂકાશ્ ચ વાતિકાઃ

3.89બ્વ્ સ્તેનાઃ પ્રોદ્વૃત્ત-પિણ્ડિકાઃ
પિત્તં વહ્નિર્ વહ્નિ-જં વા યદ્ અસ્માત્ પિત્તોદ્રિક્તસ્ તીક્ષ્ણ-તૃષ્ણા-બુભુક્ષઃ ।
ગૌરોષ્ણાઙ્ગસ્ તામ્ર-હસ્તાઙ્ઘ્રિ-વક્ત્રઃ શૂરો માની પિઙ્ગ-કેશો ઽલ્પ-રોમા

3.90બ્વ્ પિત્તોદ્રિક્તસ્ તીવ્ર-તૃષ્ણા-બુભુક્ષઃ
દયિત-માલ્ય-વિલેપન-મણ્ડનઃ સુ-ચરિતઃ શુચિર્ આશ્રિત-વત્સલઃ ।
વિભવ-સાહસ-બુદ્ધિ-બલાન્વિતો ભવતિ ભીષુ ગતિર્ દ્વિષતામ્ અપિ

મેધાવી પ્ર-શિથિલ-સંધિ-બન્ધ-માંસો નારીણામ્ અન્-અભિમતો ઽલ્પ-શુક્ર-કામઃ ।
આવાસઃ પલિત-તરઙ્ગ-નીલિકાનાં ભુઙ્ક્તે ઽન્નં મધુર-કષાય-તિક્ત-શીતમ્

ઘર્મ-દ્વેષી સ્વેદનઃ પૂતિ-ગન્ધિર્ ભૂર્ય્-ઉચ્ચાર-ક્રોધ-પાનાશનેર્ષ્યઃ ।
સુપ્તઃ પશ્યેત્ કર્ણિકારાન્ પલાશાન્ દિગ્-દાહોલ્કા-વિદ્યુદ્-અર્કાનલાંશ્ ચ

તનૂનિ પિઙ્ગાનિ ચલાનિ ચૈષાં તન્વ્-અલ્પ-પક્ષ્માણિ હિમ-પ્રિયાણિ ।
ક્રોધેન મદ્યેન રવેશ્ ચ ભાસા રાગં વ્રજન્ત્ય્ આશુ વિલોચનાનિ

3.94અવ્ તનૂનિ પિઙ્ગાનિ ચલાનિ વૈષાં
મધ્યાયુષો મધ્ય-બલાઃ પિણ્ડિતાઃ ક્લેશ-ભીરવઃ ।
વ્યાઘ્રર્ક્ષ-કપિ-માર્જાર-યક્ષાનૂકાશ્ ચ પૈત્તિકાઃ

3.95દ્વ્ -વૃકાનૂકાશ્ ચ પૈત્તિકાઃ
શ્લેષ્મા સોમઃ શ્લેષ્મલસ્ તેન સૌમ્યો ગૂઢ-સ્નિગ્ધ-શ્લિષ્ટ-સંધ્ય્-અસ્થિ-માંસઃ ।
ક્ષુત્-તૃડ્-દુઃખ-ક્લેશ-ઘર્મૈર્ અ-તપ્તો બુદ્ધ્યા યુક્તઃ સાત્ત્વિકઃ સત્ય-સંધઃ

પ્રિયઙ્ગુ-દૂર્વા-શર-કાણ્ડ-શસ્ત્ર- ગો-રોચના-પદ્મ-સુવર્ણ-વર્ણઃ ।
પ્રલમ્બ-બાહુઃ પૃથુ-પીન-વક્ષા મહા-લલાટો ઘન-નીલ-કેશઃ

મૃદ્વ્-અઙ્ગઃ સમ-સુ-વિભક્ત-ચારુ-દેહો બહ્વ્-ઓજો-રતિ-રસ-શુક્ર-પુત્ર-ભૃત્યઃ ।
ધર્માત્મા વદતિ ન નિષ્ઠુરં ચ જાતુ પ્રચ્છન્નં વહતિ દૃઢં ચિરં ચ વૈરમ્

3.98અવ્ મૃદ્વ્-અઙ્ગઃ સમ-સુ-વિભક્ત-ચારુ-વર્ષ્મા
સ-મદ-દ્વિ-રદેન્દ્ર-તુલ્ય-યાતો જલ-દામ્ભો-ધિ-મૃદઙ્ગ-સિંહ-ઘોષઃ ।
સ્મૃતિ-માન્ અભિયોગ-વાન્ વિનીતો ન ચ બાલ્યે ઽપ્ય્ અતિ-રોદનો ન લોલઃ

3.99બ્વ્ જલ-દામ્ભો-ધિ-મૃદઙ્ગ-શઙ્ખ-ઘોષઃ
તિક્તં કષાયં કટુકોષ્ણ-રૂક્ષમ્ અલ્પં સ ભુઙ્ક્તે બલ-વાંસ્ તથાપિ ।
રક્તાન્ત-સુ-સ્નિગ્ધ-વિશાલ-દીર્ઘ- સુ-વ્યક્ત-શુક્લાસિત-પક્ષ્મલાક્ષઃ

અલ્પ-વ્યાહાર-ક્રોધ-પાનાશનેહઃ પ્રાજ્યાયુર્-વિત્તો દીર્ઘ-દર્શી વદાન્યઃ ।
શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલ-લક્ષઃ ક્ષમા-વાન્ આર્યો નિદ્રાલુર્ દીર્ઘ-સૂત્રઃ કૃત-જ્ઞઃ

3.101અવ્ અલ્પ-વ્યાહાર-ક્રોધ-પાનાશનેર્ષ્યઃ 3.101બ્વ્ પ્રાજ્યાયુર્-વૃત્તો
દીર્ઘ-દર્શી વદાન્યઃ
3.101ચ્વ્ શ્રાદ્ધો ગમ્ભીરઃ સ્થૂલ-લક્ષ્યઃ ક્ષમા-વાન્ 3.101દ્વ્ આર્યો નિદ્રાલુર્
દીર્ઘ-સૂત્રી કૃત-જ્ઞઃ
ઋજુર્ વિપશ્ચિત્ સુ-ભગઃ સુ-લજ્જો ભક્તો ગુરૂણાં સ્થિર-સૌહૃદશ્ ચ ।
સ્વપ્ને સ-પદ્માન્ સ-વિહઙ્ગ-માલાંસ્ તોયાશયાન્ પશ્યતિ તોય-દાંશ્ ચ

3.102અવ્ ઋજુર્ વિપશ્ચિત્ સુ-ભગઃ સ-લજ્જો
બ્રહ્મ-રુદ્રેન્દ્ર-વરુણ-તાર્ક્ષ્ય-હંસ-ગજાધિપૈઃ ।
શ્લેષ્મ-પ્રકૃતયસ્ તુલ્યાસ્ તથા સિંહાશ્વ-ગો-વૃષૈઃ

પ્રકૃતીર્ દ્વય-સર્વોત્થા દ્વન્દ્વ-સર્વ-ગુણોદયે ।
શૌચાસ્તિક્યાદિભિશ્ ચૈવં ગુણૈર્ ગુણ-મયીર્ વદેત્

વયસ્ ત્વ્ આ-ષો-ડશાદ્ બાલં તત્ર ધાત્વ્-ઇન્દ્રિયૌજસામ્ ।
વૃદ્ધિર્ આ-સપ્તતેર્ મધ્યં તત્રા-વૃદ્ધિઃ પરં ક્ષયઃ

સ્વં સ્વં હસ્ત-ત્રયં સાર્ધં વપુઃ પાત્રં સુખાયુષોઃ ।
ન ચ યદ્ યુક્તમ્ ઉદ્રિક્તૈર્ અષ્ટાભિર્ નિન્દિતૈર્ નિજૈઃ

અ-રોમશાસિત-સ્થૂલ-દીર્ઘ-ત્વૈઃ સ-વિપર્યયૈઃ ।
સુ-સ્નિગ્ધા મૃદવઃ સૂક્ષ્મા નૈક-મૂલાઃ સ્થિરાઃ કચાઃ

લલાટમ્ ઉન્નતં શ્લિષ્ટ-શઙ્ખમ્ અર્ધેન્દુ-સંનિભમ્ ।
કર્ણૌ નીચોન્નતૌ પશ્ચાન્ મહાન્તૌ શ્લિષ્ટ-માંસલૌ

નેત્રે વ્યક્તાસિત-સિતે સુ-બદ્ધ-ઘન-પક્ષ્મણી ।
ઉન્નતાગ્રા મહોચ્છ્વાસા પીનર્જુર્ નાસિકા સમા

3.109બ્વ્ સુ-બદ્ધે ઘન-પક્ષ્મણી
ઓષ્ઠૌ રક્તાવ્ અન્-ઉદ્વૃત્તૌ મહત્યૌ નોલ્બણે હનૂ ।
મહદ્ આસ્યં ઘના દન્તાઃ સ્નિગ્ધાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ સિતાઃ સમાઃ

જિહ્વા રક્તાયતા તન્વી માંસલં ચિબુકં મહત્ ।
ગ્રીવા હ્રસ્વા ઘના વૃત્તા સ્કન્ધાવ્ ઉન્નત-પીવરૌ

ઉદરં દક્ષિણાવર્ત-ગૂઢ-નાભિ સમુન્નતમ્ ।
તનુ-રક્તોન્નત-નખં સ્નિગ્ધં આ-તામ્ર-માંસલમ્

દીર્ઘા-ચ્છિદ્રાઙ્ગુલિ મહત્ પાણિ-પાદં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ગૂઢ-વંશં બૃહત્ પૃષ્ઠં નિગૂઢાઃ સંધયો દૃઢાઃ

3.113ચ્વ્ ગૂઢ-વંશં મહત્ પૃષ્ઠં
ધીરઃ સ્વરો ઽનુનાદી ચ વર્ણઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થિર-પ્રભઃ ।
સ્વ-ભાવ-જં સ્થિરં સત્-ત્વમ્ અ-વિકારિ વિપત્સ્વ્ અપિ

ઉત્તરોત્તર-સુ-ક્ષેત્રં વપુર્ ગર્ભાદિ-ની-રુજમ્ ।
આયામ-જ્ઞાન-વિજ્ઞાનૈર્ વર્ધમાનં શનૈઃ શુભમ્

ઇતિ સર્વ-ગુણોપેતે શરીરે શરદાં શતમ્ ।
આયુર્ ઐશ્વર્યમ્ ઇષ્ટાશ્ ચ સર્વે ભાવાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ત્વગ્-રક્તાદીનિ સત્-ત્વાન્તાન્ય્ અગ્ર્યાણ્ય્ અષ્ટૌ યથોત્તરમ્ ।
બલ-પ્રમાણ-જ્ઞાનાર્થં સારાણ્ય્ ઉક્તાનિ દેહિનામ્

3.117બ્વ્ અગ્રાણ્ય્ અષ્ટૌ યથોત્તરમ્
સારૈર્ ઉપેતઃ સર્વૈઃ સ્યાત્ પરં ગૌરવ-સંયુતઃ ।
સર્વારમ્ભેષુ ચાશા-વાન્ સહિષ્ણુઃ સન્-મતિઃ સ્થિરઃ

3.118દ્વ્ સહિષ્ણુઃ સુ-મતિઃ સ્થિરઃ
અન્-ઉત્સેકં અ-દૈન્યં ચ સુખં દુઃખં ચ સેવતે ।
સત્-ત્વ-વાંસ્ તપ્યમાનસ્ તુ રાજસો નૈવ તામસઃ

3.119ચ્વ્ સત્-ત્વ-વાન્ સ્તભ્યમાનસ્ તુ
દાન-શીલ-દયા-સત્ય-બ્રહ્મ-ચર્ય-કૃત-જ્ઞ-તાઃ ।
રસાયનાનિ મૈત્રી ચ પુણ્યાયુર્-વૃદ્ધિ-કૃદ્ ગણઃ