Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 32
gata-sūtābhidhānā syāt punar ārtava-darśanāt || 100ū̆ab ||
”ārīrasthāna
garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato 'tha-vā |
puṣpe dṛṣṭe 'tha-vā śūle bāhyāntaḥ snigdha-śītalam
2.1bv sevayā rogato 'pi vā
sevyāmbho-ja-hima-kṣīri-valka-kalkājya-lepitān |
dhārayed yoni-vastibhyām ārdrārdrān picu-naktakān
2.2cv dhārayed vasti-yonibhyām
śata-dhauta-ghṛtāktāṃ strīṃ tad-ambhasy avagāhayet |
sa-sitā-kṣaudra-kumuda-kamalotpala-kesaram
lihyāt kṣīra-ghṛtaṃ khādec chṛṅgāṭaka-kaserukam |
pibet kāntāb-ja-śālūka-bālodumbara-vat payaḥ
śṛtena śāli-kākolī-dvi-balā-madhukekṣubhiḥ |
payasā rakta-śāly-annam adyāt sa-madhu-śarkaram
rasair vā jāṅgalaiḥ śuddhi-varjaṃ cāsroktam ācaret |
a-saṃpūrṇa-tri-māsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet
2.6bv -varjaṃ vāsroktam ācaret
āmānvaye ca tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam |
upavāso ghanośīra-guḍūcy-aralu-dhānyakāḥ
durālabhā-parpaṭaka-candanātiviṣā-balāḥ |
kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇa-dhānyāni bhojanam
2.8dv tṛṇa-dhānyādi bhojanam
mudgādi-yūṣair āme tu jite snigdhādi pūrva-vat |
garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ sāmarthyataḥ pibet
garbha-koṣṭha-viśuddhy-artham arti-vismaraṇāya ca |
laghunā pañca-mūlena rūkṣāṃ peyāṃ tataḥ pibet
peyām a-madya-pā kalke sādhitāṃ pāñcakaulike |
bilvādi-pañcaka-kvāthe tiloddālaka-taṇḍulaiḥ
māsa-tulya-dināny evaṃ peyādiḥ patite kramaḥ |
laghur a-sneha-lavaṇo dīpanīya-yuto hitaḥ
2.12dv dīpanīya-yuto hi saḥ
doṣa-dhātu-parikleda-śoṣārthaṃ vidhir ity ayam |
snehānna-vastayaś cordhvaṃ balya-dīpana-jīvanāḥ
saṃjāta-sāre mahati garbhe yoni-parisravāt |
vṛddhim a-prāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sa-sphuraḥ
upaviṣṭakam āhus taṃ vardhate tena nodaram |
śokopavāsa-rūkṣādyair atha-vā yony-ati-sravāt
vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyed garbho nāgodaraṃ tu tam |
udaraṃ vṛddham apy atra hīyate sphuraṇaṃ cirāt
2.16bv garbho nāgodaraṃ tu tat
tayor bṛṃhaṇa-vāta-ghna-madhura-dravya-saṃskṛtaiḥ |
ghṛta-kṣīra-rasais tṛptir āma-garbhāṃś ca khādayet
tair eva ca su-bhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yāna-vāhanaiḥ |
līnākhye nisphure śyena-go-matsyotkrośa-barhi-jāḥ
2.18av tair eva ca su-tṛptāyāḥ
rasā bahu-ghṛtā deyā māṣa-mūlaka-jā api |
bāla-bilvaṃ tilān māṣān saktūṃś ca payasā pibet
sa-medya-māṃsaṃ madhu vā kaṭy-abhyaṅgaṃ ca śīlayet |
harṣayet satataṃ cainām evaṃ garbhaḥ pravardhate
puṣṭo 'nya-thā varṣa-gaṇaiḥ kṛcchrāj jāyeta naiva vā |
udāvartaṃ tu garbhiṇyāḥ snehair āśu-tarāṃ jayet
yogyaiś ca vastibhir hanyāt sa-garbhāṃ sa hi garbhiṇīm |
garbhe 'ti-doṣopacayād a-pathyair daivato 'pi vā
mṛte 'ntar udaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśa-vyatham |
garbhā-spando bhrama-tṛṣṇā kṛcchrād ucchvasanaṃ klamaḥ
2.23av mṛte 'ntar jaṭharaṃ śītaṃ 2.23bv stabdhādhmātaṃ bhṛśa-vyatham
a-ratiḥ srasta-netra-tvam āvīnām a-samudbhavaḥ |
tasyāḥ koṣṇāmbu-siktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet
guḍaṃ kiṇvaṃ sa-lavaṇaṃ tathāntaḥ pūrayen muhuḥ |
ghṛtena kalkī-kṛtayā śālmaly-atasi-picchayā
mantrair yogair jarāyūktair mūḍha-garbho na cet patet |
athāpṛcchyeśvaraṃ vaidyo yatnenāśu tam āharet
2.26cv atha pṛṣṭveśvaraṃ vaidyo 2.26cv athāpṛṣṭveśvaraṃ vaidyo
hastam abhyajya yoniṃ ca sājya-śālmali-picchayā |
hastena śakyaṃ tenaiva gātraṃ ca viṣamaṃ sthitam
2.27dv gātraṃ ca viṣama-sthitam
āñchanotpīḍa-saṃpīḍa-vikṣepotkṣepaṇādibhiḥ |
ānulomya samākarṣed yoniṃ praty ārjavāgatam
2.28cv ānulomye samākarṣed
hasta-pāda-śirobhir yo yoniṃ bhugnaḥ prapadyate |
pādena yonim ekena bhugno 'nyena gudaṃ ca yaḥ
viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastra-dāraṇam arhataḥ |
maṇḍalāṅguli-śastrābhyāṃ tatra karma praśasyate
vṛddhi-pattraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāv avacārayet |
pūrvaṃ śiraḥ-kapālāni dārayitvā viśodhayet
kakṣoras-tālu-cibuka-pradeśe 'nya-tame tataḥ |
samālambya dṛḍhaṃ karṣet kuśalo garbha-śaṅkunā
2.32av kakṣoras-tālu-cibuke 2.32bv pradeśe 'nya-tame tataḥ
a-bhinna-śirasaṃ tv akṣi-kūṭayor gaṇḍayor api |
bāhuṃ chittvāṃsa-saktasya vātādhmātodarasya tu
vidārya koṣṭham antrāṇi bahir vā saṃnirasya ca |
kaṭī-saktasya tad-vac ca tat-kapālāni dārayet
yad yad vāyu-vaśād aṅgaṃ sajjed garbhasya khaṇḍa-śaḥ |
tat tac chittvāharet samyag rakṣen nārīṃ ca yatnataḥ
2.35cv tat tac chittvāharan samyag
garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti vi-guṇo 'nilaḥ |
tatrān-alpa-matis tasmād avasthāpekṣam ācaret
chindyād garbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet |
sahātmanā na copekṣyaḥ kṣaṇam apy asta-jīvitaḥ
yoni-saṃvaraṇa-bhraṃśa-makkalla-śvāsa-pīḍitām |
pūty-udgārāṃ himāṅgīṃ ca mūḍha-garbhāṃ parityajet
athā-patantīm aparāṃ pātayet pūrva-vad bhiṣak |
evaṃ nirhṛta-śalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā
dadyād abhyakta-dehāyai yonau sneha-picuṃ tataḥ |
yonir mṛdur bhavet tena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati
dīpyakātiviṣā-rāsnā-hiṅgv-elā-pañca-kolakāt |
cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayet tataḥ
2.41dv kvāthaṃ tāṃ pāyayet tataḥ
kaṭukātiviṣā-pāṭhā-śāka-tvag-ghiṅgu-tejinīḥ |
tad-vac ca doṣa-syandārthaṃ vedanopaśamāya ca
2.42bv -śāka-tvag-ghiṅgu-tejanīḥ
tri-rātram evaṃ saptāhaṃ sneham eva tataḥ pibet |
sāyaṃ pibed ariṣṭaṃ ca tathā su-kṛtam āsavam
śirīṣa-kakubha-kvātha-picūn yonau vinikṣipet |
upadravāś ca ye 'nye syus tān yathā-svam upācaret
payo vāta-haraiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam |
raso daśāhaṃ ca paraṃ laghu-pathyālpa-bhojanā
svedābhyaṅga-parā snehān balā-tailādikān bhajet |
ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca
balā-mūla-kaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasas tathā |
yava-kola-kulatthānāṃ daśa-mūlasya caikataḥ
niḥkvātha-bhāgo bhāgaś ca tailasya tu catur-daśaḥ |
dvi-medā-dāru-mañjiṣṭhā-kākolī-dvaya-candanaiḥ
2.48bv tailasya ca catur-daśaḥ
śārivā-kuṣṭha-tagara-jīvakarṣabha-saindhavaiḥ |
kālānusāryā-śaileya-vacāguru-punarnavaiḥ
2.49cv kālānusārī-śaileya- 2.49cv kālānusārya-śaileya-
aśvagandhā-varī-kṣīraśuklā-yaṣṭī-varā-rasaiḥ |
śatāhvā-śūrpaparṇy-elā-tvak-pattraiḥ ślakṣṇa-kalkitaiḥ
pakvaṃ mṛdv-agninā tailaṃ sarva-vāta-vikāra-jit |
sūtikā-bāla-marmāsthi-hata-kṣīṇeṣu pūjitam
2.51dv -kṣata-kṣīṇeṣu pūjitam
jvara-gulma-grahonmāda-mūtrāghātāntra-vṛddhi-jit |
dhanvantarer abhimataṃ yoni-roga-kṣayāpaham
vasti-dvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi |
janma-kāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharec chiśum
madhukaṃ śāka-bījaṃ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇa-tilās tāmravallī śatāvarī
2.54bv payasyāmaradāru ca
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpala-śārivā |
anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā
2.55bv latā cotpala-śārivā 2.55dv padmātha madhuyaṣṭikā 2.55dv
padmāhva-madhuyaṣṭikā
2.55dv padmakaṃ madhuyaṣṭikā
bṛhatī-dvaya-kāśmarya-kṣīri-śuṅga-tvacā ghṛtam |
pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā
2.56av bṛhatī-dvaya-kāśmaryaḥ 2.56bv -kṣīri-śṛṅga-tvacā ghṛtam 2.56bv
kṣīri-śuṅga-tvacā ghṛtam
śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
saptaitān payasā yogān ardha-śloka-samāpanān
kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet |
kapittha-bilva-bṛhatī-paṭolekṣu-nidigdhikāt
2.58dv -paṭolekṣu-nidigdhi-jaiḥ
mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathāṣṭame |
navame śārivānantā-payasyā-madhuyaṣṭibhiḥ
yojayed daśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā |
atha-vā yaṣṭimadhuka-nāgarāmaradārubhiḥ
avasthitaṃ lohitam aṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate 'n-abhijñāḥ |
garbhākṛti-tvāt kaṭukoṣṇa-tīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte
garbhaṃ jaḍā bhūta-hṛtaṃ vadanti mūrter na dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatas taiḥ |
ojo-'śana-tvād atha-vā-vyavasthair bhūtair upekṣyeta na garbha-mātā
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0