અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 32

ગત-સૂતાભિધાના સ્યાત્ પુનર્ આર્તવ-દર્શનાત્ ॥ 100ઊઅબ્ ॥
”આરીરસ્થાન
ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યાણાં સેવયા રોગતો ઽથ-વા ।
પુષ્પે દૃષ્ટે ઽથ-વા શૂલે બાહ્યાન્તઃ સ્નિગ્ધ-શીતલમ્

2.1બ્વ્ સેવયા રોગતો ઽપિ વા
સેવ્યામ્ભો-જ-હિમ-ક્ષીરિ-વલ્ક-કલ્કાજ્ય-લેપિતાન્ ।
ધારયેદ્ યોનિ-વસ્તિભ્યામ્ આર્દ્રાર્દ્રાન્ પિચુ-નક્તકાન્

2.2ચ્વ્ ધારયેદ્ વસ્તિ-યોનિભ્યામ્
શત-ધૌત-ઘૃતાક્તાં સ્ત્રીં તદ્-અમ્ભસ્ય્ અવગાહયેત્ ।
સ-સિતા-ક્ષૌદ્ર-કુમુદ-કમલોત્પલ-કેસરમ્

લિહ્યાત્ ક્ષીર-ઘૃતં ખાદેચ્ છૃઙ્ગાટક-કસેરુકમ્ ।
પિબેત્ કાન્તાબ્-જ-શાલૂક-બાલોદુમ્બર-વત્ પયઃ

શૃતેન શાલિ-કાકોલી-દ્વિ-બલા-મધુકેક્ષુભિઃ ।
પયસા રક્ત-શાલ્ય્-અન્નમ્ અદ્યાત્ સ-મધુ-શર્કરમ્

રસૈર્ વા જાઙ્ગલૈઃ શુદ્ધિ-વર્જં ચાસ્રોક્તમ્ આચરેત્ ।
અ-સંપૂર્ણ-ત્રિ-માસાયાઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્

2.6બ્વ્ -વર્જં વાસ્રોક્તમ્ આચરેત્
આમાન્વયે ચ તત્રેષ્ટં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્ ।
ઉપવાસો ઘનોશીર-ગુડૂચ્ય્-અરલુ-ધાન્યકાઃ

દુરાલભા-પર્પટક-ચન્દનાતિવિષા-બલાઃ ।
ક્વથિતાઃ સલિલે પાનં તૃણ-ધાન્યાનિ ભોજનમ્

2.8દ્વ્ તૃણ-ધાન્યાદિ ભોજનમ્
મુદ્ગાદિ-યૂષૈર્ આમે તુ જિતે સ્નિગ્ધાદિ પૂર્વ-વત્ ।
ગર્ભે નિપતિતે તીક્ષ્ણં મદ્યં સામર્થ્યતઃ પિબેત્

ગર્ભ-કોષ્ઠ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ અર્તિ-વિસ્મરણાય ચ ।
લઘુના પઞ્ચ-મૂલેન રૂક્ષાં પેયાં તતઃ પિબેત્

પેયામ્ અ-મદ્ય-પા કલ્કે સાધિતાં પાઞ્ચકૌલિકે ।
બિલ્વાદિ-પઞ્ચક-ક્વાથે તિલોદ્દાલક-તણ્ડુલૈઃ

માસ-તુલ્ય-દિનાન્ય્ એવં પેયાદિઃ પતિતે ક્રમઃ ।
લઘુર્ અ-સ્નેહ-લવણો દીપનીય-યુતો હિતઃ

2.12દ્વ્ દીપનીય-યુતો હિ સઃ
દોષ-ધાતુ-પરિક્લેદ-શોષાર્થં વિધિર્ ઇત્ય્ અયમ્ ।
સ્નેહાન્ન-વસ્તયશ્ ચોર્ધ્વં બલ્ય-દીપન-જીવનાઃ

સંજાત-સારે મહતિ ગર્ભે યોનિ-પરિસ્રવાત્ ।
વૃદ્ધિમ્ અ-પ્રાપ્નુવન્ ગર્ભઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ સ-સ્ફુરઃ

ઉપવિષ્ટકમ્ આહુસ્ તં વર્ધતે તેન નોદરમ્ ।
શોકોપવાસ-રૂક્ષાદ્યૈર્ અથ-વા યોન્ય્-અતિ-સ્રવાત્

વાતે ક્રુદ્ધે કૃશઃ શુષ્યેદ્ ગર્ભો નાગોદરં તુ તમ્ ।
ઉદરં વૃદ્ધમ્ અપ્ય્ અત્ર હીયતે સ્ફુરણં ચિરાત્

2.16બ્વ્ ગર્ભો નાગોદરં તુ તત્
તયોર્ બૃંહણ-વાત-ઘ્ન-મધુર-દ્રવ્ય-સંસ્કૃતૈઃ ।
ઘૃત-ક્ષીર-રસૈસ્ તૃપ્તિર્ આમ-ગર્ભાંશ્ ચ ખાદયેત્

તૈર્ એવ ચ સુ-ભિક્ષાયાઃ ક્ષોભણં યાન-વાહનૈઃ ।
લીનાખ્યે નિસ્ફુરે શ્યેન-ગો-મત્સ્યોત્ક્રોશ-બર્હિ-જાઃ

2.18અવ્ તૈર્ એવ ચ સુ-તૃપ્તાયાઃ
રસા બહુ-ઘૃતા દેયા માષ-મૂલક-જા અપિ ।
બાલ-બિલ્વં તિલાન્ માષાન્ સક્તૂંશ્ ચ પયસા પિબેત્

સ-મેદ્ય-માંસં મધુ વા કટ્ય્-અભ્યઙ્ગં ચ શીલયેત્ ।
હર્ષયેત્ સતતં ચૈનામ્ એવં ગર્ભઃ પ્રવર્ધતે

પુષ્ટો ઽન્ય-થા વર્ષ-ગણૈઃ કૃચ્છ્રાજ્ જાયેત નૈવ વા ।
ઉદાવર્તં તુ ગર્ભિણ્યાઃ સ્નેહૈર્ આશુ-તરાં જયેત્

યોગ્યૈશ્ ચ વસ્તિભિર્ હન્યાત્ સ-ગર્ભાં સ હિ ગર્ભિણીમ્ ।
ગર્ભે ઽતિ-દોષોપચયાદ્ અ-પથ્યૈર્ દૈવતો ઽપિ વા

મૃતે ઽન્તર્ ઉદરં શીતં સ્તબ્ધં ધ્માતં ભૃશ-વ્યથમ્ ।
ગર્ભા-સ્પન્દો ભ્રમ-તૃષ્ણા કૃચ્છ્રાદ્ ઉચ્છ્વસનં ક્લમઃ

2.23અવ્ મૃતે ઽન્તર્ જઠરં શીતં 2.23બ્વ્ સ્તબ્ધાધ્માતં ભૃશ-વ્યથમ્
અ-રતિઃ સ્રસ્ત-નેત્ર-ત્વમ્ આવીનામ્ અ-સમુદ્ભવઃ ।
તસ્યાઃ કોષ્ણામ્બુ-સિક્તાયાઃ પિષ્ટ્વા યોનિં પ્રલેપયેત્

ગુડં કિણ્વં સ-લવણં તથાન્તઃ પૂરયેન્ મુહુઃ ।
ઘૃતેન કલ્કી-કૃતયા શાલ્મલ્ય્-અતસિ-પિચ્છયા

મન્ત્રૈર્ યોગૈર્ જરાયૂક્તૈર્ મૂઢ-ગર્ભો ન ચેત્ પતેત્ ।
અથાપૃચ્છ્યેશ્વરં વૈદ્યો યત્નેનાશુ તમ્ આહરેત્

2.26ચ્વ્ અથ પૃષ્ટ્વેશ્વરં વૈદ્યો 2.26ચ્વ્ અથાપૃષ્ટ્વેશ્વરં વૈદ્યો
હસ્તમ્ અભ્યજ્ય યોનિં ચ સાજ્ય-શાલ્મલિ-પિચ્છયા ।
હસ્તેન શક્યં તેનૈવ ગાત્રં ચ વિષમં સ્થિતમ્

2.27દ્વ્ ગાત્રં ચ વિષમ-સ્થિતમ્
આઞ્છનોત્પીડ-સંપીડ-વિક્ષેપોત્ક્ષેપણાદિભિઃ ।
આનુલોમ્ય સમાકર્ષેદ્ યોનિં પ્રત્ય્ આર્જવાગતમ્

2.28ચ્વ્ આનુલોમ્યે સમાકર્ષેદ્
હસ્ત-પાદ-શિરોભિર્ યો યોનિં ભુગ્નઃ પ્રપદ્યતે ।
પાદેન યોનિમ્ એકેન ભુગ્નો ઽન્યેન ગુદં ચ યઃ

વિષ્કમ્ભૌ નામ તૌ મૂઢૌ શસ્ત્ર-દારણમ્ અર્હતઃ ।
મણ્ડલાઙ્ગુલિ-શસ્ત્રાભ્યાં તત્ર કર્મ પ્રશસ્યતે

વૃદ્ધિ-પત્ત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં ન યોનાવ્ અવચારયેત્ ।
પૂર્વં શિરઃ-કપાલાનિ દારયિત્વા વિશોધયેત્

કક્ષોરસ્-તાલુ-ચિબુક-પ્રદેશે ઽન્ય-તમે તતઃ ।
સમાલમ્બ્ય દૃઢં કર્ષેત્ કુશલો ગર્ભ-શઙ્કુના

2.32અવ્ કક્ષોરસ્-તાલુ-ચિબુકે 2.32બ્વ્ પ્રદેશે ઽન્ય-તમે તતઃ
અ-ભિન્ન-શિરસં ત્વ્ અક્ષિ-કૂટયોર્ ગણ્ડયોર્ અપિ ।
બાહું છિત્ત્વાંસ-સક્તસ્ય વાતાધ્માતોદરસ્ય તુ

વિદાર્ય કોષ્ઠમ્ અન્ત્રાણિ બહિર્ વા સંનિરસ્ય ચ ।
કટી-સક્તસ્ય તદ્-વચ્ ચ તત્-કપાલાનિ દારયેત્

યદ્ યદ્ વાયુ-વશાદ્ અઙ્ગં સજ્જેદ્ ગર્ભસ્ય ખણ્ડ-શઃ ।
તત્ તચ્ છિત્ત્વાહરેત્ સમ્યગ્ રક્ષેન્ નારીં ચ યત્નતઃ

2.35ચ્વ્ તત્ તચ્ છિત્ત્વાહરન્ સમ્યગ્
ગર્ભસ્ય હિ ગતિં ચિત્રાં કરોતિ વિ-ગુણો ઽનિલઃ ।
તત્રાન્-અલ્પ-મતિસ્ તસ્માદ્ અવસ્થાપેક્ષમ્ આચરેત્

છિન્દ્યાદ્ ગર્ભં ન જીવન્તં માતરં સ હિ મારયેત્ ।
સહાત્મના ન ચોપેક્ષ્યઃ ક્ષણમ્ અપ્ય્ અસ્ત-જીવિતઃ

યોનિ-સંવરણ-ભ્રંશ-મક્કલ્લ-શ્વાસ-પીડિતામ્ ।
પૂત્ય્-ઉદ્ગારાં હિમાઙ્ગીં ચ મૂઢ-ગર્ભાં પરિત્યજેત્

અથા-પતન્તીમ્ અપરાં પાતયેત્ પૂર્વ-વદ્ ભિષક્ ।
એવં નિર્હૃત-શલ્યાં તુ સિઞ્ચેદ્ ઉષ્ણેન વારિણા

દદ્યાદ્ અભ્યક્ત-દેહાયૈ યોનૌ સ્નેહ-પિચું તતઃ ।
યોનિર્ મૃદુર્ ભવેત્ તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ

દીપ્યકાતિવિષા-રાસ્ના-હિઙ્ગ્વ્-એલા-પઞ્ચ-કોલકાત્ ।
ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા પાયયેત્ તતઃ

2.41દ્વ્ ક્વાથં તાં પાયયેત્ તતઃ
કટુકાતિવિષા-પાઠા-શાક-ત્વગ્-ઘિઙ્ગુ-તેજિનીઃ ।
તદ્-વચ્ ચ દોષ-સ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ

2.42બ્વ્ -શાક-ત્વગ્-ઘિઙ્ગુ-તેજનીઃ
ત્રિ-રાત્રમ્ એવં સપ્તાહં સ્નેહમ્ એવ તતઃ પિબેત્ ।
સાયં પિબેદ્ અરિષ્ટં ચ તથા સુ-કૃતમ્ આસવમ્

શિરીષ-કકુભ-ક્વાથ-પિચૂન્ યોનૌ વિનિક્ષિપેત્ ।
ઉપદ્રવાશ્ ચ યે ઽન્યે સ્યુસ્ તાન્ યથા-સ્વમ્ ઉપાચરેત્

પયો વાત-હરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્ ।
રસો દશાહં ચ પરં લઘુ-પથ્યાલ્પ-ભોજના

સ્વેદાભ્યઙ્ગ-પરા સ્નેહાન્ બલા-તૈલાદિકાન્ ભજેત્ ।
ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સા ક્રમેણ સુખાનિ ચ

બલા-મૂલ-કષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્ પયસસ્ તથા ।
યવ-કોલ-કુલત્થાનાં દશ-મૂલસ્ય ચૈકતઃ

નિઃક્વાથ-ભાગો ભાગશ્ ચ તૈલસ્ય તુ ચતુર્-દશઃ ।
દ્વિ-મેદા-દારુ-મઞ્જિષ્ઠા-કાકોલી-દ્વય-ચન્દનૈઃ

2.48બ્વ્ તૈલસ્ય ચ ચતુર્-દશઃ
શારિવા-કુષ્ઠ-તગર-જીવકર્ષભ-સૈન્ધવૈઃ ।
કાલાનુસાર્યા-શૈલેય-વચાગુરુ-પુનર્નવૈઃ

2.49ચ્વ્ કાલાનુસારી-શૈલેય- 2.49ચ્વ્ કાલાનુસાર્ય-શૈલેય-
અશ્વગન્ધા-વરી-ક્ષીરશુક્લા-યષ્ટી-વરા-રસૈઃ ।
શતાહ્વા-શૂર્પપર્ણ્ય્-એલા-ત્વક્-પત્ત્રૈઃ શ્લક્ષ્ણ-કલ્કિતૈઃ

પક્વં મૃદ્વ્-અગ્નિના તૈલં સર્વ-વાત-વિકાર-જિત્ ।
સૂતિકા-બાલ-મર્માસ્થિ-હત-ક્ષીણેષુ પૂજિતમ્

2.51દ્વ્ -ક્ષત-ક્ષીણેષુ પૂજિતમ્
જ્વર-ગુલ્મ-ગ્રહોન્માદ-મૂત્રાઘાતાન્ત્ર-વૃદ્ધિ-જિત્ ।
ધન્વન્તરેર્ અભિમતં યોનિ-રોગ-ક્ષયાપહમ્

વસ્તિ-દ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ ।
જન્મ-કાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્ છિશુમ્

મધુકં શાક-બીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ ।
અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણ-તિલાસ્ તામ્રવલ્લી શતાવરી

2.54બ્વ્ પયસ્યામરદારુ ચ
વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલ-શારિવા ।
અનન્તા શારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા

2.55બ્વ્ લતા ચોત્પલ-શારિવા 2.55દ્વ્ પદ્માથ મધુયષ્ટિકા 2.55દ્વ્
પદ્માહ્વ-મધુયષ્ટિકા
2.55દ્વ્ પદ્મકં મધુયષ્ટિકા
બૃહતી-દ્વય-કાશ્મર્ય-ક્ષીરિ-શુઙ્ગ-ત્વચા ઘૃતમ્ ।
પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા

2.56અવ્ બૃહતી-દ્વય-કાશ્મર્યઃ 2.56બ્વ્ -ક્ષીરિ-શૃઙ્ગ-ત્વચા ઘૃતમ્ 2.56બ્વ્
ક્ષીરિ-શુઙ્ગ-ત્વચા ઘૃતમ્
શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કસેરુ મધુકં સિતા ।
સપ્તૈતાન્ પયસા યોગાન્ અર્ધ-શ્લોક-સમાપનાન્

ક્રમાત્ સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્ ।
કપિત્થ-બિલ્વ-બૃહતી-પટોલેક્ષુ-નિદિગ્ધિકાત્

2.58દ્વ્ -પટોલેક્ષુ-નિદિગ્ધિ-જૈઃ
મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાષ્ટમે ।
નવમે શારિવાનન્તા-પયસ્યા-મધુયષ્ટિભિઃ

યોજયેદ્ દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા ।
અથ-વા યષ્ટિમધુક-નાગરામરદારુભિઃ

અવસ્થિતં લોહિતમ્ અઙ્ગનાયા વાતેન ગર્ભં બ્રુવતે ઽન્-અભિજ્ઞાઃ ।
ગર્ભાકૃતિ-ત્વાત્ કટુકોષ્ણ-તીક્ષ્ણૈઃ સ્રુતે પુનઃ કેવલ એવ રક્તે

ગર્ભં જડા ભૂત-હૃતં વદન્તિ મૂર્તેર્ ન દૃષ્ટં હરણં યતસ્ તૈઃ ।
ઓજો-ઽશન-ત્વાદ્ અથ-વા-વ્યવસ્થૈર્ ભૂતૈર્ ઉપેક્ષ્યેત ન ગર્ભ-માતા